ياكي يادرولىق سىناق ايماعىنىڭ وتكەنى مەن بۇگىنى حاقىندا
تاۋەلسىزدىككە دەيىن
ءيا, بيىلعى جىلدىڭ 29 تامىزىندا ەلىمىزدىڭ تۇڭعىش پرەزيدەنتى ن.ءا.نازارباەۆتىڭ العاشقى جارلىقتارىنىڭ بىرىمەن سەمەي اتوم پوليگونىنىڭ جابىلعانىنا شيرەك عاسىر تولاتىندىعى الەمدىك دەڭگەيدە اتالىپ وتىلگەلى وتىر. 29 تامىزدا استانادا ۇيىمداستىرىلاتىن حالىقارالىق اۋقىمدى شارا «يادرولىق قارۋسىز الەم قۇرۋ» دەپ اتالادى. ويتكەنى, ونىڭ سول شاقتا دۇنيەجۇزىلىك ماڭىزدى وقيعا بولعانى شىندىق. قازاق ەلى وندا ءالى ەگەمەندىككە قول جەتكىزىپ ۇلگەرمەگەنىن ەسكەرسەك, بۇل باتىل قادامنىڭ ءمان-ماڭىزى تىپتەن دە ايقىندالا تۇسەتىندىگى ءسوزسىز.
تەگىندە, قازاق ساحاراسىندا, سايىن سارىارقا توسىندە العاشقى يادرولىق سىناق 1949 جىلدىڭ 29 تامىزىندا جۇزەگە اسىرىلعانى بەلگىلى. ال سول اتوم اجداھاسىنىڭ از-كەمى جوق 42 جىلدان سوڭ سول ايدىڭ سول كۇنىندە جابىلۋىنىڭ دا ىرىمى جامان ەمەس. ياعني, حالقىمىزدىڭ جالپاق تىلىمەن ايتقاندا, مىڭ اسقانعا ءبىر توسقان دەگەن وسى!
وسى ورايدا سەمەي يادرولىق سىناق پوليگونىنداعى سىناقتاردىڭ توقتاتىلۋىنىڭ 20 جىلدىعىنا بايلانىستى وتكەن سالتاناتتى جيىندا ەلباسىمىزدىڭ 29 تامىز كۇنىن جاپپاي قىرىپ-جويۋ قارۋلارىن جويۋدىڭ بۇكىلالەمدىك كۇنى دەپ جاريالاۋ تۋرالى مالىمدەمەسى بىرىككەن ۇلتتار ۇيىمى تاراپىنان قولداۋ تاۋىپ, بۇل كۇننىڭ يادرولىق سىناقتارعا قارسى ءىس-قيمىلدىڭ حالىقارالىق كۇنى بولىپ بەلگىلەنگەنىن ەستەرىڭىزگە سالا كەتكەنىمىز ءجون بولار. سولايشا ەلىمىز بەن جەرىمىزدە ادىلەت سالتانات قۇرعان. ءبىراق بۇل ايتقانعا عانا وڭاي. زامانىمىزدىڭ قايراتكەر اقىنى ولجاس سۇلەيمەنوۆ ايتپاقشى, ەلىمىزدە بەيبىت زاماندا قىرىق جىلعا سوزىلعان قىرعىن بولىپ وتكەنىن ەندى ەشكىم دە جوققا شىعارا المايدى...
...مەن سول الاپات قىرعىن بولىپ وتكەن ءوڭىردىڭ قازاعىمىن. ناقتىلاپ ايتساق, 1949 جىلدىڭ 13 اقپانىندا ۇلىلار ەلى – اباي اۋدانىندا, قىرىق جىل بويى يادرولىق سىناقتار وتكىزىلگەن دەگەلەڭ تاۋىنىڭ ەتەگىندەگى قاسيەتتى دە قاسىرەتتى سارجال اۋىلىندا ومىرگە كەلگەن ەكەنمىن. دەمەك, اتىڭ وشكىر اجال اجداھاسىنىڭ ءتول قۇرداسىمىن. ول, ءارينە, ماقتاناتىن جاعداي ەمەس. ال تۋعان جەر, وسكەن ەلىممەن ماقتانۋعا ابدەن حاقىم بار. شىندىعىندا, سارجال – قاسيەتتى مەكەن.
ەكى عاسىردان استام ۋاقىتقا سوزىلعان جوڭعار شاپقىنشىلىعىنا نۇكتە قويىلعان سوڭ ماماي باتىر مەن كەڭگىرباي بي باستاعان توبىقتىلار ەجەلگى مەكەنى شىڭعىستاۋعا قايتىپ ورالعاندا ىرگەلى ەلگە اينالىپ كەلە جاتقان ونىڭ ءبىر تايپاسى مامبەتەيلەرگە وسى شۇرايلى ءوڭىر بۇيىرىپتى دەسەدى. بايلىعىمەن دە, ءسوزىنىڭ وتىمدىلىگىمەن دە ەلگە سىيلى بولعان وسى ءوڭىردىڭ تۋماسى دوعال ءبيدىڭ قۇنانبايدىڭ قۇنانباي بولىپ ات جالىن تارتىپ ءمىنىپ, قالىپتاسۋىنا بىردەن-ءبىر سەبەپكەر, دەمەۋشى بولعانى كەيىنگى اڭگىمە. وسى وڭىردەن پەتەربۋرگ ۋنيۆەرسيتەتىن التىن مەدالعا بىتىرگەن حالەل عابباسوۆ, العاشقى دارىگەرلەردىڭ ءبىرى احمەتجان قوزباعاروۆ سىندى الاش قايراتكەرلەرىنىڭ شىققاندىعى دا بەرتىندەگى جايت.
ءبىز سولاي دەگەندە وزىمىزبەن ءوزىمىز توماعا تۇيىقتالىپ, باسقا وڭىرگە كولەڭكە تۇسىرۋدەن اۋلاقپىز. ايتالىق, ۇلىلار ەلىمەن شەكتەسىپ جاتاتىن ابىرالى, قارقارالى, ەگىندىبۇلاق, ماي, بەسقاراعاي وڭىرلەرىنىڭ كوز تويماس كوركى مەن قاتپارلى تاريحىن كىم جوققا شىعارا الادى؟! مىنە, ستالين باستاپ, بەريا قوستاعان قورقاۋلاردىڭ سول اجال اجداھاسىن كىل قازاق جاميعاتى مەكەندەگەن سارىارقا توسىنە اكەلىپ ورنىقتىرۋى بەكەردەن بەكەر دەيسىز بە؟! بۇل وتىزىنشى جىلدارداعى قاسكويلىكپەن جاسالعان اشارشىلىق پەن الپىسىنشى جىلدارداعى جىمىسقىلىقپەن جۇزەگە اسىرىلعان تىڭ يگەرۋ ساياساتى سەكىلدى وسى ەكى ارالىقتاعى حالقىمىزدىڭ باسىنا تونگەن كەزەكتى ءبىر قاتەر بولاتىن. بۇل تۋرالى ەلىمىز تاۋەلسىزدىككە قول جەتكىزگەننەن بەرگى جەردە ايتۋداي ايتىلىپ, جازىلىپ تا كەلەدى. دەسە دە سونى اتوم پوليگونىنىڭ جابىلۋىنىڭ 25 جىلدىعى قارساڭىندا قايتالاپ ايتساق ارتىق بولماس دەپ قولعا قالام العانبىز.
جوعارىدا ءوزىمنىڭ قاسيەتتى دە قاسىرەتتى ەلدە تۋىپ-وسكەنىمدى ايتتىم. دەمەك, مەنىڭ سول ءوڭىر تۋرالى ءسوز قوزعاۋعا تولىق حاقىم بار. ويتكەنى تۋعان جەرىمنىڭ قاسيەتىن جاسىمنان ءبىلىپ قانا قويماي, قولدان جاسالعان قاسىرەتىن دە كوزبەن كورىپ وسكەنىم راس. كوزبەن كوردىم دەمەكشى, الگىندەي يادرولىق سىناقتار 1953 جىلعا دەيىن جەر بەتىندە اشىق وتكىزىلدى. ياعني, جەرگىلىكتى تۇرعىندار ءۇشىن ەشقانداي ساقتىق شارالارى جاسالمادى. «سىناق جۇرگىزىلىپ, اسپاندا الىپ ساڭىراۋقۇلاق پايدا بولعاندا وعان قاراۋعا بولمايدى!» مىنە, اسكەريلەر تاراپىنان بارلىق ساقتىق شاراسى وسىمەن شەكتەلەتىن. راس, سىناق بولعالى جاتقاندا جەرگىلىكتى تۇرعىنداردىڭ كارى-جاسىنىڭ ءبارىنىڭ ۇيدە قالۋىنا تىيىم سالىنىپ, دالاعا شىعارىلاتىن. بالا ەمەسپىز بە, سارالا كيىنگەن وفيتسەر اسپانعا قاراما دەسە دە, ويىمىز بەن بويىمىزدى قىزىعۋشىلىق بيلەپ, ۇلكەندەردىڭ كوزىن الا بەرە اسپانداعى ورتتەي الاۋلاعان الىپ «ساڭىراۋقۇلاقتى» تاماشالايتىنبىز. سوندا الگىندەي قۇبىجىقتان تۇلا بويىڭ ءدىر ەتىپ سەسكەنگەنمەن, بىلمەككە دەگەن بالالىق قۇشتارلىق قاشاندا الدىڭعى قاتارعا شىعىپ كەتە بەرەتىن. كۇنى كەشە عانا دۇركىرەپ وتكەن الاپات سوعىستىڭ اسەرى اۋزىنان ەمشەك ءسۇتى ءالى كەپپەگەن ءبىزدى ەرەكشە ءبىر سەزىمگە بولەپ, ءوزىمىزدى وت جالىننىڭ اراسىندا جۇرگەن حاس باتىرداي سەزىنەتىنىمىزدى قايتەرسىڭ! وندا بالاڭ كوڭىل قىزىل يمپەريانىڭ بەيبىتشىلىكتى وتىرىك قالقان قىلىپ, كەزەكتى سوعىسقا, كىمدى كىمنىڭ جەڭەتىنى بەلگىسىز قىرعىن سوعىسقا تولاسسىز دايىندالىپ جاتقانىن قايدان ءبىلسىن!
اكەم سول شاقتا سيىر فەرماسىنىڭ مەڭگەرۋشىسى ەدى. سونىڭ الدىندا اۋدانداعى ەكى ءبىردەي كولەمى جاعىنان ۇلكەن اۋىلدىق كەڭەستىڭ توراعاسى بولىپ قىزمەت اتقارعان بولاتىن. «ستالين» قايتىس بولعاندا جيىندى باسقارىپ تۇرعان اكەمنىڭ كوزىنە جاس العانى بەينەبىر كينو تاسپاسىنا جازىلعانداي ەسىمدە قالىپ قويىپتى. جاسى سەكسەننىڭ ورتاسىنان اسىپ, بەرتىندە ءومىردەن وزعان اكەم كەڭەستىك يدەولوگيامەن ساناسى ۋلانعانى سونشالىق, مۇرتتى كوسەمگە دەگەن سول ادالدىعىنان اينىماي ءوتتى. بولماسا ۇلتقا, ءتىل مەن ءدىن, دىلگە دەگەن سۇيىسپەنشىلىگى ءبىر باسىنا جەتەرلىك كىسى ەدى. وتىزىنشى جىلداردىڭ باسىنداعى ناۋبەت, وتىز جەتىنشى جىلعى زۇلمات, ونىڭ سوڭىن الا حالقىمىزدىڭ باسىنا قاسىرەت بولىپ ۇيىرىلگەن اتوم اپاتىنا بايلانىستى ءستاليندى كۇستانالاپ, اكەمدى سوعان قانشا سەندىرگىم كەلگەنىمەن, مەنىڭ بۇل ارەكەتىمنەن ەشتەڭە شىقپاعان. ەگەر اكە مەن بالا بولىپ ءبىر ءنارسەگە كەلىسە الماساق, ول تەك وسى ماسەلە عانا بولاتىن. قالاي دەگەندە دە, ءوز زامانىنا ەڭبەگى سىڭگەن, مۇنىڭ سىرتىندا ومىرگە ءتورت ۇل, ءتورت قىز اكەلىپ, ادام قاتارىنا قوسىپ كەتكەن التىن قۇرساق انامىز بەن اسىل اكەمىزگە وكپە ارتۋعا بولماس.
سول كەزدە ءبىز بۇرىنعى ءتورت كولحوزدان قۇرالعان ءىرى شارۋاشىلىقتىڭ جايما دەگەن قىستاعىندا وتىرامىز. سىناق جاسالاتىن كۇنى ءار قىستاققا اتقا مىنگەن ءبىر-ءبىر وفيتسەر جەلە شوقىراقتاپ جەتىپ كەلەدى. قادىم زاماندا قازاناتتىڭ ارقاسىندا, بىلەكتىڭ كۇشىمەن, نايزانىڭ ۇشىمەن الەمدى بيلەپ-توستەگەن اتتىلى – ەدىلدىڭ, تەمىرشى – شىڭعىس حاننىڭ بۇگىنگى ۇرپاقتارى بولىپ تابىلاتىن اتالارىمىز, ياعني اۋىل اقساقالدارى الگىلەردىڭ اتقا وتىرىستارىنا قاراپ, مىرس-مىرس كۇلەتىن. سولاي دەگەنمەن, بۇلاردىڭ ەندى كەلىپ ەجەلگى تۇركى جۇرتىنا اكەلىپ جايعاستىرعان وتتى قارۋىنا سەنىپ, الەمگە ايبات شەگە باستاعاندارى تەكتەن-تەك ەمەس-ءتىن. سونىڭ جولىندا بۇتىندەي ءبىر حالىقتى قۇرباندىققا شالىپ جىبەرۋ قىزىل يمپەريا ءۇشىن تۇككە تۇرمايتىن ەلەۋسىز شارۋا ەدى.
سول كەزدە ونى پايىمداپ جاتقان قازاق جوققا ءتان. ۇلكەندەر جاعى ەلىمىزدىڭ قورعانىس قابىلەتى مىزعىماس قامالعا اينالىپ كەلەدى دەپ ءماز بولسا, بالعىن بالالار, ياعني ءبىز كەزەكتى سىناقتاردان سوڭ اسكەريلەردەن ارتىلىپ وزىمىزگە بۇيىرعان پاراشيۋتكە تەربەلىپ ءوسىپ كەلە جاتقانىمىزعا ءدان ريزا ەدىك. بۇدان كەيىن ءوسىپ ەرجەتكەندە اسكەري قىزمەت ەتۋگە دەگەن تالپىنىسىمىز ودان ءارى ارتا تۇسكەن.
الايدا, جازعى ءبىر وقيعا, باسقانى قايدام, مەنىڭ جۇرەگىمە ورنىعا باستاعان بۇل ارماننىڭ كۇلپارشاسىن شىعارعان. وندا اكەم باسقاراتىن فەرما جۇرتشىلىعى جاز جايلاۋعا شىعىپ, دەگەلەڭ تاۋىنىڭ ەتەگىنە جاقىنداپ بارىپ قونىستانعان بولاتىن. ال اسكەريلەر بولسا, وزدەرىنىڭ مەملەكەت ىشىندەگى مەملەكەت بولىپ تابىلاتىن پوليگون ماڭىنا جاقىنداپ كەتكەندەردى مەيلىنشە جاقتىرمايتىن. ءبىر كۇنى ويىن قىزىعىمەن اۋىلدان ۇزاپ شىعىپ كەتكەن ءبىر توپ بالانى اسكەريلەردىڭ شاعىن ۇشاعى تىرقىراتىپ كەپ قۋسىن! ول پالەڭىز سونشاما جەر باۋىرلاپ توبەمىزدەن ولاي ءبىر, بۇلاي ءبىر ۇشىپ وتكەن سايىن بىزدە زارە جوق. بەينەبىر كينوداعىداي. مىسىققا – ويىن, تىشقانعا ءولىم دەگەن وسى! ءتۋابىتتى مىنەزبەن, اسا ءبىر قايسارلىقپەن كوزىمە جاس الماي ءوسىپ كەلە جاتقان مەنىڭ سول جولى كادىمگىدەي-اق جۇرەگىم شايلىعىپ قالعان. سودان كەيىن اسكەري بولسام, وفيتسەر بولسام دەگەن ارمانىمدى ءوز قولىممەن ءوزىم تۇنشىقتىرعان ەدىم.
مەكتەپتە وقىپ جۇرگەندە جازعى دەمالىستا وقۋشىلار بريگاداسىنا جازىلىپ, ءبىر جاعى شارۋاشىلىققا مال ازىعىن دايىنداسۋعا قولۇشىن بەرىپ, ەكىنشىدەن, ازداپ بولسا دا قاراجات تابۋعا تىرىسىپ جاتاتىنبىز. سوندا وسى دەگەلەڭ تاۋىنا دەيىن جاقىنداپ باراتىنبىز. بىراق, وكىنىشكە قاراي, اسكەريلەر ءشوپ قورىعان يت قۇساپ, ءبىزدىڭ تاۋلى ءوڭىردىڭ اسەم تابيعاتىن ەركىن تاماشالاۋىمىزعا جول بەرمەيتىن. سولايشا ءوز ەلىمىزدە ەركىن ءجۇرۋىمىزگە مۇمكىندىگىمىز بولماعانى شىندىق.
ءبىزدى قويشى, جەتپىسىنشى جىلداردىڭ ورتاسىندا سەكسەن جىلدىعىنا بايلانىستى ەلگە كەلگەن اتاقتى بالالار جازۋشىسى ساپارعالي بەگاليننىڭ وزىنە دەگەلەڭ تاۋىنىڭ ەتەگىندەگى اتاقونىسىنا بارىپ شىعۋعا رۇقسات ەتىلمەگەن. سوندا دەگەلەڭگە دۇربىمەن كوز سالعان ساپەكەڭ ءوڭى بۇزىلىپ: «مىنالار نە ىستەگەن, جەر تۇگىلى تاۋ ەكەش تاۋدىڭ سۇرقى قاشىپ, ءمۇجىلىپ ءبىتىپتى عوي... مەنىڭ دەگەلەڭىم ولگەن ەكەن», دەپ كۇبىرلەپ, كەمسەڭدەپ جىلاپ جىبەرىپتى دەسەدى.
وسى ورايدا ەندى رەسمي دەرەكتەرگە ۇڭىلسەك دەيمىز. ءسوز باسىندا مۇندا اشىق اسپان استىنداعى سىناق 1949 جىلدىڭ تامىز ايىنىڭ اياعىندا جاسالعانىن ايتساق, ال سەمەي جەرىندە سۋتەگى بومباسى 1953 جىلدىڭ 12 تامىزىندا سىناقتان وتكىزىلدى. 1963 جىلعا دەيىن ول دا اشىق اۋادا, جەر بەتىندە جاسالىپ كەلدى. وسى ۋاقىت ىشىندە سول جەردە بار جيىنتىعى 30 مەگاتوننا بولاتىن يادرولىق قارۋ سىناقتان وتكىزىلگەن ەكەن. ال بۇل حيروسيماعا تاستالعان بومبا سەكىلدى 2,5 مىڭ بومباعا تەڭ. نەمەسە باسقاشا ايتساق, چەرنوبىلداعى اپات كەزىندە سىرتقا شاشىلعان, تاراعان يادرولىق زاريادتىڭ كۇش مولشەرى 100 حيروسيمالىق بومباعا تەڭ بولعانىن ايتساق, سەمەي قاسىرەتىنىڭ مولشەرىن ءوزىڭىز ەسەپتەي بەرىڭىز.
قازىر الەمدە يادرولىق قارۋدىڭ ارسەنالىندا 50 مىڭ زارياد بومبا بار دەپ جازىپتى توقسانىنشى جىلدارى باسى يدەيا مەن سيقىرلى ساندارعا تولى اسا كورنەكتى پۋبليتسيست اعامىز كامال سمايىلوۆ. ولاردىڭ جالپى قۋات كۇشى 12 مىڭ مەگاتوننا بولادى. ال سونشا مەگاتوننالىق يادرولىق قارۋ حيروسيمادا جارىلعان اتوم بومباسىنداي 1 ميلليون بومباعا تەڭ. ءبىر مەگاتوننا بومبا جارىلعاندا ونىڭ مىڭ كيلومەترلىك اينالاسىنداعى ادامدار مەن حايۋاناتتار رادياتسيادان تۇگەلدەي زارداپ شەگەدى. جەر بەتىندەگى وركەنيەتتى, تىرشىلىكتى قۇرتىپ جىبەرۋ ءۇشىن 100 مەگاتوننا تەرمويادرولىق بومبالار جارىلسا جەتىپ جاتادى ەكەن. بۇل قازىرگى الەمدەگى بار تەرمويادرولىق قارۋدىڭ 1 پايىزىنان دا از.
ال وسىدان كەيىن اتوم پوليگونىنىڭ ىرگەسىندەگى حالىقتىڭ قىرىق جىلعا سوزىلعان قىرعىننان كەيىنگى جاي-كۇيى ايتپاسا دا تۇسىنىكتى ەمەس پە! پوليگون جابىلعانعا دەيىنگى ون جىلدا عانا ءبىر سارجال اۋىلىنان جيىرمادان استام ازامات اسىلىپ قالعان. ال قىلتاماق, انەميا, اللەرگيا, جۇيكە, قان تامىرلارى مەن تەرى اۋرۋلارىنان زارداپ شەگىپ, ومىردەن ەرتە وزعاندار مۇنىڭ سىرتىندا. ايتالىق, مۇرات ەسىمدى بىزبەن قاتارلاس بوزبالا مەكتەپتى ءبىتىرىپ جاتقان شاقتا اق قان اۋرۋىنا شالدىعىپ قايتىس بولىپ كەتتى. يادرولىق سىناق زاردابىنان ومىردەن ۇرپاقسىز وتكەن سىنىپتاسىمىز دا جوق ەمەس.
مەكتەپ دەمەكشى, ونى ءبىر سىنىپتا وتىز تۇلەك بولىپ ءبىتىرسەك, قازىردە سونىڭ وننان استامى ارامىزدا جوق. ياعني, بۇل – ءاربىر ءۇشىنشى تۇلەك جوق دەگەن ءسوز. سولاردىڭ الدى جاسى قىرىققا جەتپەي جاتىپ ومىردەن وزدى. قانات دەگەن سىنىپتاس دوسىم الپىس جىلدىعىن تويلاپ جاتىپ «بۇل جاسقا جەتەمىن دەپ ويلاعان جوقپىن» دەپ تاۋبەشىلىك بىلدىرگەندە جۇرەگىم ءدىر ەتە قالعان. دوسىمنىڭ ونىسى جاي ايتىلا سالعان ءسوز ەمەس ەكەن. ىلە-شالا قايتىس بولدى. كەشەگى سۇراپىل سوعىستان كەيىنگى دەموگرافيالىق دۇمپۋمەن ومىرگە كەلگەن بىزگە الەمدىك بيلىككە ۇمتىلعان قىزىل يمپەريانىڭ دايىنداپ قويعان سىيى, مىنە, وسى بولدى.
تاۋەلسىزدىكتەن كەيىن
پوليگون جابىلعان سوڭ كەشەگى اتوم استاناسىنىڭ قيۋى قاشىپ, ونداعى تۇرعىن ۇيلەر قاڭىراپ بوس قالا باستاعان. سوعان وراي ەسىك, تەرەزەلەرى قولدى بولعان. ءسىز ناناسىز با, سول تۇستا بەينە جاۋ شاپقانداي اتاجۇرتىنا اۋا كوشكەن اسكەريلەر قۇبىرلاردى ىستەن شىعارىپ, ۋنيتازدى تسەمەنتتەپ ىسكە جاراعىسىز ەتىپ كەتكەن. ءبىر سوزبەن ايتقاندا, اتوم استاناسىنىڭ سونداعى قالپى سوعىستان كەيىنگى سۇراپىلدى كوزگە ەلەستەتەتىن. ونى ايتاسىز, كۋرچاتوۆپەن كورشىلەس, شاعىن دا جيناقى شاعان دەگەن اسكەري قالاشىق از ۋاقىت ىشىندە ۇيىندىگە اينالىپ ۇلگەرگەن. شىركىن-اي, وسىنداي قالاشىقتى الىستان كەلىپ جاتقان اعايىنعا ۇسىنا الماي قالدىق قوي دەپ ارتىنان قۇر بارماق شايناعانبىز.
ابىروي بولعاندا, ەلباسىمىز كۋرچاتوۆتىڭ كەلەشەك تاعدىرىنا ارا ءتۇسىپ, ءوزىنىڭ كەلەسى ءبىر جارلىعىمەن بۇرىنعى اتوم پوليگونىنىڭ نەگىزىندە مۇندا ۇلتتىق يادرولىق ورتالىق اشقان. ال ودان ءسال كەيىنىرەكتە مۇندا يادرولىق تەحنوپارك قاتارعا قوسىلعان. سولايشا مۇنىڭ العاشقىسى عىلىمنىڭ اتوم سالاسىنداعى سوڭعى جاڭالىقتارىن زەرتتەۋمەن اينالىسسا, سوڭعىسى ونى ءوندىرىسكە ەنگىزۋمەن اينالىسىپ جاتتى. اتوم پوليگونى جابىلعانعا دەيىن مۇنداعى تۇرعىنداردىڭ سانى 50 مىڭعا جاقىنداپ قالسا, 1993 جىلى 8 مىڭعا دەيىن قۇلدىراپ كەتكەن ەدى. قازىردە كۋرچاتوۆتاعى حالىق سانى 10 مىڭنىڭ ۇستىندە. اتىڭنان اينالايىن ەگەمەندىكتىڭ ارقاسىندا بۇرىنعى تاس قامالدىڭ ەسىگى ماڭايداعى جەرگىلىكتى تۇرعىندارعا ايقارا اشىلعان. ونىڭ سىرتىندا الىستان كەلگەن اعايىنعا قايتا جوندەۋدەن وتكىزىلگەن كوپ قاباتتى ەكى تۇرعىن ءۇي پايدالانۋعا بەرىلگەن. وسىنداي شارالاردىڭ ناتيجەسىندە كۋرچاتوۆتا قازاق مەكتەبى اشىلىپ, مەشىت ىسكە قوسىلعان. ال بۇل كۇنى كەشە ءوڭىمىز تۇگىلى تۇسىمىزگە كىرمەگەن جايت ەدى. وسكەمەن مەن سەمەيدەن استاناعا قاراي تارتىلعان تەمىر جولدىڭ كۋرچاتوۆ ارقىلى ءوتۋى دە وڭدى شارۋا بولدى.
بۇگىندە تاۋەلسىز قازاقستاندى, قاسيەتتى سەمەي جەرىن, كۋرچاتوۆتى الەم جۇرتشىلىعى جاقسى ماعىنادا تانىپ-بىلە باستادى دەسەك, ارتىق ايتقاندىق ەمەس. ءويتكەنى, ءبىزدىڭ ەلىمىز قازىردە بەيبىتشىلىك سۇيگىش باستامالارىمەن الەمدى سۇيسىندىرۋمەن كەلەدى. سونىڭ ءبىر ايعاعىنداي, انا ءبىر جىلى ءبىرىككەن ۇلتتار ۇيىمىنىڭ باس حاتشىسى پان گي مۋن ەلىمىزگە, ونىڭ ىشىندە سەمەي مەن كۋرچاتوۆقا ارنايى ساپارمەن كەلىپ كەتتى.
يگى باستاما دەمەكشى, سەمەي قالاسى مەن قاينار اۋىلىندا يادرولىق سىناق قۇرباندارىنا ارنالعان ەسكەرتكىش اشىلعان. ونىڭ سوڭعىسىنىڭ ەسىمى ەلگە بەلگىلى جەكە كاسىپكەر, وبلىستىق ءماسليحاتتىڭ دەپۋتاتى مارات قۇرمانباەۆتىڭ باستاماسىمەن, ەرىك-جىگەرىمەن اشىلعانىن ايتا كەتكەنىمىز ءجون. ەندى سەمەيدەگى ەرتىس وزەنىندەگى ارالدا, جوعارىدا ايتىلعان ەسكەرتكىش جانىنان پوليگون مۇراجايى اشىلماق. سونىڭ ءبارى يادرولىق سىناق زارداپتارىنىڭ ادامزات بالاسىنا قانشالىقتى قاسىرەت اكەلەتىندىگىن ەستەن شىعارماۋ ءۇشىن قاجەتتى شارۋا دەپ بىلەمىز.
ال كۋرچاتوۆقا كەلسەك, ونداعىلاردىڭ ەركە ەرتىس جاعاسىنداعى بۇل قالانى دۋبنا, وبنينسك, وكسفورد سەكىلدى الەمدىك عىلىم ورتالىعىنا اينالدىرۋعا ەرەكشە تالپىنىپ وتىرعانىن ايتا كەتۋگە ءتيىسپىز. مۇندا اتوم ەلەكتر ستانساسىن سالۋ دا كۇن تارتىبىندە تۇر. راس, سوعان وراي جۇرتشىلىق پىكىرى ەكىگە جارىلۋدا. اۋزى كۇيگەن ءۇرىپ ىشەدى دەمەكشى, اتوم اپاتىنىڭ قاسىرەتىن باسىنان كەشكەندەردىڭ ءبىر بولىگى بۇل قالاي بولار ەكەن دەپ الاڭداپ وتىرسا, ەكىنشى بولىگى تورعايدان قورىققان ەگىن ەكپەس دەگەندەي, عىلىم جاڭالىعى مەن يگىلىگىنەن تىس قالماۋىمىز كەرەك دەسەدى. قالاي بولعاندا دا بۇل – قالىڭ جۇرتشىلىق اقىلداسىپ بارىپ شەشىلۋى ءتيىس ماسەلە. ويتكەنى, حالقىمىز كەڭەسىپ پىشكەن تون كەلتە بولماس دەيدى ەمەس پە!
ال ءسوز سوڭىندا تۋعان جەر, وسكەن ەل – سارجالدىڭ بۇگىنگى تىنىس-تىرشىلىگىنە دە توقتالا كەتسەك دەيمىز. بۇل اۋىل سەمەي اتوم پوليگونىنىڭ ناق ەپيتسەنترى, توتەنشە سىناق ايماعى بولىپ تابىلادى. ۇلت كوسەمى ءاليحان بوكەيحانوۆ سوناۋ وتكەن عاسىردىڭ باسىندا «ءالحامديللا, از ەمەسپىز, 5 ميلليون قازاق بارمىز» دەپ ايتقان شاقتا مۇنداعى حالىق سانى 3 مىڭنىڭ ۇستىندە ەكەن. بۇل كورسەتكىش توقسانىنشى جىلداردىڭ باسىندا 1800-گە دەيىن ءتۇسىپ كەتكەن بولاتىن. ال قازىر 2 مىڭنىڭ ۇستىندە, اباي ەلىندەگى ىرگەلى اۋىلداردىڭ بىرىنەن سانالادى. سوعان وراي تىرەك اۋىلى دەگەن مارتەبەسى جانە بار. بۇرناعى جىلى مۇندا جاڭادان مەكتەپ پەن مادەنيەت ءۇيىنىڭ سالىنۋى, شاعىن فۋتبول الاڭىنىڭ جاسالۋى, ءار ۇيگە سۋ قۇبىرىنىڭ تارتىلۋى, ايتاتىنى جوق, وڭدى شارۋا بولدى.
وسىنداي يگى شارالاردىڭ ارقاسىندا سىرتقا اۋا كوشۋشىلەر لەگى تىيىلىپ, مۇنداعى حالىق سانى ارتا ءتۇسىپ كەلەدى. سوعان وراي مال باسى دا كوبەيە باستاعان. سوڭعى ونشاقتى جىلدان بەرى سارجال قىمىزدى اۋىلعا اينالىپ ۇلگەردى. بۇل ەلدىڭ قىمىزىنىڭ داڭقى رەسپۋبليكا كولەمىنە بەلگىلى دەسەك, ارتىق ايتقاندىق ەمەس. سول ەت پەن قىمىزدىڭ ارقاسىندا سارجالدىقتار شەتەلدىك كولىكتەرگە يە بولىپ, ءتىپتى «دجيپ» ماشينالارىن ءمىنىپ العان. بۇل ەت پەن قىمىزدىڭ ماتەريالدىق جاعىنان تيىمدىلىگىن بىلدىرسە, ونىڭ ادام دەنساۋلىعىنا پايدالى ەكەندىگى ەكىنشى ماسەلە. سىناق زارداپتارىن جويۋداعى قىمىز جارىقتىقتىڭ ماڭىزىن ەندى عانا ءبىلىپ جاتقاندايمىز.
داۋلەت سەيسەن ۇلى,
قازاقستاننىڭ قۇرمەتتى ءجۋرناليسى, سەمەي قالاسى مەن اباي اۋدانىنىڭ قۇرمەتتى ازاماتى
