دەموكراتيا تاعىلىمى

تاۋەلسىزدىك جىلدارىندا ەلىمىزدى بۇعان دەيىن دە الدەنەشە رەت زاڭدىق جانە ساياسي شىرعالاڭداردان اداستىر­ماي الىپ شىعىپ كەلە جاتقان ەل­با­سىمىز نۇرسۇلتان ءابىش ۇلى نازارباەۆ پرەزيدەنتتىك وكىلەتتىگىن 2020 جىلعا دەيىن ۇزارتۋ جونىندەگى رەفەرەندۋمنان باس تارتىپ, ونىڭ ورنىنا حالقىمىزعا ءوز مانداتىنىڭ اياقتالۋ مەرزىمىنەن ەكى جىل بۇرىن سايلاۋ وتكىزۋدى ۇسىنۋى ارقىلى تاعى دا ەل تاعدىرىنا قاتىستى بۇكىل جاۋاپكەرشىلىكتى ءوز موي­نىنا الدى. الەمدىك تاجىريبەدە بۇرىن ءوزىمىز ەستىپ, بىلمەگەن وسى توسىن شەشىمى ار­قىلى ول ءبارىمىز ءۇشىن دە اتا زاڭى­مىز­دى قاتاڭ ۇستانىپ ءومىر ءسۇرۋدىڭ قان­شا­لىقتى ماڭىزدى ەكەندىگىن ناقتى ۇعىن­دى­رىپ قانا قويماي, ءوزى سونىڭ جاقسى ۇلگىسىن كورسەتىپ, دەموكراتيانىڭ تاعى­لىم­دى ءدارىسىن بەردى. بۇگىندە ەلىمىزدىڭ جۇرتشىلىعى عانا ەمەس, الەمنىڭ ءبىر­قا­تار بەلگىلى ساياساتكەرلەرى مەن حا­لىق­ارالىق ۇيىمداردىڭ وكىلدەرى دە قازاق­ستان باسشىسىنىڭ بۇل ۇيعارىمىن قىزۋ قۇپتاي قارسى الۋدا. ال قوعام­داعى ساياسي تۇراقتىلىق پەن حال­قى­مىز­دىڭ ىنتىماق-بىرلىگىن نىعايتۋدا بۇل شەشىمنىڭ ماڭىزى ءتىپتى بولەك دەر ەدىك. ال ەندى پرەزيدەنتىمىزدىڭ مۇنداي شەشىمدى قابىلداۋىنا نە سەبەپ بولدى؟ ەلىمىزدە كۇتپەگەن جەردەن قۇقىقتىق قاي­شى­لىق تۋدىرا جازداعان بۇل دۇربە­لەڭنىڭ سىرىن ۇعىنۋ ءۇشىن ەڭ الدىمەن ءبارى دە وتكەن جىلدىڭ 23 جەلتوق­سانىندا وسكە­مەن قالاسىندا وتكەن ەلباسىمىزدىڭ پرە­زيدەنتتىك وكىلەتتى­گىن 2020 جىلعا دەيىن ۇزارتۋ جونىندە رەس­­پۋبليكالىق رەفەرەندۋم وتكىزۋدى ۇسىن­­عان باستاماشى توپتىڭ جيىنىنان باستاۋ العانىن تاعى ءبىر ءسات ەسكە العان ءجون. ول جيىن نەگە ءوتىپ ەدى؟ ارينە, ونىڭ ەڭ باستى سەبەبى – حالقىمىزدىڭ ەلىمىزدىڭ تاۋەلسىزدىك جىلدارىندا وسى كەزگە دەيىن قول جەتكىزگەن تابىستارىن جوعارى باعالاپ, وسى باعىت-باعدارى­مىز بەن دامۋ قارقىنىمىزدىڭ ودان ءارى جالعاسا بەرۋىن قالايتىندىعىندا ەكەنى ايدان انىق. ونىڭ ۇستىنە, قازاقستان­دىق­تاردىڭ پرەزيدەنتىمىزدىڭ ءوز باستا­ما­شى­لىعىمەن ازىرلەنگەن 2020 جىلعا دەيىنگى ۇدەمەلى يندۋستريالىق-يننوۆا­تسيا­لىق دامۋ باع­دارلامانىڭ ءوز باسشى­لىعىمەن جەرىنە جەتكىزۋىن ويلايتىنى دا تۇسىنىكتى. وسى­عان قوسا, بالكىم, حال­قىمىزدى ءبۇ­گىندە ءدۇيىم دۇنيەنىڭ ءدۇر­بەلەڭگە تولى ەكەندىگى مەن بىرقاتار مەملەكەتتەردەگى ساياسي احۋالدىڭ دا الاڭداتارلىق حالدە قالىپ وتىرعانى مازاسىزداندىراتىن شىعار. سونداي جاعدايدا تاجىريبەلى ءارى سىرالعى, الەم­دىك دەڭگەيدە ابىروي-بە­دە­لى زور ەلباسىمىز تۇرعاندا, جاڭادان پرە­زي­دەنتتىك سايلاۋ وتكىزىپ, ارا-دارا بولىپ جاتۋدىڭ قاجەتى قانشا, ودان دا رە­فەرەندۋم ارقىلى تۇڭعىش پرەزي­دەنتى­مىزدىڭ وكىلەتتىگىن تاعى دا ون جىلعا ۇزارتقاندى ارتىق كورگەن بولار. ايتپەسە, وسى رەفەرەندۋمعا بايلا­نىستى ىلە-شالا قول جيناۋ باستال­عاندا, اينالدىرعان از ۋاقىتتىڭ ىشىندە بەس ميلليوننان استام حالىقتىڭ (ال بۇل داۋىس بەرۋگە قۇقىعى بار ەلەك­تورات­تىڭ تەڭ جارتىسىنان استامى!) وسى شارانى جاپپاي قولداپ شىعا كەلمەس ەدى عوي. راس, وسى ورايدا كەيبىر مىسىق تىلەۋ­لى جانداردىڭ تاراپىنان ايتىلىپ جاتقان «ول قولداردىڭ قالاي جينال­عانىن بىلەمىز عوي...» دەگەن سىپسىڭدى دا ەستىمەي قالعانىمىز جوق. بىراق سول شىركىندەردىڭ قازىرگى اقپاراتتىق تەحنولوگيا دامىعان زاماندا, جاپپاي دەرلىك ساۋاتتى قازاق­ستان حالقىنىڭ وڭايلىق­پەن ەشكىمنىڭ دە ارباۋىنا كونىپ, ايدا­عانىنا جۇرە قوي­ماسىن بىلمەگەنسي قالعانى وكىنىشتى دەر ەدىك. ايتپەسە, ءجۇزدى جاڭىلدىرارسىڭ, مىڭدى اداستى­رارسىڭ, بىراق مىنا زاماندا ميلليون­داردى كۇشتەپ قول قويدىرۋعا بولادى ەكەن دەگەنگە كىمدى سەندىرەسىڭ؟! ال سول ميلليوندار قولىن قويدى ەكەن, ەن­دەشە, بۇل قايتكەندە دە دانا حال­قى­مىزدىڭ تۇڭعىش ەلباسىمىزدىڭ وسى جيىر­ما جىلدىڭ اۋقىمىندا اتقارعان جوتالى ىستەرىن ازاماتتىقپەن ءادىل باعالاي بىلگەنى ەمەس پە؟ ونىڭ ۇستىنە, جاسىراتىن نەسى بار, سول كوپتىڭ اراسىندا: «ءاي, وسى ناۋقان, ءسىرا, ەلباسىمىزدىڭ ءوزىنىڭ ەمەۋرىنىمەن ۇيىمداستىرىلعان شىعار-اۋ», دەپ وي­لاي­تىنداردىڭ ۇشىراسۋى دا عاجاپ ەمەس. بىراق مۇنىڭ تىم جاڭساق پىكىر ەكەنىن اشىپ ايتقىمىز كەلەدى. ونى 20 قاڭتاردا ەلباسىمىزدىڭ پارلامەنت دەپۋتاتتارى, ساياسي پارتيالار جەتەكشىلەرى جانە زيالى قاۋىم وكىلدەرىمەن «اقوردادا» وتكەن كەزدەسۋ بارىسىندا تۇنجىراي قاباعىن شىتىپ: «ويلاما­عان جەردەن باستى قا­تىرىپ قويدىڭىز­دار عوي» دەگەن قىن­جى­لى­سىنان بايقاۋ دا قيىن ەمەس. ەلىمىزدە رەفەرەندۋم ماسەلەسى كوتەرىلگەلى بەرى پرەزيدەنتتىڭ ۇلكەن وي ۇستىندە جۇرگەنىن ءبارىمىز دە باي­قادىق. ءارى ول ونىسىن جا­سىرماي, الدەنەشە رەت كوپشىلىك الدىندا ءما­لىمدەدى دە. ەندەشە, پرەزيدەنت رەفەرەندۋم ءما­سە­لەسى كوتەرىلە باستاعاندا ونى نەگە بىردەن توقتاتىپ تاستامادى دەگەن سۇراق تۋىنداۋى مۇمكىن. بۇل ارادا ءبىز مىنا ءجايتتى دۇرىس ۇعىنۋىمىز كەرەك: دەمو­كرا­تيالىق دامۋ باعدارىن ۇستانىپ, سو­نىڭ العاشقى ساتىلارىنان جاڭا ءوتىپ جات­قان قازاقستان سياقتى ەلدە كۇن ساي­ىن ءار الۋان باستامالاردىڭ ورتاعا سا­لى­نىپ, بەلگىلەنگەن زاڭ ءتارتىبىنىڭ شەڭ­­بە­رىندە جانە جەرگىلىكتى بيلىكتىڭ الدىن الا بەرگەن رۇقساتى بويىنشا ءتۇرلى جيىندار مەن باسقوسۋلاردىڭ وتكىزىلىپ تۇرۋى قا­لىپتى جاعداي بولسا كەرەك. وسكەمەندەگى سول جيىندا حالىق نە­بارى قازىرگى ەلباسىمىزدىڭ وكىلەتتىگىن رەفەرەندۋم ارقىلى ۇزارتقىسى كەلدى. ءارى ول شەشىمدى ورىنسىز دەۋگە بولماس ەدى. سەبەبى, جۇرتتىڭ ءبارى بىردەي زاڭنا­مانىڭ بارلىق ۇڭعىل-شۇڭعىلىن جەتىك بىلە بەرمەيدى. ءارى-بەرىدەن سوڭ كونستي­تۋتسيالىق كەڭەستىڭ ءوزى دە سول تىعىرىق­قا تىرەلگەن تۇستاردا زاڭ تۇيتكىلدەرىن ءتۇسىن­دى­رىپ, ءادىل تورەلىك ايتۋ ءۇشىن قۇرى­لادى ەمەس پە؟ باستاما يەلەرى, وزگەنى بىلاي قويعان­دا, وسى ورايدا قازاقستان كونستيتۋ­تسيا­­سىنىڭ 3-بابىنداعى «مەملەكەتتىك بي­لىك­تىڭ بىردەن-ءبىر باستاۋى – حالىق» (1-تارماق) دەگەن قاعيداتقا سۇيەنىپ, ايتپەسە «حالىق بيلىكتى تىكەلەي رەس­پۋبليكالىق رەفەرەندۋم جانە ەركىن سايلاۋ ارقىلى جۇزەگە اسىرادى...» (2-تار­ماق) دەگەن تالاپتى باسشىلىققا الىپ ارەكەت جاساۋى دا ابدەن مۇمكىن عوي. كورىپ وتىرعانىمىزداي, حالىق ەركىن ءبىلدىرۋدىڭ ءبىر نىسانى سانالاتىن رەفەرەندۋم ءسوزى اتا زاڭىمىزدا ءتىپتى ءبىرىنشى جازىلعان. بىلايشا الىپ قاراعاندا, وعان نەگە سۇيەنبەسكە؟ ەندەشە, باستاماشى توپتىڭ ەل پار­لامەنتىنىڭ تاراپىنان دا قولداۋ تاپقان ۇيىمداسقان تۇردەگى ۇسىنىسىن پرەزيدەنتىمىز قالايشا ەلەۋسىز قالدىرۋى كەرەك؟ ونى نە سەبەپتى جانە نەگە سۇيەنىپ باستالماي جاتىپ توقتاتىپ تاستاۋى كەرەك ەدى؟ ەلباسىمىز بۇل ورايدا تەك كونستيتۋتسيا تالاپتارىن قاتاڭ باسشى­لىققا الىپ قانا ارەكەت ەتۋگە مىندەتتى بولاتىن. نۇرسۇلتان ءابىش ۇلى ءىس جۇزىندە تاپ وسىلاي ىستەدى. ول ءوز وكىلەتتىگىن پايدا­لا­نىپ, رەفەرەندۋمعا بايلانىستى كونس­­تيتۋتسياعا وزگەرىس پەن تولىقتىرۋ ەنگىزۋ جونىندەگى پارلامەنتتىڭ ۇسىنى­سىن ءوز جارلىعىمەن قابىلداماي تاستا­دى. ال پارلامەنت, دەگەنمەن, ءوزىنىڭ كونستي­تۋ­تسيا­لىق قۇقىعىن پايدالانىپ زاڭ قا­بىل­داعان كەزدە, مەملەكەت باس­شىسى كونس­تيتۋتسيالىق كەڭەستىڭ شەشىمىنە جۇگىندى. وقيعانىڭ بۇدان ارعى ءوربۋى دە ءبارى­مىزگە جاقسى بەلگىلى: كونستيتۋتسيالىق كەڭەس پارلامەنت ۇسىنعان زاڭدى اتا زا­ڭىمىزعا سايكەس ەمەس دەپ تاپتى. سو­نى­مەن بىرگە, اتالعان ورگان پرەزي­دەنتى­­مىزدىڭ كونستيتۋتسيالىق كەڭەستىڭ شەشىمىنە ءبىر اي ىشىندە قارسىلىق بىلدىرۋىنە قۇقىلى ەكەنىن دە اتاپ كورسەتتى. بىراق نۇرسۇلتان ءابىش ۇلى حالىق­تىڭ كوڭىلىن الاڭ ەتىپ, ءبىر اي بويى كۇت­تىرىپ جاتپادى. ول تاجىريبەلى ساياساتكەر رەتىندە مۇندايدا ۇزاققا سوزىلعان ىرىڭ-جىرىڭ قوعامداعى ارتىق بوس اڭگىمە مەن سىپسىڭدى كوبەيتىپ, جۇرت­شى­لىقتى نەگىزگى شارۋاشىلىق جۇمىس­تارىنان الىس­تا­تاتىنىن ءبىلدى. ءسويتتى دە, قاشان­دا­عى­شا شەشۋشى ساتتەردە با­راتىن باتىل­دى­عىنا باسىپ, كونستيتۋ­تسيالىق كەڭەستىڭ قورىتىندىسىن العان كۇنى-اق ول ءوزىنىڭ سول ۇيعارىممەن كەلىسەتىندىگىن ءبىلدىرىپ, قازاقستان حالقىنا ءوزىنىڭ ءمانى تەرەڭ مازمۇندى ۇندەۋىمەن شىقتى. ءار ءسوزى ەكشەلگەن سول ۇندەۋىندە پرە­زيدەنت باستاماشى توپ پەن ۇسى­نىسقا قول­داۋ بىلدىرگەن حالقىمىزدىڭ وزىنە كور­سەتكەن سەنىمى ءۇشىن العىسىن ءبىلدىردى. سونىمەن بىرگە, ءوزىنىڭ سايلاۋ­شىلاردىڭ باسىم كوپشىلىگىن قۇرايتىن بۇكىل­حا­لىق­تىق باستامانى كەرى قايتارا المايتىن­دى­عىن, ەلباسى ءارى كونستيتۋ­تسيا­نىڭ كەپىلى رەتىندە بولاشاق ساياساتكەرلەرگە جاڭىلىس باعىت سىلتەيتىن ىسكە جول بەرە المايتىندىعىن ءتۇسىن­دىردى. «ءبىز بۇل ءجايتتى جاي «قابىلداۋ نەمەسە باس تارتۋ» رەتىندە ەمەس, ءومىردىڭ ءوزى ۇسىنعان دەموكراتيانىڭ تاعىلى­مى دەپ قابىلداعانىمىز ءجون», – دەگەن بايىپتى ءوز پايىمداۋىن ايتىپ, قا­زاقستاندىق­تا­ردى ءبىر اي بويى تول­عان­دىرعان ماسەلەنى ورىن-ورنىنا قويىپ بەردى. ول ۇندەۋدىڭ قانشالىقتى وي-تولعا­نىس­تان تۋىنداعانىن پرەزيدەنتتىڭ ەرتە­ڭى­نە ماعان جىبەرگەن جۇمىس جازبا­لا­رى­نان دا بايقاۋ قيىن ەمەس. بۇ­رىشتاماعا: «مىنا قولجازبا ساق­تاۋعا نە­مەسە مۇراجايعا قاجەت بولار دەپ جىبەرىپ وتىرمىن. تالاي تول­عاۋلاردان كەيىن شەشىمدى قابىل­دادىق. ەندى بۇل دا تاريح. 1 اقپان 2011», دەپ جازىپ, قولىن قوي­ىپ­تى. *   *   * ءسويتىپ, تۇسىنگەن جانعا پرەزيدەنت رەفەرەندۋم ورنىنا حالقىمىزدىڭ ەركى مەن دەموكراتيالىق قاعيداتتارعا ادالدىعىن ەسكەرەتىن ءارى ۇلتىمىزدى ىرىتپەي, بىرىكتىرەتىن جولدى تاڭدادى. ءوز وكىلەتتىگىنىڭ ەكى جىلعا قىس­قاراتىن­دى­عىنا قاراماستان, پرەزيدەنتتىك ساي­لاۋ­دى مەرزىمىنەن بۇرىن وتكىزۋدى ۇسىنا­تىنىن دا مالىمدەدى. بۇل ەلباسىمىزدىڭ حالقىمىزدىڭ پرەزيدەنت لاۋازىمىنا ۇمىتكەر وكىل­دەرىنىڭ سايلاۋ ناۋقانىنا قاتىسۋىنا, سونداي-اق قازاقستاندىقتاردىڭ دەمو­كرا­تيالىق ۇردىستەرگە ۇيرەنۋىنە, سو­عان بەيىمدەلۋىنە جاساعان قامقور­لىعى ەكەنى ءسوزسىز. ارينە, رەفەرەندۋمنىڭ وتپەي قال­عا­نىنا قاراپ, مىڭداعان وتانداس­تا­رى­مىز بەن پارلامەنت دەپۋتاتتارىنىڭ, «نۇر وتان» حالىقتىق-دەموكرا­تيا­لىق پارتياسى مۇشەلەرىنىڭ جارتى ايدان استام ۋاقىت بويى ۇلكەن بەلسەندىلىكپەن جۇرگىزگەن جۇمىستارى بوسقا كەتتى دەپ وكىنۋگە استە بولمايدى. سەبەبى, بىرىنشىدەن, ءبىز قوعامدا قازىر قا­لىپتاسقان ەكو­نوميكالىق جانە ساياسي احۋالدى ءوزى­مىز­دىڭ قانشالىقتى وڭ باعالايتىن­دى­عىمىزعا كوزىمىزدى تاعى دا جەتكىزە ءتۇستى. ەكىنشىدەن, كوپ ۇلت­تى حالقىمىزدىڭ ەلباسىمىز نۇرسۇل­تان نازارباەۆتىڭ قازاقستان مەملەكەتتىگىن قالىپتاستىرۋ مەن نىعايتۋ­داعى تەڭدەسى جوق ەڭبەگىن ەرەكشە جوعارى باعالايتىندىعىنىڭ كۋاسى بولدىق. مۇنىڭ ءوزى ەلىمىزدىڭ تاياۋ كەلەشەكتەگى دامۋىنا سەنىممەن قاراۋى­مىزعا مۇمكىندىك بەرەدى. ەندى رەفەرەندۋم ورنىنا مەرزىمىنەن بۇرىن پرەزيدەنتتىك سايلاۋ وتكىزىلگەن كۇندە دە ونىڭ وڭ ناتيجەسىن مەيلىنشە ءدال شا­ما­لاۋعا بولادى. ۇشىنشىدەن, وسى باس­تا­ما­نىڭ ناتيجەسىندە حالقىمىز دەمو­كرا­تيا­نىڭ تاعى ءبىر سىناعىنان ءوتىپ, وزىنە اسا قاجەتتى تاجىريبە جي­ناقتادى. ءتور­تىنشىدەن, كونستيتۋتسيا­مىزدا كۇندەردىڭ كۇنىندە توسىننان الدىمىزدان شىعۋى مۇمكىن ولقىلىق بار ەكەنىن انىقتاپ, سوعان قاجەتتى تولىقتىرۋ ەنگىزىپ الدىق. بەسىنشىدەن, قوعامدا رەفورمالىق با­عىت­تى قول­دايتىن, قاجەت بولىپ جاتسا قور­عايتىن «2030» كواليتسياسى قۇرىل­دى. ەڭ اقىرىندا, التىنشىدان, پرەزيدەنت وسى شەشىمى ارقىلى سىرتتان ءتۇرلى تەرىس دولبارلار جاساۋشى كەيبىر ساۋە­گەي­لەردىڭ اۋزىنا قۇم قۇيدى. ەل­با­سى­مىز كۇرەسكەر ساياساتكەر رەتىندە ءوزىنىڭ بويىندا كۇش-جىگەرى بار كەزىندە حا­لىق­قا قىزمەت ەتۋدەن باس تارتپايتىنىن مالىمدەدى. مۇندايدا ايتىلماي قالمايتىن: «وي, بىزگە ۋاقىتتى از بەردى, سول سەبەپتى, دايىندالىپ, ۇيىمداسا الماي قال­دىق!» دەيتىن بايبالامدار كادۋىلگى قىزىل ءسوز. وسىندايدا, ۇمىتپاسام, پارتيا جەتەكشىسى ءارى كەيىننەن 1964-1978 جىلدارى كەنيانىڭ پرەزيدەنتى جانە ۇلت كوش­باس­شى­سى بولعان ساياساتكەر دجومو كەنيا­تا­نىڭ كەزىندە ايتقان مىنا ءبىر ءسوزى ەسىمە تۇسەدى. وعان جۋرناليستەر: «ايتىڭىز­شى, كەنيا قاي كەزدەن باستاپ ازات ەل بو­لۋى ءتيىس؟» دەپ سۇراق قويعاندا, سول جاي­ساڭىڭىز: «قازىر, بۇگىن, تاپ وسى ساتتەن باستاپ!» دەپ جاۋاپ بەرگەن ەكەن. سول ايت­قانداي, ادەتتە, پارتيا اتاۋلى بەلگىلى ءبىر ماقسات, ال كوبىنە-كوپ ساياسي كۇرەس ءۇشىن قۇرىلادى. سوندىقتان حالىق ال­دىن­دا شىن بەدەلى مەن قولداۋشىسى بار پارتيا كۇرەسكە ءاردايىم ءازىر بولۋى كەرەك ەمەس پە؟ بۇگىندە پرەزيدەنتتىڭ جوعارىداعى شە­شىمى تۋرالى از جازىلىپ جاتقان جوق. بۇقارالىق اقپارات قۇرالدارى كۇن ساي­ىن جۇرتشىلىققا جاڭا اقپاراتتار لەگىن جەتكىزۋدە. ازاماتتاردىڭ تۇڭعىش پرە­زي­دەنتى­مىزدىڭ كەمەل شەشىمىنە قولداۋ بىلدىرگەن حاتتارى پرەزيدەنت اكىمشى­لىگىنە, ەلباسىمىزدىڭ ءوز اتىنا كوپتەپ تۇسۋدە. سول قولداۋ بىلدىرۋشىلەردىڭ قا­تا­رىندا قاراپايىم ەڭبەك ادامدارى مەن ءتۇرلى ۇلت وكىلدەرىنەن باستاپ, ەسىمدەرى ەلگە تانىمال عىلىم, مادەنيەت جانە ونەر قايراتكەرلەرى جانە ەلىمىزدەگى سان-الۋان ۇكىمەتتىك ەمەس ۇيىمدار مەن ءدىني كونفەسسيالار جەتەكشىلەرىنىڭ دە بار ەكەندىگىن ايتۋ كەرەك. تۇڭعىش ەلباسىمىز – شىن مانىندە تاۋەلسىز قازاقستاننىڭ ىرگەتاسىن قالاۋ­شى. ونىڭ بۇل ەڭبەگىن تاريحتان ەشكىم دە سىزىپ تاستاي المايدى. تاياۋدا پرەزيدەنت اكىمشىلىگىنە كەلىپ تۇسكەن جا­رىل­قاسىن امان ۇلى ەسىمدى ازاماتتىڭ جولداعان ولەڭىندە: «سەن دە ءسۇيدىڭ حالقىڭدى, ءبىر-بىرىنەن كەم كورمەي. حالقىڭ ءسۇيدى سەنى دە, ەشبىر جانعا تەڭگەرمەي», – دەگەن جولدار بار ەكەن. بۇل حالقىمىزدىڭ ەلباسىمىزعا دەگەن قۇرمەتىن ءدال اڭعارتاتىن وي دەر ەدىم. ارينە, ومىردە جۇرتتىڭ بارىنە بىردەي ۇنايتىن ادام دا, باسشى دا بولمايدى. پرەزيدەنت وزىنە داۋىس بەرىپ, سەنىم ارتقان حالقىنىڭ باسىم بولىگىنىڭ ەركى مەن تىلەگىن جۇزەگە اسىرادى. ءبىزدىڭ ەلباسىمىز ءوز حالقىنىڭ ءسۇيىس­پەنشىلىگى مەن قۇرمەتىنە تاۋەلسىز­دىك جىلدارىندا زور قاجىر-قايراتپەن اتقارعان تاريحي اۋقىمدى ىستەرىمەن يە بولعان تۇلعا. جاقسى مەملەكەت باسشىسى دا ەڭ الدىمەن تابيعاتتا سيرەك كەزدەسەتىن ەرەكشە دارىن يەسى دەسەك, قاتە­لەس­پەسپىز. سوندىقتان, جاقسىنىڭ جاق­سى­لى­عىن ايتۋدىڭ ءبارى بىردەي جاعىمپازدىق ەمەس, ونىڭ پارىز دا ەكەنىن ەسكەرگەن ءجون بولسا كەرەك. وسى جىلدار ىشىندە پرەزيدەنت ءوزىنىڭ شىن مانىندە الىستان ويلاپ, كەڭ پىشەتىن ناعىز ستراتەگ تۇلعا ەكەنىن كورسەتە ءبىلدى. بۇعان دالەل رەتىندە, استانانى الما­تى­دان اقمولاعا كوشىرۋ ارەكەتىن سوناۋ 1994 جىلى قولعا العانىن, «قا­زاق­­ستان-2030» باعدارلاماسىن ەكونومي­كا­­مىز ءالى وڭالا قويماعان 1996 جىلى قا­بىلداتقانىن, سونداي-اق ەقىۇ-عا ءتور­اعا­لىق ەتۋگە دەگەن قادامدى دا سوناۋ 2003 جىلى باستاعانىن ەسكە الساق جەتكىلىكتى. 1995 جىلى كونستيتۋتسيانى قابىل­داۋ­عا ارنالعان رەفەرەندۋمنان كەيىن وتكىزىلگەن ءباسپاسوز ءماسليحاتىندا پرە­زي­دەنتىمىزدىڭ: «ءسىز كارتوپ ەكسەڭىز, ونىڭ ءونىمىن كۇزدە-اق الاسىز. ال الما اعا­شى­نان الما جيناۋدى بەس نەمەسە التى جىل كۇتەسىز», دەگەنى بار ەدى. ساياساتكەر ءۇشىن دە سولاي. جاقسى وي-ارمانىڭدى جۇزەگە اسىرۋ ءۇشىن دە بەلگىلى ءبىر ۋاقىت كەرەك. ەلباسىمىز ەۋرازيا يدەياسىن دا ەڭ ال­عاش 1994 جىلى ماسكەۋ مەملەكەتتىك ۋنيۆەرسيتەتىندە جاريا ەتكەن بولاتىن. بۇگىندە سول يدەيا بۇرىنعى كەڭەس ودا­عى حالىقتارىنىڭ اراسىنداعى ەكونو­ميكا­لىق جانە مادەني بايلانىستاردىڭ ءۇزىل­مەۋىنە ازدى-كوپتى قىزمەت ەتىپ كەلەدى. ال مۇنداي بايلانىستار ۇزىلگەن جەردە حا­لىق­تار اراسىندا قىرعي-قا­باقتىق باس­تا­لىپ, ونىڭ سوڭى زەڭبىرەك­تەر گۇرسىلىنە ۇلا­ساتىنىن ومىردە از كورىپ جۇرگەن جوقپىز. تاۋەلسىزدىككە قول جەتكىزە سالىسى­مەن, ەلىمىزدە يادرولىق سىناقتارعا تىي­ىم سالۋى, كوپ ۆەكتورلى سىرتقى ساياسات جۇرگىزۋ ارقىلى الىس-جاقىن مەملەكەت­تەر­دىڭ بارىمەن دە دوستىق پەن ىنتى­ماقتاستىققا نەگىزدەلگەن قارىم-قاتى­ناس­تى جولعا قويۋى, نارىقتىق دامۋ جولىن تاڭداپ الۋى, «قازاقستان-2030» ستراتە­گيا­لىق باعدارلاماسىن قابىل­دات­قىزۋى, ەلوردانى ەلدىڭ تورىنە اكە­لىپ ورنىق­تى­رۋى, شەت ەلدەردە تۇراتىن مىڭ-مىڭ­داعان قانداستارىمىزدى وتا­نىمىزعا كوشىرىپ العىزۋى – بىلە بىلسەك, وسىنىڭ ءبارى دە ەلباسىمىزدىڭ رەسپۋبليكا­مىز­دى بۇگىندە تەك ورتالىق ازيا اۋماعىندا عانا ەمەس, تمد مەملەكەتتەرى اراسىن­داعى ەڭ قارىشتى قارق­ىنمەن دامىپ وتىرعان, قۋاتتى ەل­دەردىڭ قاتارىنا اكە­لىپ قوسقان تاريحي ەڭبەگى ەكەنى داۋسىز. وسىنىڭ بارىندە دە پرەزيدەنت قازى­نا­نىڭ قورجىنى تو­لىق­قانىن, اۋا رايىنىڭ جاقسارعانىن, شەشىمىن جۇرتتىڭ ءبارى بىردەي قول­دا­عانىن كۇتىپ وتىرمادى. ويى­نىڭ دۇ­رىس­تىعىنا ىشكى تۇيسىگىمەن كوزىن جەتكىزدى دە, باتىل كىرىسىپ كەتتى. كىرىسىپ كەتتى دە, جاقسى ناتيجەمەن اياقتاپ, جەڭىسكە جەتتى! قازاقستان باسشىسىنىڭ كوپتەگەن حالىقارالىق ۇيىمداردى ۇيىمداس­تى­رۋ­­دىڭ باستاماشىسى بولىپ ءجۇرۋى دە جاي­­دان-جاي ەمەس, ءتىپتى داۋلەتىمىزدىڭ شەكتەن تىس اسىپ-تاسىعاندىعىنان دا ەمەس. تۇسىنگەن جانعا سونىڭ ءبارى دە ەڭ ال­دى­مەن ەل تىنىشتىعىنىڭ, مەملەكەت قاۋىپ­سىزدىگىنىڭ قامى. قىسقاشا ايتقان­دا, ەلىمىزدى «تاس قامالمەن ەمەس, دوس-جارانمەن قورشاۋدىڭ» قام-قارەكەتى. «ەڭ جاقسى پاتشا – ءوز حالقىنا مىلتىقتىڭ داۋىسىن ەستىرتپەگەن پاتشا», دەگەن بار. بۇل جاعىنان العاندا دا ءبىزدىڭ ەلباسىمىزدىڭ قازاقستان حالقى الدىندا ءجۇزى جارقىن ەكەندىگىمەن ەشكىم تالاسا قويماس دەيمىز. سونداي-اق نۇرسۇلتان ءابىش ۇلى بيلىك باسىنا 1986 جىلعى ايگىلى جەلتوق­سان وقي­عاسىنان كەيىن, كوپ ۇلتتى قازاقستان حالقىنىڭ تاتۋلىعىنا ەلەۋلى سەلكەۋ ءتۇس­كەن تۇستا ءارى ونىڭ جاراسى تولىق جازىلا قويماعان شاقتا كەلگەنىن دە ۇمىت­پا­عا­نى­مىز ابزال. «دەر كەزىندە ءسون­دى­رىل­مەگەن ۇشقىن ورتكە اينالادى, دەر كەزىندە ەمدەلمەگەن اۋرۋ دەرتكە اينالادى», دەيدى دانا حالقىمىز. پرەزيدەنتىمىز ۇلت­ارالىق تاتۋلىق ساياسا­تىن نازىك ءجۇر­گىزبەگەندە, جەلتوقسان­نىڭ شوعى تاۋەل­سىزدىكتىڭ العاشقى جىلدارىندا كەز كەلگەن ساتتە قايتا مازداپ قويا بەرۋى دە ابدەن مۇمكىن ەدى. وسكەمەندەگى, ورالداعى, ۇزىناعاشتاعى وقيعالاردى, قاراعان­دى­داعى مىڭ-مىڭ­دا­عان جۇمىسشىلاردىڭ ميتينگىسىن ۇمى­تا قوياتىن ءجونىمىز جوق. ەلباسىمىز ەندى قالىپتاسا باستاعان مەم­لەكەتتىك باسقارۋ تەتىكتەرىن ىسكە قوسىپ, ارقا سۇيەر ازاماتتاردى جۇمساپ, قاجەت كەزىندە حالىقتىڭ الدىنا ءوزى شىعىپ سويلەپ, سول قاتەرلەردىڭ ءبارىنىڭ دە اسقىنۋىنىڭ الدىن الا ءبىلدى. پرەزيدەنت وسى ورايدا ءوز ۇلتتىق پاتريوتتارىمىزدىڭ رەنىشىن دە كوردى, وزگە ۇلت وكىلدەرىنىڭ وكپە-نازىن دا از ەستىمەدى. ءسويتىپ ءجۇرىپ, ۇزاق ويلانىپ-تولعانۋدىڭ ناتيجەسىندە قازاقستان حال­­قى اسسامبلەياسى ينستيتۋتىن قۇردى. مۇ­نىمىزدى بىرىككەن ۇلتتار ۇيىمى باس­شى­لىعىنىڭ ءوزى دە جوعارى باعا­لا­دى. ءبۇ­گىندە قازاقستاندىق بۇل ءتاجىري­بەنى وزگە دە مەملەكەتتەر قولدانا باستادى. تاۋەل­سىزدىگىمىزدىڭ باستاپقى كەزىندە قايسىبىر شەتەلدىك ساياساتكەرلەر ەلىمىزدىڭ ەڭ وسال تۇسى دەپ وسى كوپ ۇلتتىلىعىمىزدى اتاپ كورسەتكەن بولسا, مامىلەگەر ەلباسىمىز بۇل كۇردەلى فاكتوردى ءوزىمىزدىڭ ارتىق­شىلى­عىمىزعا اينالدىرا ءبىلدى. سونىڭ ناتيجەسىندە بۇگىندە وزگە ۇلت وكىلدەرىنىڭ ءوز بالالارىن قازاق بالالار باقشاسى مەن مەكتەبىنە بەرۋى, مەملەكەتتىك تىلدە سويلەپ, ءان سالۋى, تەلەباعدار­لامالاردى جۇرگىزە باستاۋى كوزگە ۇيرەن­شىكتى جاعدايعا اينالىپ كەلەدى. كوپ ۇلتتى ەلىمىزدىڭ داڭقتى سپورت­شىلارى قازاق ەلىنىڭ كوك تۋىن الەمدىك ارەنالاردا ۇلكەن ماقتانىش­پەن كوتەرىپ ءجۇر. ءوز­گە ۇلت وكىلدەرىنىڭ دە تاۋەلسىزدىكتىڭ ال­عاش­قى جىلدارىن­داعى تاريحي وتان­دارى­نا ورالۋ ءجونىن­دەگى الاڭ كوڭىلدەرى باسى­لىپ, تۋعان قازاقستانىنا باۋىر باسۋشى­لاردىڭ قاتارى كوبەيە ءتۇستى. مەملەكەتتىك ءتىلىمىزدىڭ احۋالى دا بىرتىندەپ تۇزەلىپ كەلەدى. وسى تاياۋدا عانا ەلىمىزدەگى مەكتەپ وقۋشىلارىنىڭ 71 پايىزعا جۋىعى قازاق تىلىندە ءبىلىم الىپ جاتقانىن ەستىپ-بىلدىك. سولار ەرتەڭ مەكتەپ ءبىتىرىپ, مامان اتانىپ, ەل تىزگىنىن ءوز قولدارىندا ۇستاعاندا ءوزىنىڭ انا تىلىندە سويلەمەي, قاي تىلدە سويلەمەك؟ مىنە, پرەزيدەنتتىڭ بايسالدى سارابدال ساياساتىنىڭ جەمىسى دەگەنىمىز وسى! ويلانايىق, ەسكە تۇسىرەيىك, بۇرىن قاشان مۇنداي بولىپ ەدى؟! اتالعان كورسەتكىش – بۇلتارتپايتىن ستاتيستيكا. بۇل توڭىرەك­تەگى وزگە داۋرىقپا ايقاي-شۋدىڭ كوبى – ساياسات! ءبىز پرەزيدەنتىمىزدىڭ قاي جيىندا, قان­داي تاقىرىپقا سويلەسە دە, ءسوزىنىڭ سوڭىن ۇدايى حالقىمىزدى ىنتىماق پەن بىرلىككە شاقىرىپ اياقتايتىنىن بىلەمىز. ول حالقىمىزعا سەنە بىلەدى, قاجەت كەزىندە وتىنە دە بىلەدى, يلاندىرا دا بىلەدى. حالقىمىز نۇرسۇلتان ءابىش ۇلىنىڭ ءسوزى مەن ءىسىنىڭ اراسىندا الشاقتىق بولمايتىندىعىنا ۇيرەنگەن. ول تەك ءوز ىشىمىزدە ۇلتارالىق كەلىسىم مەن ساياسي تۇراقتىلىق ساقتالعان جاعدايدا عانا ەكونوميكالىق ىلگەرىلەۋشىلىكتىڭ بولا­تىن­دىعىن تاباندىلىقپەن ايتىپ تۇسىندىرۋدەن جالىققان ەمەس. ەلباسىمىز وتكەن جىلدىڭ سوڭىندا تاۋەلسىزدىگىمىزدىڭ 19 جىلدىعى قۇرمە­تى­نە جاساعان بايانداماسىندا: «الەمدىك ءتاجى­ري­بە كەمەلدەنگەن مەملەكەت قۇرۋ ءۇشىن 40-50 جىل كەرەك ەكەنىن كورسەتەدى. ءبىز قازىردىڭ وزىندە ەلىمىزدىڭ وركەندەۋىنە جەتكىزەتىن جولىمىزدىڭ جارتىسىنان ءوت­تىك», دەپ ەدى. سول پرەزيدەنتىمىز, امان­­دىق بولسا, تاعى ءبىر-ەكى جىلدا قا­زاق­­ستان­دىق­تاردىڭ جىلدىق ورتاشا تابىسى ەۋرو­پا­لىقتارمەن تەڭەسەدى دەگەندى ايتىپ وتىر. ءبىز سولاي بولاتىنىنا كامىل سەنەمىز. حالقىمىزدىڭ ءوزىمىز بىلەتىن ارعى-بەرگى تاريحىندا تاپ بۇگىنگىدەي باسى اشىق, تاپ بۇگىنگىدەي ىرگەسى ءبۇتىن, تاپ ءبۇ­گىنگىدەي ءبىرتۇتاس ءارى بۇكىل الەم موي­ىن­دا­عان دەربەس مەملەكەتى بۇرىن بول­عان ەمەس. باسقانى بىلاي قويعاندا, ءوت­كەن جىلى ەۋروپاداعى قاۋىپسىزدىك جانە ىن­تىماقتاستىق ۇيىمىنا تابىستى توراعا­لىق ەتۋىمىز, ونىڭ 11 جىلدان كەيىنگى سام­ميتىن وتكىزىپ, 56 مەملەكەتتىڭ باس­شى­لارىن قابىلداپ, استانا دەكلا­را­تسياسىنىڭ قابىلدانۋىنا قول جەتكىزۋىمىز, 27 ەلدىڭ سپورتشىلارىن جيناپ, VII قىسقى ازيا ويىندارىن وتكىزۋىمىز – ەلىمىزدىڭ تاۋەلسىزدىك جىلدارىنداعى تالاس تۋدىرمايتىن شوقتىقتى جەتىستىگىمىز ەكەنى انىق. وسىلاردى ۇيىمداس­تىرا ءبىلۋىمىز بىزگە كوپ تاجىريبە جي­ناقتاۋعا مۇمكىندىك بەرىپ قانا قويماي, ۇلتتىق رۋحىمىزدى جاڭا بيىككە كوتەرىپ جىبەردى دەپ باتىل ايتا الامىز. *   *   * «ەل بولسا, ەر تۋعىزباي تۇرا الماي­دى» دەمەكشى, ءبىزدىڭ حالقىمىزدىڭ ەڭبەك جولىن قاراپايىم جۇمىس­شىلىقتان باستاپ, بۇگىندە اتى الەمگە ايگىلى قايراتكەر دارەجەسىنە كوتەرىلگەن, ءومىردىڭ اششىسى مەن تۇششىسىنىڭ ءبارىن دە تاتقان, وت پەن سۋدان ءوتىپ, مەيلىنشە شىنىققان, مەملەكەت باسشىسى رەتىندە جۇرگىزىپ وتىرعان ساياساتىن دۇنيە ءجۇزى مويىنداعان ءوز پرەزيدەنتى بار. ەلباسىمىز ءوزىنىڭ جوعارىداعى تاريحي شەشىمى ارقىلى: «ۋا, حالقىم! سەنە الماساڭ – ساعان سەرت, سەنىمىڭدى اقتاي الماسام – ماعان سەرت!» دەگەندى دە ايقىن اڭعارتتى. 2011 جىلعى 11 اقپاندا, «نۇر وتان» حالىقتىق-دەموكراتيالىق پارتيا­سىنىڭ ءحىىى سەزىندە دەلەگاتتار نۇرسۇلتان ءابىش ۇلى نازارباەۆتى ءبىراۋىزدان قازاقستان رەسپۋبليكاسى پرەزيدەنتتىگىنە ءوز كانديداتى ەتىپ ۇسىنىپ, مەملەكەت باسشىسى وعان ءوز كەلىسىمىن بەردى. پرەزيدەنتىمىزدىڭ «بولاشاقتىڭ ىرگەسىن بىرگە قالايمىز! العا, قازاقستان!» شاقىرۋى ناقتى ىسكە اساتىنى ءسوزسىز. ءبىز دانا حالقىمىز بۇل جولى دا ءوز تاڭداۋىن جاڭىلىسسىز جاسايدى دەپ سەنەمىز. ماحمۇت قاسىمبەكوۆ, قازاقستان رەسپۋبليكاسى پرەزيدەنتى كەڭسەسىنىڭ باستىعى.