پايدالانىلمايتىن جەر قايتارىپ الىنادى

كەشە پارلامەنت ءماجىلىسى توراعاسىنىڭ ورىنباسارى ءجا­نى­بەك كارىبجانوۆتىڭ توراعالىعىمەن «قازاقستان رەسپۋبليكاسى  پرەزيدەنتى نۇرسۇلتان نازارباەۆتىڭ 2011 جىلدىڭ 28 قاڭ­تارىندا قازاقستان حالقىنا ارناعان جولداۋىنان تۋىن­داي­تىن قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ جەر رەسۋرستارىن پايدالانۋ ءما­سەلەلەرى تۋرالى»  دەگەن تاقىرىپتا ۇكىمەت ساعاتى ءوتتى. كوتە­رى­لىپ وتىرعان تاقىرىپقا وراي اگەنتتىك جۇمىسى تۋرالى كور­مە ازىرلەنىپ, ءماجىلىس دەپۋتاتتارىنىڭ نازارىنا ۇسىنىلدى. ەلباسى ۇكىمەتكە پايدالا­نىل­مايتىن جەرلەردىڭ جاي-كۇيىنە تالداۋ جۇرگىزۋدى جانە الداعى ۋا­قىتتا ولاردى اۋىل شارۋا­شى­لى­عى اينالىمىنا ەنگىزۋ الەۋەتىن انىق­تاۋدى, جايىلىم جانە شا­بىن­دىق جەرلەرىن قايتا قالپىنا كەلتىرۋگە جانە ۇتىمدى پايدالانۋ ءۇشىن شارالار قابىلداۋدى تاپ­سىرعان بولاتىن. وسى ماسەلە بويىنشا دەپۋتاتتار الدىندا  جەر رەسۋرستارىن باسقارۋ اگەنت­تى­گىنىڭ توراعاسى ومىرزاق وزىبە­كوۆ بايانداما جاسادى. اگەنتتىك توراعاسى اۋىل­شا­رۋا­شىلىق جەرلەرىنىڭ جاي-كۇيى تۋرالى, 2010 جىلدىڭ 1 قارا­شا­سىن­داعى جاعداي بويىنشا, ەلىمىزدە 207,9 مىڭ شارۋا, فەرمەر قوجالىقتارى, 6,1 مىڭ اكتسيونەرلىك قوعامدار مەن شارۋاشىلىق سەرىكتەستىكتەر,  1,3 مىڭ ءوندى­رىس­تىك كووپەراتيۆتەر جۇمىس ىستەۋدە. ولار­دىڭ يەلىكتەرىنە بارلىق اۋىل­شارۋاشىلىق جەرلەرىنىڭ   98,4 پايىزى بەرىلگەن, دەدى. ونىڭ ايتۋىنشا, جولداۋدا اتالعان مىندەتتەمەلەردى شەشۋ ءۇشىن پايدالانىلماي جاتقان جەر­لەردى انىقتاۋ ماقساتىندا اۋىل شارۋاشىلىعى جەرلەرىن, ءاسى­رەسە, استانا, الماتى قالالارى مەن وبلىس ورتالىقتارى ماڭىنداعى جەرلەرگە تۇگەندەۋ جۇمىستارىن جۇرگىزىپ,  ونداي جەرلەردى مەملەكەتكە قايتارۋ جانە ولاردى ءتيىمدى پايدالانۋ شارالارىن ىسكە اسىرۋ كەرەك. اگەنتتىك, مەملەكەت باسشى­سى­نىڭ ۇكىمەتكە بەر­گەن تاپسىر­ما­سى­نا وراي, اۋ­ىل شا­رۋا­شىلىعى مينيسترلىگىمەن بىرلەسىپ, جايىلىم جانە شا­بىندىق جەرلەرىن قايتا قال­پىنا كەلتىرۋ جانە ۇتىمدى پايدالانۋ تۋرالى شارالار قا­بىل­داۋ­دى كوزدەپ وتىر. جەر مونيتورينگى جۇرگىزۋ ءنا­تيجەسىندە ەلىمىزدە  رەسپۋبليكا بو­­يىنشا بارلىق ەگىستىك جەر­لەر­دىڭ (24,2 ملن. گا) 16,3 ملن. گا – ساپاسى جاقسى; 2,0 ملن. گا – تۇز­دى جەرلەر; 2,5 ملن. گا  – سورتاڭ جەرلەر; جەل جانە سۋ ەروزياسىنا بەيىم جەرلەر – 1,6 ملن. گا; 1,3 ملن. گا – قيىرشىق تاستاقتالعان ءجا­نە 0,4 ملن. گا شامادان تىس ىل­عال­دانعان جەرلەر بولىپ وتىر. اۋىلشارۋاشىلىق جەرلەرىن پايدالانباي وتىرعان    سۋبەك­تى­لەر­گە 17 ملن. تەڭگە كولەمىندە ايىپپۇلدار سالىنىپ, جەر پاي­دا­لانۋ­شىلارعا  جەردى ءوز ماقسا­تىندا پايدالانۋ تۋرالى 733 جازباشا رەسمي حابارلاما جىبەرىلگەن. سوت ورگاندارىنا 33,5 مىڭ گەكتاردى مەملەكەتكە قاي­تا­رىپ الۋ تۋرالى 51 تالاپ-ارىز­دار بەرىلىپتى. تەكسەرۋ ناتيجەلەرىندە 2010 جى­لى مەملەكەت مەنشىگىنە 1,1 ملن. گا اۋىلشارۋاشىلىق جەرلەرى قايتارىلدى, دەدى باياندا­ما­شى. ال, 2009 جىلى, وسىنداي تەكسەرىستەر ناتيجەسىندە 505 مىڭ گا جەر قايتارىلعان بولا­تىن. جەر ينسپەكتسيالارى 2010 جىلى 6342 تەكسەرىس جۇرگىزىپ, جەر زاڭنامالارىن بۇزۋشىلار­عا 428,7 ملن. تەڭگە ايىپپۇل سالدى. قازىرگى كەزدە ءماجىلىستىڭ قا­راۋىندا دەپۋتاتتار باس­تا­ما­سى­مەن جاسالعان جانە ءبىرىنشى وقى­لىمدا ماقۇلدانعان «جەر كودەكسىنە تو­لىقتىرۋلار مەن وزگە­رىستەر ەنگىزۋ تۋرالى» زاڭ جو­باسى بويىن­شا ءبىرشاما ءما­سەلەلەر قارالىپ وتىر. ونىڭ باس­تىسى – ەلدى مەكەندەردى, ەرەكشە قورعالاتىن تابيعي اۋ­ماق­تاردى, سونىڭ ىشىندە, ەلدى مەكەندەر اينالاسىنداعى جاسىل اي­ماق­تاردى (ەكپە اعاشتار), قور­عانىس جانە بايلانىستى, ەنەرگە­تيكانى, كولىكتى دامىتۋ ءۇشىن, سونداي-اق كەن ورىن­دارىن يگەرۋ ماقساتىنداعى جەرلەردى رەزەرۆكە قويۋ; جەر ۋچاسكەلەرىن يگەرۋدىڭ ناق­­تى مەرزىمدەرى مەن شارت­تا­رىن ور­ناتۋ, ياعني قۇرىلىس ءۇشىن بەرىلگەن جەر ۋچاسكەلەرىن جەكە مەنشىككە بەرۋ, وبەكتىنى پاي­دا­لانۋعا بەرىلگەننەن سوڭ جۇزەگە اسىرۋ; جەرگىلىكتى اۋماقتارداعى جەر ۋچاسكەلەرىنىڭ مەملەكەت جەكە مەنشىككە بەرگەندە بازالىق ستاۆ­كا­لا­رىن بەلگىلەۋدى وبلىس­تىق, اس­تانا جانە الماتى قالالىق ءماسليحات­تارىمەن بەكىتۋ; شەكارا ايماقتارىندا شەتەلدىك تۇلعالارعا جەر ۋچاسكەلەرىن جەكە مەنشىككە بەرۋدى شەكتەۋ, ياعني قازاقستاندا تىركەلگەن, بىراق قۇرىلتايشىلارى شەتەلدىك بو­لىپ كەلەتىن مەملەكەتتىك ەمەس زاڭدى تۇلعالارعا   اۋىل­شا­رۋا­­شى­­لىق ماقساتىنداعى جەرلەردى تەك 10 جىلعا جال رەتىندە بەرۋ. قازىرگى قولدانىمداعى جەر كودەكسىنە سايكەس,  جەرلەردى پاي­دا­لان­با­عانى ءۇشىن جەر ۋچاسكەسى يەلەرىنەن الىپ قويۋ پروتسە­دۋ­راسى وتە كۇردەلى, ياعني بۇل رەتتە ونداي جەرلەر كەمىندە ەكى جىل پايدا­لانباعاننان كەيىن عانا جەر ينس­پەك­تسياسىنىڭ ەسكەرتىلۋى بەرىلەدى جانە دە تاعى دا ءبىر جىل وتكەننەن كەيىن ول جەرلەر پاي­دا­لانباعان جاعدايدا عانا سوت ور­گاندارىنا جەردى ماجبۇرلەپ الۋ تۋرالى تالاپ-ارىز تۇسىرىلەدى, سول سەبەپتى جەردى قايتارىپ الۋ ماسەلەسى, سوت پروتسەدۋراسىن قوس­پاعاندا, ءۇش جىلدام استام ۋاقىتقا سوزىلادى. وسى سەبەپتى, اتالعان ماسە­لە­لەر­دى رەتتەۋ ءۇشىن كودەكستە كور­سەتىلگەن ەكى جىل پايدالانباۋ مەرزىمى بەس جىل كەزەڭ ىشىندەگى مەرزىمدەر دەپ بەلگىلەندى جانە دە اۋىل­شارۋاشىلىق جەرلەرىن ءتيىمدى پايدالانۋ ءتارتىبىن بەلگىلەيتىن ەرەجەلەردى قابىل­داۋ كوزدەلىپ وتىر. 2008 جىلدىڭ 28 ماۋسىمىندا پايدالانىلماي جاتقان اۋىل شا­رۋا­شىلىق ماقساتىنداعى جەرلەردى مەملەكەتكە قايتارىپ الۋ پرو­تسەدۋراسىن مەيلىنشە وڭتاي­لان­دىرۋ تۋرالى تاپسىرما بەرىلگەن.  بۇدان باسقا, اتالعان ءجايت مەملەكەت باسشىسىنىڭ ءتور­اعا­لى­­عى­مەن  2011 جىلدىڭ 12 قاڭ­تارىندا وتكەن «مال شارۋاشى­لىعىنىڭ اعىمداعى جاي-كۇيى جانە دامۋ پەرسپەكتيۆالارى» ات­تى كەڭەستە دە تالقىلانعان بولا­تىن, دەپ اتاپ ءوتتى  اگەنتتىك  ءتور­اعاسى ومىرزاق وزىبەكوۆ. اگەنتتىك توراعاسىنىڭ بايان­دا­ما­سىنان كەيىن ءماجىلىس دە­پۋ­تات­تارى سەرىك وسپانوۆ, پەتر دميتريەنكو, داۋىلباي قۇسايى­نوۆ, جەكسەنباي دۇيسەباەۆ, ساعىنبەك تۇرسىنوۆ, قىلىشباي بيسەنوۆ سۇ­راق­تار قويىپ, مۇرات ابەنوۆ, قۇرمانعالي ءۋالي, روزاقۇل حال­مۇ­را­دوۆ ۇسىنىستار ايتتى. پارلامەنت ءماجىلىسى توراعا­سى­نىڭ ورىنباسارى جانىبەك كا­رىب­جانوۆ تا كوتەرىلىپ وتىر­عان ماسەلەگە وراي وي-پايىمىن جەتكىزدى. ءماجىلىس دەپۋتاتتارى تال­قى­لاۋدا ايتىلعان ماسەلەلەردى اگەنتتىك, ۇكىمەت ءوز قولىنا الا­دى, وڭ شەشەدى دەپ ەسەپتەيدى جانە وسى ماسەلەلەرگە باي­لانىس­تى وزگەرىستەر, تولىق­تى­رۋلار ەنگىزۋ كەرەك بولسا, زاڭدار قابىلداۋ كەرەك بولسا, وزدەرىنىڭ دايىن ەكەندىكتەرىن ءبىلدىرىپ وتىر. ساۋلە دوسجانوۆا, جۋرناليست.