ازامات

مەن بۇل جىگىتتى العاش رەت «وردا بۇزار» وت­ىزدىڭ ۇستىنە شىققان كەزىندە كورگەنمىن. الماتى ءۇي قۇرىلىسى كومبيناتىنداعى پارتيا كوميتەتى حاتشىسىنىڭ ورىنباسارى ەكەن. جالىنداعان جاس جىگىت تۋرالى سول كەزدە-اق جازعىم كەلگەن. نەگە ەكەنىن قايدام, جازبادىم! ارادا جىلدار ءوتتى... «قامال الار» قىرىق جاسىندا دا مۇفتوللا تويبازار ۇلى دابىل باياعى العاش كورگەندەگىمنەن قىلاۋداي وزگەرگەن جوق. ورتاق ءىس, قوعامدىق جۇمىس دەگەندە سول باياعى وت بولىپ جاناتىن جىگەرلى جىگىت كۇيىندە قالا بەردى. بۇل كەزدە ءبىز جاي تانىس ەمەس, جاقىن جولداس, تاتۋ دوس بوپ كەتكەن ەدىك. سول تۇستاعى ءباسپاسوز بەتتەرىندە «جاقسى ادامدار جانىڭدا ءجۇر» دەگەن ايدارمەن وسىنداي ازاماتتار تۋرالى تالاي ماتەريالدار جاريالانىپ جاتقانىن كورىپ جۇرسەم دە, تاعى جازبادىم. سەبەپ؟ شاماسى, بۇل جولى: «ءوزىنىڭ جولداسى, كۇندە بىرگە ءجۇر­گەن دوسى بولعاسىن ماقتاپ وتىر», دەگەن سوزدەن قىسىلعان بولۋىم كەرەك. نەسىن ايتايىن, ايتەۋىر وسى ازاماتتىڭ ەسىمىن ەلگە تانىستى­رۋ­دىڭ ەش ءساتى تۇسپەي-اق قويعانى. ودان بەرى دە قانشاما قىس كەلدى, قانشا جاز ءوتتى... ونعاق مىنەز, قۇبىلمالى قۇ­لىقتىڭ ادامى بولسا, ەندىگى ونىڭ توقسان توعىز تۇرلەنە­تىن­دەي-اق ءجونى بار-دى. بىراق مۇ­حاڭ... قازىر كەمەل جاسقا كەلىپ وت­ىر­عان ءبىزدىڭ مۇفتوللا تويبا­زار ۇلى ءوزىنىڭ ومىرلىك پرينتسيپتەرىنەن ەش اينىماستان, بۇل كۇن­گە سول باياعى العاش كورگەن كەزىمىزدەگىدەي اشىق جۇزبەن, ابى­روي­لى ازامات كۇيىندە كەلىپ وتىر. ازامات دەمەكشى... كەشەگى كۇندەرى ءبىز وسىناۋ ءبىر قاسيەتتى ءسوزدىڭ قادىرىن كەتىرىپ الا جازداعان كەزىمىز دە بولعان. جاقسىلىعى ءبىر ءوزىنىڭ باسىنان, ءارى كەتسە, اينالاسىنداعى اعايىن-تۋ­عانىنان اسپايتىن الدەكىمدەردى دە كەيبىرەۋلەر: «وي, ءبىزدىڭ پالەنشەكەڭ جاقسى جىگىت قوي, ازامات قوي!» – دەسىپ جاتاتىن كۇيگە جەتكەن. سوندايدا مەنىڭ ەسىمە مۇفتوللا تويبازار ۇلى جانە... سول سەكىلدى جىگىتتەر ءتۇسۋشى ەدى. سوندايدا شىن جاقسىنىڭ, ناعىز ازاماتتىڭ ءوزى ءۇشىن ەمەس, ەڭ الدىمەن, جۇرتى ءۇشىن, ەلى ءۇشىن شىر-پىر بو­لا­تىنىن مىنا جۇرت نەگە الدىمەن اۋىزعا المايدى ەكەن دەپ, اشىنا ايعاي سالعىم كەلىپ كەتۋشى ەدى. ويتكەنى, ءبىزدىڭ قازاق قاشاننان ازامات دەپ ءوز مۇددەسىنەن گورى كوپتىڭ, ەل-جۇرتىنىڭ مۇددەسىن جوعارى قويا بىلەتىندەردى, كەرەك بولسا, سول ءۇشىن ءوزىنىڭ باسىن بايگەگە تىگە الاتىنداردى ايتقان عوي. ال مۇفتوللا تويبازار ۇلى بولسا, كەشەگى توتاليتارلىق قوعامنىڭ تۇسىندا دا قاقاپ تۇرعان زاماننىڭ قاھارىنان قايمىقپاي, ەلىنىڭ بولا­شاعىن, ەڭسەسى بيىك ەرتەڭگى كۇنىمىزدىڭ قامىن ويلاي بىلگەن سونداي ازاماتتاردىڭ ءبىرى ەدى. ول استانامىز الماتىداعى زاۋىت-فابريكتەردىڭ كوبى قازاق جاستارىن ءارتۇرلى جەلەۋمەن جۇمىسقا الماي جۇرگەن سوناۋ ءبىر كەزدەردە, ءوزى كومسومول كوميتەتىنىڭ حاتشىسى بولىپ ىستەيتىن الماتى ءۇي قۇرىلىسى كومبيناتىنا قازاق جاستارىن كوپتەپ شاقىرىپ, جۇمىسقا تارتا بىلگەن-ءدى. ءوزى سەكىلدى جاستاردى جۇمىسقا شاقىرىپ قانا قويماي, كەيىن سولاردىڭ قولداۋىمەن كومبينات كاسىپوداق ۇيى­مىنىڭ توراعاسى بوپ سايلانعان كەزدە دە, ولاردى ءبىرىنشى كەزەكتە ۇيمەن, جاتاقحانامەن, ال ولار­دىڭ نارەستەلەرىن بالاباقشامەن قامتاما­سىز ەتۋگە قانشاما قىرۋار ەڭبەك ءسىڭىردى دە­سە­ڭىز­شى. مۇنى ءتۇسىنۋ ءۇشىن, مىنا ءبىر جايلاردى ايتا كەتسەك, جاعدايدى جاقسىراق ۇعۋعا بولاتىن شىعار. ...مۇفتوللا تويبازار ۇلى اۋەلى تسەح كومسومول ۇيىمىنىڭ, ءسال كەيىنىرەك, كومبينات كومسومول كو­ميتەتىنىڭ حاتشىسى بولىپ ىستەگەن سوناۋ الپى­سىن­شى جىلداردىڭ ەكىنشى جارتىسىندا بۇكىل كومبيناتتا 800-دەي ادام جۇمىس ىستەسە, سونىڭ 70-80-ءى عانا قازاق جاستارى ەكەن. ال, سەكسەنىنشى جىلداردىڭ ەكىنشى جارتىسىندا, – ول كومبينات كاسىپوداق ۇيىمىنىڭ توراعاسى, ءسال كەيىنىرەك كومبينات ديرەكتورىنىڭ ورىنباسارى بولىپ ىستەگەن كەزدەرى, – كاسىپورىنداعى جۇمىسشىلار سانى ون ەسە ءوسىپ 8 مىڭعا جەتكەندە, سولاردىڭ 60 پايىزى ء(يا, ءيا 60 پايىزى!!!) ءوزىمىزدىڭ قاراكوز قانداستارىمىز بولعانىن, ءسويتىپ, قازاق جاستارى ءوز ەلىنىڭ استاناسىندا بەرىك ىرگە تەۋىپ, كوپشىلىگى وتاۋ قۇرىپ, پاتەر الىپ, ءۇيلى-باراندى بولىپ, رەسپۋبليكا استاناسىندا جەرگىلىكتى ۇلت وكىل­دە­رىنىڭ سانىن عانا كوبەيتىپ قويماي, اسەم ال­ماتىنى كوركەيتۋگە ۇلەس قوسقاندارىن قالايشا ماقتان ەتپەسسىڭ! سول جاستار وزدەرىنىڭ جەتەكشىلەرى – سول كەزدەگى جالىنداعان جاس جىگىت مۇفتوللا توي­با­­زار ۇلىن ءالى كۇن­گە اۋىزدارىنان تاستاماي, قۇر­مەتپەن كوككە كوتەرە سويلەيدى. ارينە, ولارى تەكتەن-تەك ەم­ەس. ءوزىڭ جاس بولساڭ, جاستارعا ءتان ماكسيماليزممەن ءومىر سۇرگەن وزىڭدەي وڭشەڭ ورەندەرگە باس بولۋ – وڭاي شارۋا دەپ ەشكىم ايتا قويماس! ال, مۇفتوللادا ولارعا كوشباسشى بولارلىق قاسيەتتەر, شىنىندا دا مول ەدى. ون جىل­دىق مەكتەپتى ۇزدىك بىتىرگەن, ءاس­كەر قاتارىنان ورالعان سوڭ ال­ما­تى حالىق شارۋاشىلىعى ينس­تيتۋتىنا ءتۇسىپ, ونى دا ۇزدىك تامامداعان, ءوزى ساۋاتتى, ءوزى جىگەرلى; ءوزى دومبىرا, سىرناي تار­تىپ, ءان دە سالا بىلەتىن ونەرلى; ءوزى سپورتشى, ءارى مەرگەن اڭشى; قىسقاسى سەگىز قىرلى, ءبىر سىرلى جىگىت – شىن مانىندە, ولاردىڭ ليدەرى, كوشباسشىسى بولا ءبىلدى. مۇفتوللا تويبازار ۇلى قولعا العان ءىستىڭ تو­قىراپ تۇرعان ورنىنان جىلجىپ جۇرە بەرەتىن ءبىر عاجابى بار... جۇمىسشىلاردىڭ الەۋمەتتىك, مادە­ني-تۇرمىستىق ماسەلەلەرىمەن شۇعىلدانىپ ءجۇر­گەن سوناۋ سەكسەنىنشى جىلدارى كومبينات كاسىپ­وداق ۇيىمىنىڭ توراعاسى ول ەرتەدەن ءبىرىنشى توپ­تىڭ سوڭىندا كەلە جاتقان قىزدار ۆولەيبول كو­مان­داسىن قولعا الىپ, قامقورلىق جاساۋى سول ەكەن, كوماندا ەكى جىلدا جوعارعى توپقا شىعىپ قانا قوي­ماي, 1982 جىلى كسرو چەمپيونى اتان­دى. سول كوماندا 1982-1992 جىلدار ارالىعىندا, ون جىل بويى قازاقستاننىڭ اتىن الەمگە ايگىلەدى. ءۇش ءدۇر­كىن ەۋروپا كۋبوگىن جەڭىپ الدى. ۆولەيبولشى قىز­دار مۇفتوللا تويبازار ۇلىن: «ءبىزدىڭ وكىل اكەمىز!» دەگەندە, مەن قىزىعا دا, قىزعانا قاراعان ەدىم. سول ءبىر كەز قانداي باقىتتى كۇندەر ەدى دە­سەڭىزشى! ءيا, وسى ءبىر ازامات ماعان ىلعي دا تۋعان ەلى مەن جەرىنىڭ ابىرويىن اسپانداتۋ ءۇشىن, تەك سو­نىڭ عانا مۇڭ-مۇقتاجىن تۇگەندەۋ ءۇشىن جارال­عان سەكىلدى كورىنەدى كەيدە. ويتكەنى, 27 جىل بويى ول الماتى قالاسىنداعى اۋداندىق, قالالىق ءماس­لي­حاتتاردىڭ دەپۋتاتى بولعان كەزدەرىندە دە, ءبىرىنشى كەزەكتە سول ەلى مەن جەرىنىڭ مۇددەسى تۋرالى وي وربىتۋدەن ءبىر تانعان ەمەس. ال, ءوزى تۋىپ-وسكەن ارال ايماعى, اپاتقا ۇشىراعان تەڭىز ورتا­سىن­داعى كىشكەنە عانا تۇبەككە ورنالاسقان اۋىلى – اۋان تۋرالى سويلەگەندە تولقىعانىن كورسەڭىز... قايسىبىرىن ايتايىن, مىناداي قيلى زاماندا قي­ىنشىلىققا تاپ كەلگەن جەرلەستەرىنە قارلى­عاش­تىڭ قاناتىمەن سۋ سەپكەندەي قول ۇشىن بەرۋ نيەتىمەن, سوناۋ اۋانداعى اراسان سۋمەن ەمدەۋ ور­نى­نا ءوز قالتاسىنان قارجىلاي-زاتتاي كومەك ۇسىن­عانىن كورگەنىمدە, ەشقاشان ءسوزى مەن ءىسى الشاق كەتىپ كورمەگەن وسى ازاماتتىڭ شىن كىسىلىك كەلبەتىنە تاعى ءبىر ءتانتى بولعانىم بار. سانامالاي بەرسەك, مۇنداي ساتتەر ءتىپتى قانشاما... يلا­ھيم, وسىنداي ازاماتتار ەلدە كوپ بولعاي دەپ تىلەيىك! قاجىعالي مۇحانبەتقالي ۇلى, جازۋشى.