تاۋەلسىزدىك تالاپتارى
ءيا, تاۋەلسىزدىككە قول جەتكىزگەننەن كەيىن ونىڭ باستى تالاپتارىنىڭ ءبىرى – اقشا-نەسيە ساياساتىن ىسكە اسىرۋ بولعانى بەلگىلى. الايدا وسى ءىس ءبىراز ۋاقىتقا دەيىن شەشىمىن تابا الماي كەلگەنى بۇگىندە ايتۋعا عانا جەڭىل. ناقتى دەرەكتەر مەن قۇجاتتارعا جۇگىنسەك, ءالى دە كسرو قۇرامىندا بولعان كەزىمىزدە, 1991 جىلدىڭ 20 ماۋسىمى كۇنى قازاق كسر-ءىنىڭ جوعارعى كەڭەسى «قازاق كسر-ءىنىڭ ۇلتتىق بانك تۋرالى» قاۋلىسىن قابىلداپتى. تەك سودان كەيىن ارادا ەكى جىل وتكەن سوڭ 1993 جىلدىڭ 13 ءساۋىرىندە رەسپۋبليكانىڭ جوعارعى كەڭەسى «قر-نىڭ ۇلتتىق بانك تۋرالى» زاڭىن قابىلدادى. ال ۇلتتىق ۆاليۋتامىز – تەڭگە بۇدان سوڭ تاعى دا جەتى اي وتكەن سوڭ اينالىمعا ەنگىزىلدى.
تەك سول كەزدە عانا اياعىن ءتاي-ءتاي باسقان بالعىن ەگەمەن ەل رەسەيگە قولما-قول اقشا تاۋەلدىلىگىنەن قۇتىلعان-دى. وسى ارالىقتا اقشا-نەسيە توڭىرەگىندە ادام ءتۇسىنىپ بولمايتىن, شىم-شىتىرىق وقيعالار ورىن الدى. ادام جاقسىعا تەز ۇيرەنەدى عوي. تاۋەلسىزدىكتىڭ 20 جىلىنىڭ بيىگىنەن قاراعاندا سونىڭ ءبارىن ۇمىتىپ كەتكەندەيمىز بە, قالاي ءوزى؟
وداقتىڭ ىدىراۋ, ىرگەسى سوگىلۋ ۇدەرىسى سەكسەنىنشى جىلداردىڭ اياعىندا ايقىن كورىنە باستادى. كسرو دەپ اتالاتىن الىپ ەلدىڭ بانك جۇيەسى دە وزگەرىستەرگە ۇشىرادى. بانكتەر حالىق شارۋاشىلىعى سالالارى بويىنشا اگروپرومبانك, كرەدسوتسبانك, پرومسترويبانك, جيلسوتسبانك دەپ ءبولىنىپ, جارىلا باستادى. 1991 جىلى كەڭەس وداعى ىدىراعاننان كەيىن بۇل بانكتەر ەگەمەن قازاق ەلىنىڭ مەنشىگىنە اۋىسىپ, كوممەرتسيالىق بانكتەر بولىپ قايتا قۇرىلدى.
وسى ۋاقىتتان باستاپ ەلدە بانك كاپيتالىن جيناقتاۋ, اكتسيونەرلەردى بانكىگە تارتۋ قاجەتتىلىگى تۋىندادى. ايتايىن دەگەنىمىز – جوعارىدا اتالعان بانكتەر ءوندىرىستىڭ قۇلدىراۋىنا ىقپال جاساي المادى. ويتكەنى بۇرىنعى ورتالىققا باعىنعان كاسىپورىنداردىڭ اقشا قاراجاتى رەسەيگە اعىلدى. قازاقستاندا قالعانىنىڭ ءوزى جىرىم-جىرىمى شىعىپ, كاسىپورىنداردى ورنىنان تۇرعىزۋعا دارمەنسىز بولدى. ءسويتىپ, ولار قاراجاتسىز قالدى. بۇل كەزدە بانكتەن نەسيە الىپ, ءىس تىندىرامىن دەۋ قۇر قيالعا اينالدى. سول كەزدە بانكتىڭ پايىزدىق ستاۆكاسى 250-270 پايىزعا جەتكەنىن وتانداستارىمىز ۇمىتا قويماعان شىعار.
توقسانىنشى جىلداردىڭ باسى مەن ورتا تۇسىندا دۇكەن سورەلەرى جىلان جالاعانداي بوس قالدى. وسىنداي ازىق-ت ۇلىك تاپشىلىعى ونى تالون ارقىلى جان باسىنا شەكتەپ بەرۋدى تالاپ ەتتى. قولما-قول اقشانىڭ جەتىسپەۋىنەن بانكتەرگە بيۋدجەتتىك تۇسىمدەر تۇسپەدى. ادامدار جالاقىلارىن ايلاپ الا المادى.
مۇنىڭ ءبارىن نەگە تاپتىشتەپ وتىرمىز؟ ءارينە, تەكتەن-تەك ەمەس. ويتكەنى وسىنداي كۇرمەۋى قيىن بانك جۇيەسى مەن اقشا-نەسيە رەفورماسىن العا اپارۋ ءۇشىن تەك جوعارىدا عانا ەمەس, سونىمەن بىرگە جەرگىلىكتى ورىنداردا دا وعان بەل شەشىپ كىرىسە الاتىن جۇيە جەتەكشىلەرى دە اۋاداي قاجەت ەدى. داۋىلپاز اقىن ماحامبەتتىڭ ءبىر ولەڭى تومەندەگىشە ءورىلىپ كەلەر ەدى.
«قابىرعاسىن قاۋساتىپ, ءبىر-بىرىندەپ سوكسە دە, قاباعىن شىتپاس ەر كەرەك, ءبىزدىڭ بۇيتكەن بۇل ىسكە». سونداي قاباعىن شىتپايتىن ەردىڭ ءبىرى سوناۋ 1992 جىلدىڭ باسىندا مەملەكەتتىك بانكتىڭ ورال وبلىستىق باسقارماسىنا باستىق بولىپ تاعايىندالعان بوريس ءىزباساروۆ بولاتىن. ول 1993 جىلى ۇلتتىق بانكتىڭ باتىس قازاقستان وبلىستىق فيليالىنىڭ باسشىسى بولىپ قايتا بەكىتىلدى.
ونىڭ الدىندا قىسقا ۋاقىتتىڭ ىشىندە تاۋەلسىز ەل تالاپتارىنا ساي بانك جۇيەسى فيليالىن قالىپتاستىرۋ مىندەتى تۇردى. ەڭ باستىسى, ءدال وسى كەزەڭدە ۇلتتىق كادرلار ازىرلىك قاجەتتىگى تۋىندادى. وسىدان ون توعىز جىل بۇرىن مەملەكەتتىك بانك جۇيەسى باسقارماسىندا قىزمەت جاسايتىن قانداستارىمىزدىڭ ۇلەس سالماعى 5-6 پايىزدان اسپايتىن. قازىر 80 پايىزدان اسىپ وتىر, دەپ مالىمەت بەردى بىزگە ءبۇگىنگى اڭگىمەمىزدىڭ كەيىپكەرى. باسقارمادا بانك سالاسىنىڭ قىرى مەن سىرىن جەتىك مەڭگەرگەن, تاجىريبەلەرى مول, كاسىبي دەڭگەيلەرى جوعارى, قاي كەزدە دە ءوز ىستەرىنە مۇقيات, ىجداعاتتى وزگە ۇلت وكىلدەرى قىزمەت جاسادى. فيليالدا تالىمگەرلىك قوزعالىستى ورىستەتۋ ارقىلى ءبىز ولاردىڭ كاسىبي داعدىلارى مەن تاباندى قاسيەتتەرىن بۇگىنگى بۋىن بانك جۇيەسى تولقىندارىنا اۋىستىرۋعا تىرىستىق.
بۇل ءىسى مەن ءسوزىنىڭ اراسىندا ايىرماشىلىق جوق ۇلتتىق بانك فيليالى باسشىسى ب.ءىزباساروۆتىڭ اق ادال سىرى دا, شىنى دا ەكەنىنە ءباس تىگە الامىز. كوپ كەشىكپەي ۇلتتىق بانك جۇيەسى فيليالدارىن كومپيۋتەرلىك جۇيەگە كوشىرۋ ءۇردىسى باستالدى. رەسپۋبليكاداعى اۋدان ورتالىقتارى وسى بايلانىس جۇيەسىنە ەنگىزىلدى. ءدال وسى تۇستا كادرلاردى كومپيۋتەردە جۇمىس ىستەۋگە داعدىلاندىرۋ ءىسى دە كەڭ قارقىن الدى. ۇلتتىق بانكتىڭ باتىس قازاقستان وبلىستىق بولىمشەسى توزىمدىلىك پەن جاۋاپكەرشىلىكتى, كاسىبي بىلىكتىلىكتى تالاپ ەتەتىن بۇل ءىستى دە العاشقىلاردىڭ ءبىرى بولىپ ابىرويمەن اتقارىپ شىقتى. بۇعان فيليال باسشىسىنىڭ قوسقان ۇلەسى قوماقتى.
تاۋەلسىزدىكتىڭ ەلەڭ-الاڭىندا بانك جۇيەسىندە ورىن العان كۇرمەۋى قيىن, سەبەبى مەن سالدارى قايدا اپارىپ سوقتىراتىنى بەلگىسىز كۇردەلى كەزەڭدە, سول ۋاقىتتىڭ تىنىسىن ايقىن اڭعارىپ, سوعان يكەمدەلە بىلگەنى, ادامدارمەن قارىم-قاتىناستاردا ءمامىلەگەرلىك تانىتقانى ب.ءىزباساروۆتىڭ دا, ول باسقاراتىن ۇلتتىق بانك فيليالىنىڭ دا تەك پايداسىنا شىعىپ وتىردى. ەڭ باستىسى, ول تۇرعىندار اراسىندا ۇلتتىق بانك جۇيەسى مەن ونىڭ بولاشاعىنا سەنىمدىلىكتى ورنىقتىرا ءبىلدى. وسى ورايدا «سابىر ءتۇبى – سارى التىن» دەگەن حالىق ماتەلىن ءسال وزگەرتىپ: «سابىر ءتۇبى – ءتول تەڭگە, ۇلتتىق ۆاليۋتا بولىپ شىقتى» دەپ قولدانساق, شىندىقتان الشاق كەتپەيمىز.
تاۋەلسىزدىك جىلدارى ۇلتتىق بانك جۇيەسى جوعارىدا ايتىلعانداي, تىڭنان تۇرەن سالا وتىرىپ, ءوز دامۋ جولىن قالىپتاستىردى. قاراڭىز, بۇگىندە ول تاۋەلسىز ەركىن دامۋ مەن تۇرعىنداردىڭ الاڭسىز ءومىر ءسۇرىپ, ەڭبەك ەتۋىنىڭ ءبىر كەپىلىنە اينالىپ كەلەدى. جۇيەنىڭ وسىنداي بيىك دەڭگەيگە كوتەرىلۋىنە, ەگەمەن ەلگە قىزمەت جاساۋىنا رەسپۋبليكا ايماقتارىنداعى بوريس ءىزباساروۆ سەكىلدى بانك سالاسىنىڭ بايىپتى دا بەكەم, سابىرلى دا سالماقتى باسشىلارى ءوز ۇلەستەرىن قوسقانى كامىل. قاي سالادا دا كادرلاردىڭ بۋىن الماسۋلارى بولىپ جاتادى. ءويتكەنى ءومىر زاڭى وسىنداي. مۇنداي كەزدە ءوز تاجىريبەسى مەن كاسىبي داعدىلارىن كەيىنگى تولقىنمەن ءبولىسىپ, بانك جۇيەسىندە ۇلتتىق كادرلاردى قالىپتاستىرۋعا ولشەۋسىز ۇلەس قوسقان بوريستەي مايتالمان بانكيرلەر قانداي قۇرمەتكە دە لايىقتى.
اقجايىق وڭىرىندەگى بانك جۇيەسىنىڭ بۇگىنگى بۋىن وكىلدەرى ونى وزدەرىنە ۇستاز سانايدى. بانكير مەرەيى دەگەنىمىز دە وسى شىعار, بالكىم. ال ونىڭ بانك رەفورماسىنىڭ باستاۋىنان قانىپ ءىشىپ, بۇگىنگى كۇنگە دەيىن ۇزدىكسىز ون توعىز جىل بويى ۇلتتىق بانك فيليالىن ۇلكەن ابىرويمەن باسقارىپ كەلە جاتقانى جۇيەگە دەگەن ادالدىعى مەن ارىنىڭ تازالىعى دەپ بىلەمىز. تاۋەلسىزدىكتىڭ 20 جىلدىعى قارساڭىندا مۇنداي جاندار وسىنداي ەكى-ءۇش اۋىز جۋرناليستىك تولعام جاساۋعا ابدەن لايىقتى بولسا كەرەك.
تەمىر قۇسايىن, باتىس قازاقستان وبلىسى.
سۋرەتتە: بوريس ءىزباساروۆ.
