مىڭ ءتۇرلى دەرتكە ەم بولعان – مۋزىكاتەراپيا

  مۋزىكاتەراپەۆت – مۋزىكانى ەمدىك ماقساتتا قولدانۋدىڭ پسيحوتەراپەۆتىك ءادىسى. ياعني, ناۋقاسقا مۋزىكا تىڭداتا وتىرىپ, ونىڭ ىرعاعىنا ساي فيزيكالىق قيمىل-قوزعالىسقا ءتۇسىرۋ نەمەسە پسيحولوگيالىق تۇرعىدا ادامنىڭ جان سارايىن جادىراتۋ. قاراپايىم عانا تۇسىندىرەر بولساق, مۋزىكالىق تەراپيانىڭ قادىر-قاسيەتى مەن قىزمەتى وسىنداي. ال بۇل – حالىقتىق ەم-دوم جاساۋ ءىسىن­دە ادامزات يگىلىگىنە جاراپ كەلە جاتقان قولدانىستا بار دۇنيە. ءتىپتى, تاريح قويناۋىنا كوز جۇگىرتسەك, ەجەلگى گرەك فيلوسوفى پيفاگور مۋزىكانىڭ ادام اعزاسىنا, كوڭىل كۇيىنە قالاي اسەر ەتەتىنى تۋرالى عىلىمي انىقتاما بەر­گەن. سونداي-اق, ەرتەدەگى قىتاي, ءۇندى دارىگەرلەرى مەن ەمشىلەرى, فيلوسوف­تارى مەن مۋزىكانتتارى مۋزىكانى سىرقاتتى ەمدەۋگە پايدالانعانى بەلگىلى. سول سياقتى, قازاقتىڭ كونەدەن كەلە جاتقان اۋىز ادەبيەتى جىرلارى مەن اڭىز-ءاف­سانالارىندا دا سيقىرلى قوبىز, كۇمبىرلەگەن دومبىرا مەن سىزىلعان سىبىزعى ۇنىنەن شىعاتىن مۋزىكالىق تۋىندىلاردىڭ ادام ورگانيزمىنە وڭ اسەر ەتىپ, جالپى پسيحولوگيالىق ەمدىك سيپاتتا شيپالىق قاسيەتتەرى بولعاندىعى بەلگىلى. ەندەشە, «مۋزىكاتەراپەۆت» دەگەن تەرميندىك اتاۋ ءار كەزەڭدەردە ءار­قالاي ۇلگىدە ايتىلىپ كەلگەنىمەن, جالپى ادامزات بالاسىنىڭ تۇرمىس-تىرشىلىگىندە اجىراماس قۇندىلىقتارعا اينالعان دەۋگە تولىق نەگىز بار. دەسەك تە ءبىز بۇگىن تاۋەلسىزدىك جىل­دارىنداعى مۋزىكاتەراپەۆتىك قىزمەت تۋراسىندا وي وربىتپەكپىز. ەندەشە, ەندىگى ءسوزىمىز وسى سالاداعى وزىق تەحنولوگيالاردى قولدانىسقا ەنگىزە وتىرىپ, جاھاندىق دەڭ­گەي­دەگى جاڭاشىلدىققا بەت بۇرعان ەلى­مىزدىڭ مۋزىكامەن ەمدەۋ ءىسىنىڭ جاي-كۇيى جايىندا وربىمەك. اشى­عىن ايتساق, مۋزىكامەن ەمدەۋ ءىسىنىڭ ماماندارى قازاقستاندا «مۋ­زىكاتەراپەۆت» دەگەن رەسمي اتاۋعا 1995 جىلدان كەيىن يەلەنە باس­تادى دەسەك, قاتەلەسە قويماسپىز. ويتكەنى, تۇڭعىش رەت الماتى قالاسىندا رەسپۋبليكالىق «بالبۇلاق» بالالاردى وڭالتۋ ورتالىعى اشىلىپ, ول جەردە تسەرەبرالدى سال سىر­قاتىنا ۇشىراعان بالالاردى ەم­دەيتىن ورتالىققا «مۋزىكاتەراپەۆت» ماماندىعى كەرەك-اق بولاتىن. وسى­لايشا, بۇل سالادا كوش ىلگەرى كەتكەن الەمنىڭ وزىق تاجىريبەلەرىن وسى ورتالىقتا كەڭىنەن قولدانىسقا ەنگىزۋ كوزدەلدى. كەيىننەن, 2007 جىلى ەلباسى جارلىعىمەن استانادا ۇلت­تىق مەديتسينالىق حولدينگ قۇ­رى­لىپ, بۇگىندە ول «UMC» كور­پوراتيۆتىك قو­رى «بالالاردى وڭالتۋدىڭ ۇلتتىق ورتالىعى» رەتىندە قىز­مەت كورسەتىپ كەلەدى. بۇل ورتالىقتىڭ نەگىزگى قىز­مە­تى – جۇيكە, تىرەك-قوزعالىسى ءجۇ­يە­سى­نىڭ پاتولوگياسى بار بالالار مەن جاسوسپىرىمدەرگە وڭالتۋ كو­مەگىن كور­سەتۋ بولىپ تابىلادى. سوندىقتان دا دەنساۋلىق ساقتاۋ سالاسىنداعى وڭالتۋ قىزمەتىنە زاماناۋي جاڭا تەحنو­لوگيالاردىڭ ترانسفەرتىن ەنگىزۋ باسىمدىققا الىنعان. ەرەكشە اتاپ وتەرلىگى, ورتالىق ەكى جىل بۇرىن JCI (Joint Commission International) ءبىر­لەسكەن حالىقارالىق كوميسسيانىڭ اك­كرەديتتەۋىنەن تابىستى ءوتتى. وسى­لايشا, ءبىز ءسوز ەتكەلى وتىر­عان ور­­­تا­­لىق مەديتسينالىق ۇيىم­دار­­­داعى قىز­مەتتىڭ ساپاسى مەن قاۋىپ­سىزدىگىنىڭ الەمدەگى ەڭ بەدەلدى جانە وبەكتيۆتى مويىندال­عان «ال­تىن ستاندارت» دەگەن اتاۋعا يە بولعان. مۇنداي وقيعا مە­ديتسينالىق قىزمەت كورسەتۋدىڭ حالىقارالىق نا­رى­عىندا قازاقستان مەديتسينانىڭ عا­لامدىق شى­ڭىنا ۇمتىلۋى رەتىندە باعالانادى. سەبەبى, ورتالىق وڭالتۋ ىسىندە مە­ديتسينالىق, پەداگوگيكالىق جانە الەۋمەتتىك سالا­داعى ءۇش باعىتتا قىز­مەت كورسەتۋدىڭ توقايلاسقان, نە­گىزگى جيىنتىق نۇكتەسى. ياعني, مۇن­­دا كەلگەن ءاربىر مۇمكىندىگى شەك­تەۋلى بالا ەمدەلۋمەن قاتار, ءبىلىم الا وتىرىپ, قوعامعا بەيىم­دە­لۋ ۇدەرىسىن بويىنا سىڭىرەدى دەگەن ءسوز. – سونىڭ ىشىندە ەرەكشە اتاپ ايت­قىم كەلەتىنى, قازاقستاندا مۇلدە جوق ماماندىق ءتۇرى – مۋزىكاتەراپيا اياسىندا ەڭبەك تەراپياسى مەن ۆوكالدىق تەراپيا جانە لوگوريتميكا سىندى ماماندىق يەلەرى قىزمەت كورسەتەدى. ال ەن­دى ءبىزدىڭ «التىن ستاندارت­تى» يە­لەنۋىمىز, ورتالىقتىڭ عانا ەمەس, تۇتاس قازاقستان حالقىنىڭ جەتىستىگى جانە ەلباسىمىز اتاپ ءوت­كەن دامىعان 30 ەل­دىڭ قاتارىنا كىرۋ ماقساتىنا جەتۋدەگى نەگىزگى قادامداردىڭ ءبىرى بولىپ سانالادى, – دەدى «بالالاردى وڭالتۋدىڭ ۇلت­تىق ورتالىعى» فيليالىنداعى الەۋمەتتىك-پەداگوگيكالىق وڭالتۋ ور­تالىعىنىڭ باسشىسى گۇلشات سۇلتانوۆا. ال مۋزىكاتەراپەۆتىك قىز­مەت­­تىڭ قىر-سىرىمەن ەتەنە تانىسۋ ماقساتىندا وسى مەكەمەنىڭ مامانى ماقسات يس­ماعۇلوۆپەن اڭگىمەلەسۋ ارقىلى مۇنداي مامان يەسى اتانۋعا مۋزىكالىق ءبىلىم جەتكىلىكسىز بولاتىندىعىن ۇق­تىق. «ار­قالىقتاعى ن.قۇلجانوۆا اتىن­داعى تورعاي گۋمانيتارلىق كوللەدجىندە مۋ­زىكالىق باعىتتا العان بىلىمىممەن مۋزىكاتەراپەۆت اتانۋىم مۇمكىن بولمادى, – دەدى ول ءا دەگەننەن-اق. – بۇل جەرگە مۋ­زى­­كا­تەراپەۆت رەتىندە قىزمەتكە تۇرۋىم ءۇشىن بىرقاتار شەتەلدىك مامانداردىڭ سەمينار-كۋرستارىنان ءوتىپ, سەرتيفيكات الۋىما تۋرا كەلدى. سەبەبى, ءبىزدىڭ ەلىمىزدە ارنايى «مۋزىكاتەراپەۆت» دەگەن دارەجەمەن مامان دايارلانبايدى. مۋزىكالىق ءبىلىمىڭدى بەلگىلى ءبىر سالالارمەن, سونىڭ ىشىندە مەديتسينا, فيزيولوگيا-اناتوميا, پسيحولوگيا عىلىم­دارىمەن تاجىريبەلىك تۇرعىدا شەبەر ۇش­تاستىرعاننان كەيىن عانا وسى جۇ­مىسقا ورنالاسۋعا مۇمكىندىگىڭ بار. ويتكەنى, ءبىز ءاربىر بالانىڭ دياگنوزىنا قانىق بولا وتىرىپ, ونىڭ مۇمكىندىگىن ەسكەرىپ, مۋزىكا ءپانىن وتەمىز. دۇرىسى, بالانى بەلگىلى ءبىر دەڭگەيدە ءان, اۋەن ىرعاعىنا يكەم­دەپ, قيمىل-قوزعالىسقا ءتۇ­سىرۋ ارقىلى ەمدەيمىز. اتاپ ايت­ساق, دەنە مۇشەلەرى مەن تىنىس الۋ جولدارى, ەت-جاق سۇيەكتەرى مەن بۇلشىق ەتتەرىنىڭ جۇمىس ىستەۋ قابىلەتىن جاقسارتۋدا وسى مۋ­زىكاتەراپەۆتەردىڭ ەڭبەگى ۇشان-تەڭىز. جاڭاشىل باعىتتاعى جاس ما­مان­­­نىڭ تۇسىندىرۋىنەن ءتۇي­گەنىمىز, مۋزى­كا­تەراپەۆتىك قىز­مەت­تىڭ ار جا­عىندا ءبىز بىلمەيتىن, نازىك ءيى­رىمگە تولى ونىڭ تۇرلەرى دە از ەمەس كورىنەدى. رەفلەكتيۆتىك تەراپيا (بالانىڭ ەستۋ, تىڭداۋ, سەزىنۋ قابىلەتىن دامىتۋ), اسپاپتىق تەراپيا (قول, ساۋساقتىڭ قيمىلىنداعى موتوريكانى دامىتۋ), دانس-تەراپيا (تەپە-تەڭدىك قيمىل-قوزعالىستى دا­مىتۋعا باعىتتالعان), دىبىستىق تەراپيا ء(تىلىنىڭ مۇكىسى بار بالا­لار ءۇشىن), ۆوكالدى تەراپيا (با­لالاردىڭ اسپاپپەن ۇندەسە ءان ايتۋدا دىبىس شىعارۋ مەن تى­نىس الۋ ءتارتىبىن ۇيرەتۋگە ارنالعان) سىندى مۇگەدەك جاننىڭ مۇمكىندىگىن اشۋ­عا جانە ونى بارىنشا دامىتۋعا نە­­گىز­دەلگەنىن بىرەۋ بىلسە, بىرەۋ بىلمەس. نەگىزىنەن ءان ايتۋ دىبىس­تاۋ مۇشە­لەرىنە عانا ەمەس, ەستۋ ءمۇ­شەلەرىنىڭ جۇ­مىسىنا دا تاۋەلدى. سوندىقتان دا ءان ايتۋ كە­زىندە ەستۋ مۇشەلەرىنىڭ دۇرىس قالپىن ساقتاۋ, ءان شىرقاۋدىڭ داعدىسىن يگەرۋ مەن دىبىستاۋ جۇيەسىن وڭالتۋعا ءتيىمدى كومەك بەرەدى. ال ول ءۇشىن الدىمەن دۇرىس تىنىس الىپ ۇيرەنۋ قاجەت. ەگەر بالا ءتيىمدى تىنىس الىپ ۇيرەنسە, وندا ءان ايتۋمەن قاتار دۇرىس ءسوي­لەۋ مۇمكىندىگى دە قالىپتاسادى. بۇگىندە بۇل سالادا «مۋزىكاتەرا­پەۆت-رەابيليتولوگ» تەرمينى كەڭىنەن قولدانىسقا ەنە باستادى. ال لاتىننىڭ «رەابيليتاتسيا» ءسوزى «rehabilitas» – ادام­­نىڭ زا­قىم­دالعان قابىلەتىن قال­پىنا كەلتىرۋ دەگەندى بىلدىرەدى. وسى ءسوز­دىڭ مەديتسينالىق-پەدا­گو­گيكالىق تۇرعىداعى قازىرگى ءما­نى – مۇمكىندىكتەرى شەكتەلگەن با­لا­لاردى الەۋمەتتىك ورتاعا بەيىمدەپ, ولاردىڭ پسيحو-في­زيو­لوگيالىق مۇمكىندىكتەرىنە سايكەس قوعام­دىق ومىرگە, ەڭبەككە ارالاس­تىرۋ ارقىلى كەمتارلىق سالدارىن جەڭىلدەتۋ. مۇنداي بالالاردىڭ مۋزىكانى ەستۋ دەڭگەيى مەن ەستە ساقتاۋى جانە مۋزىكا ىرعاعىن سەزىنۋ قابىلەتى تومەن بولاتىندىعىن ەسكەرىپ, ولارمەن مۋزىكالىق تاربيە جۇمىسىنىڭ دۇرىس ۇيىمداستىرىلۋى قام­تا­ماسىز ەتىلۋى قاجەت. سونداي-اق, ءدارىس جۇيەلى جانە ماقساتتى ءتۇر­دە وتكىزىلىپ, ءاربىر بالانىڭ ءمۇم­كىنشىلىكتەرى مەن دامۋ ەرەك­شەلىكتەرى تەرەڭ زەرتتەلىپ, زەر­دە­لەنۋى كەرەك. ماسەلەن, ۆوكالدىق تەراپيادا بالالار العاش ءان ايتىپ ءۇي­رەنەدى نەمەسە جاقسى كورەتىن اندەردىڭ قايىرماسىن ايتادى. مىنە, وسى ورايدا لوگوپەدتەرمەن جۇمىس جۇرگىزىلسە, قۇبا-قۇپ. ءويت­كەنى, بالا تەك ءان ايتۋدى ۇيرەنىپ قانا قويمايدى, وسىعان ۇمتىلۋ ارقىلى وكپەنىڭ, قان اينالىمىنىڭ جۇمىسىن جاق­سارتىپ, دەنە-ءبىتىمىنىڭ تۇزەلۋىنە وڭ سەپتىگىن تيگىزەدى. ورتالىقتا ۇزاق جىلداردان بەرى ەڭبەك ەتىپ كەلە جاتقان ءتا­جىريبەلى مۋ­زىكاتەراپەۆتەردىڭ ءبىرى جانار سادىقوۆا ءان ايتقاندا دىبىستاۋ مۇشە­لەرىنىڭ بۇلشىق ەتتەرى شىمىر دا سەرپىندى بول­ۋى كەرەكتىگىن ەسكەرتەدى. سەبەبى, ءتۇ­زەتۋ جۇمىستارىندا جاتتىعۋدى ساۋات­تى ءارى ساپالى اتقارۋدىڭ ماڭىزى زور. – كوپ رەتتە اتا-انالار بالانى مۋزىكا تەراپياسىنا الىپ كەلىپ تۇ­رىپ «مەنىڭ بالامنىڭ داۋىسى, ەستۋ تۇيسىگى جوق» دەپ جاتادى. ول ءمۇل­دەم دۇرىس ەمەس. بارلىق ادامدا داۋىس پەن ەستۋ تۇيسىگى بولادى. بىراق, ونداي قابىلەت بىرەۋدە جاقسى دامىسا, ەندى بىرەۋدە ءالسىز. بۇلاردى دامىتۋ ءۇشىن جۇيەلى جۇمىستار جۇرگىزىلەدى, سول كەزدە ءبىز وڭ ناتيجەگە جەتە الامىز,– دەيدى ول. جالپى, ءان ايتۋ – وتە كۇردەلى ۇدە­رىس ەكەنى بەلگىلى. دەسەك تە ونىڭ داعدىسىن دۇرىس يگەرۋ وڭالتۋعا ءتيىمدى كومەك بەرەدى. ويتكەنى, ءدارىس بارىسىندا بالانىڭ سويلەۋ ءتىلىن جەتىلدىرۋگە, اندىك دەم الۋعا, داۋىس دياپازونىن كەڭەيتۋگە, ينتوناتسياسىن جەتىلدىرۋگە, ىرعاقتى سەزىنۋ قابىلەتتەرىنە ارنالعان جاتتىعۋلار جۇرگىزىلەدى. مۋزىكا تەرا­پياسىن­دا ەم-شارا قابىلدايتىن بالالاردىڭ دياگنوزىنا بايلانىستى ءجيى قول­دا­نىلاتىن تاسىلدەردى جەتىك مەڭ­­گەرگەن مامانداردىڭ ءبىرى – «انا مەن بالا ۇلتتىق عىلىمي ور­تالىعى» فيليالىندا تاربيەشى بولىپ قىزمەت ەتەتىن ءلايلا وتە­گەنوۆا. ول وسى سالادا ۇزاق جىلداردان بەرى جۇمىس ىستەپ كەلە جاتقان تاجىريبەلى مامان. – «قالىپتى جاعدايداعى مەكتەپ, بالاباقشالارمەن سالىستىرعاندا ەمدەۋ ىسىمەن قاتار, ءبىلىم, تاربيە بەرۋ ۇدەرىسى مۇنداي ورتالىقتاردا پسيحولوگيالىق تۇرعىدان كۇردەلى جاعدايدا جۇرگىزىلەتىنى ايتپاسا دا تۇسىنىكتى بولار, – دەيدى ول. ال ەندى وسىلايشا سالالانعان جۇ­مىس­تاردى جۇمىلعان جۇدىرىق­تاي ەتەر ءبىر ماماندىق – مۋزىكا­تەرا­پەۆ­تىك قىزمەتكە قوعام تاراپىنان سۇ­رانىس قانشالىقتى دەگەن ماسەلەگە كەل­سەك, ناتيجەسىن تاعدىر تاۋقىمەتىنە ۇشىراعان جاندار مەن ولاردىڭ ەت جاقىندارى عانا تاراتىپ ايتا السا كەرەك. ماسەلەن, تۇڭعىشى ءتۋابىتتى تسەرە­برالدى سال اۋرۋىنا ۇشىراعان گۇلجانار يمانبەرديەۆانىڭ (اتى-ءجونى وزگەرتىلىپ الىندى – اۆت.) وسى ورتالىققا كەلىپ ەم قابىلداعاننان كەيىن ەرتەڭگە دەگەن سەنىمى نىعايعان. «مۇگەدەك بولسا دا ول – مەنىڭ پەر­زەنتىم. شىنىمدى ايتسام, ولە-ولگەنشە ۇلىمدى ارقالاپ باعارمىن-اۋ, بىراق قاتارىنا قوسا الماسپىن دەگەن توقتامعا كەلگەنمىن. كەيدە مۇنداي بالا مەنەن باسقا كىمگە كەرەك دەپ ىشتەن تىناتىنمىن. سوعان تاباندىلىقپەن ءتوزىپ, ءومىر سۇرۋگە بەل بايلاعان ەدىم. ءوس­تىپ جۇرگەندە ويلاماعان جەر­دەن وسى ورتالىققا كەلدىك. ءۇمى­تىم قايتا جان­عانداي. بالامنىڭ بەلسەندى قيمىل-قوزعالىسىنا قاراپ, ونىڭ ءومىر سۇرۋگە دەگەن قۇلشىنىسى ويانعانىن بايقادىم. اسىرەسە, مۋزىكاتەراپەۆت سىندى ماماندار مەنى جانە ۇلىمنىڭ ومىرىنە وراسان زور وزگەرىس ەنگىزىپ, كۇش-قۋات, جىگەر سىيلادى», – دەي­دى ءوزى جايلى مالىمەتتىڭ قۇپيا ساقتالۋىن قالاعان جاس انا. ءبىز قازىرگى قوعامدا مۇنداي مىسال­داردى كوپتەپ كەزدەستىرەمىز. ونىڭ ءبارىن ايتۋ شارت ەمەس تە شىعار. بىراق, تاقىرىپقا تۇزدىق بولسىن دەپ بىرەۋىنە توقتالعان ەدىك. سونىڭ وزىنەن تۇيگەنىمىز, زاماناۋي باعىتتاعى جاڭاشىل ماماندىق – مۋزىكا تەراپيا كا­سىبىن ءناسىپ ەتكەندەر بىزگە ءسوزسىز كەرەك-اق. ولاي دەۋىمىزگە مۇنداي دەرت سوڭعى جىلدارى قازاقستاندا عانا ەمەس, الەم بويىنشا بەلەڭ الىپ كەلەدى. «بالالار­دى وڭالتۋدىڭ ۇلتتىق ورتا­لىعىنىڭ» مەنەد­جەر-كەڭەسشىسى مەيرامگۇل ساي­پولدامەن بولعان اڭگىمە وسىنداي وي تۇيۋگە جەتەلەيدى. – جالپى, كەڭەس زامانىندا مۇنداي دەرتكە (بالالاردىڭ تسە­رەبرالدى سال اۋرۋى, دتسپ)» ۇشىراعان بالالار بولسا دا, كوپ جاعدايدا ول تۋرالى اشىق اي­تىلماعان شىعار دەپ ويلايمىن. بۇل ماسەلەگە قاتىستى ناق­تى ستاتيستيكالىق دەرەك پەن ونىڭ سەبەبىن ءدوپ باسىپ ايتۋ قيىن­نىڭ قيىنى. اقيقاتى سول – دەرت مەڭدەپ, سىرقات بالالار سانى جىل وتكەن سايىن ەسەلەنۋدە. وعان ەكولوگيالىق جاعداي مەن كليماتتىڭ وزگەرۋى, ادامزات بالاسىنىڭ قورەك ەتەر ازىق-ءتۇ­لىك ونىمدەرى ساپاسىنىڭ تومەندەۋى, ادامداردىڭ دەنساۋلىقتى كۇتىپ ۇستاۋعا ءاتۇستى قاراۋى سەكىلدى ماسەلەلەر الەمدىك تاجىريبەدە كوپ ايتىلادى, – دەيدى مامان. نۇرلىبەك دوسىباي, «ەگەمەن قازاقستان»