ارا باعىپ امان ءجۇرمىن

– دەيدى ومارتاشى شال سەرگەي كاراتكوۆ بۇلاندى اۋدانىنداعى ماكينكا سەلوسى ماڭىنداعى تاس جولدىڭ بويىندا قىسى-جازى ساڭىراۋقۇلاق پەن ارا بالىن ساتاتىندار ءبىر ۇزىلمەيدى. ساڭىراۋقۇلاققا ءاۋ باستان اۋەستىگىمىز شامالى. ال ارانىڭ بالى. بالدىڭ ءجونى بولەك قوي, شىركىن... سەرگەي ميتروفانوۆيچ كارات­كوۆ جەتپىستىڭ جۋان ورتاسىنا كەلىپ قالعان, بويى ءسال ەڭكىش تارتقان, تۇكسيگەن قالىڭ قاباقتارىنىڭ استىنان وڭمەڭىڭنەن وتەتىن وتكىر كوزدەرىمەن تەسىلە قارايتىن سارى شال. سارى شال بۇگىندە بۇلاندى اۋدانىنىڭ ماكينكا سەلوسىنىڭ وڭتۇستىك كۇنباتىس جاق بەتىندەگى قايىڭ-قاراعايى ارالاس ورماندى مەكەن ەتەدى. الا جاز بويى. كاسىبى بال اراسىن باپتاپ, جيناۋ. سەرگەي ميتروفانوۆيچپەن كەزدەيسوق جولىقتىق. جول-جونە­كەي كەزىككەن تۇزى تاتىمدى تاقى­رىپ بولسا, تاستامايتىن اشكوز­دىگىمىزگە باسىپ, ارا باققان اقسا­قال­دان بال جايلى بىلمەك بولىپ, جاتا جابىستىق. بال اراسىن باعۋ وڭاي شار­ۋا ەمەس. ول قازەكەڭنىڭ قىستان كوتەرەم بولىپ شىققان, مىڭ سالسا ءبىر باسپايتىن مۇقىل ءمۇيىز سيى­رى نەمەسە التى اي جاز شارباققا قامالىپ, ىڭىرشاعى اينالعان جىلقىسى ەمەس. قانت ءۇشىن ەكى اياقتى پەندەنىڭ ق ۇلىنا اينالعان سوقىر سەنىمى بولماسا, ەركىندىكتە جۇرگەن جاندىك. ارا باعىپ, تابىس تابادى ەكەن دەگەندى ءبىزدىڭ اعايىن ەستي قويماعان-اق شىعار. ەستىسە دە ءبىرتۇرلى جات, وزگەشە تىرلىك, توسىن ارەكەت. ەرتەرەكتە ءبىزدىڭ ەلدىڭ جەلكەسىندەگى «سۆەتلىي» كەڭ­شارىندا ءدال وسىنداي ومارتا ۇستايتىن انتون شال بولاتىن. اۋىل ىرگەسىندەگى قامىساقتى وزەنىنىڭ ەكى جاعالاۋى سىڭسىعان جاسىل شالعىن, كوك قۇراق, جاي­قالعان گۇل. انتون شال وزەن جاعا­سىنا ومارتاسىن ورناتىپ, جاز بويى تاپجىلماي جاتاتىن. اۋىلعا ازىق-ت ۇلىك الۋعا اپتاسىنا ءبىر-اق رەت سوعاتىن. ءبىزدىڭ اۋىلدىڭ جاتىپاتارلارى «شىبىن باعاتىن شال» دەپ ات قويىپ, ايدار تاققان. سەرگەي ءميتروفانوۆيچتىڭ ايتۋىنا قاراعاندا, بال اراسىن ءوسىرۋ – باقۋاتتى بيزنەس. مۇنداي ىسكە ىقىلاس بىلدىرگەندەر الدىمەن ومارتا ساتىپ الۋى قاجەت. وندا دا قايسىسىن تاڭدايتىنىڭىزدى جازا باسپاي, قولايلىسىن قارما­عانىڭىز ءجون. ءتىپتى, ءارى-بەرىدەن سوڭ, بۇرىن ۇستالعان, بۇيىرلەرى ءبۇتىن, ونشالىقتى ەسكى ەمەسىن السا دا بولادى. كانىگى ومارتاشىلار وزدەرى-اق جاساپ الا بەرەدى. ال جاڭا باستاعان تالاپكەر ەسكىسىن السا دا وقا ەمەس. ارانىڭ دا ءتۇر-ءتۇرى بولادى. ايتالىق, ورتارەسەيلىك ارالار. بۇلار وزگە تۇقىمداستارىنان الدەقايدا ءىرى, سالماقتى. تۇمسىق­تارى قىسقا بولعانمەن, الەۋەتى زور. تۇستەرى ءسال قارا سۇر. باسقا ارالارعا قاراعاندا, ولار دولى, اشۋشاڭ بولىپ كەلەدى. جۇمىسقا كىرىسكەن, ياعني گۇلدەردەن بال جي­ناپ جۇرگەن كەزىندە القاپقا اياق باسساڭىز, ءۇيىر-ءۇيىر بولىپ شابۋىل جاساۋدان تايىنبايدى. انالىق ارالاردىڭ ءونىمى دە وتە جوعارى. ولاردىڭ ارقايسىسى 2000 جۇمىرتقاعا دەيىن سالادى ەكەن. ارا تىرشىلىگىن باقىلاپ, باجايلاپ قاراعان وتە قىزىق. قۇددى ءبىر تۇتاس مەملەكەت, ايتپەسە, ىرگەلى وتباسى ءتارىزدى. ادامدار سياقتى ولار دا ارقيلى بولىپ كەلەدى. ياعني, جاز بويى ەڭبەك­تەنەتىندەرى, جۇزدەگەن شاقى­رىم قاشىقتىقتا ۇشىپ, بال جينايتىندارى, جاتىپ ءىشىپ, بال جالاعىسى كەلەتىن ەرىنشەكتەرى دە كەزدەسەدى. بۇل جەردە تەمىردەي ءتارتىپ. ومارتا ورنالاسقان القاپ­تان ۇزاپ شىعىپ, شالعىنى مول, گ ۇلى كوپ القاپتاردى ىزدەيتىن بارلاۋشىلار توبى بولادى. ولار تاۋلىگىنە ونداعان شاقىرىم جەر­لەردى ۇشىپ ءوتىپ, قالتارىس, پاناسى كوپ القاپتاردى ىزدەيدى. تاپقاننان كەيىن تەك وزدەرىنە عانا ءمالىم يشارا-ىممەن ومارتا ماڭىنداعى جۇمىسشى ارالارعا حابار جەتكىزەدى. القاپتاردان بال جيناپ, ونى ومارتاعا تاسيتىن جۇمىسشى ارالار جاساعى – ارالار اراسىنداعى ەڭ ۇلكەن توپ. قۇدىرەتى كۇشتى جاراتقان يەمىز 18 مىڭ عالامدى ءبىر-ءبىرى­نە ۇقسامايتىن وزگەشە رەڭ, ايرىق­شا بىتىممەن جاراتقان-اۋ. جۇمىس­شى ارالارعا كەرىسىنشە, كەز كەل­گەن ومارتادا جالقاۋلار دا بولا­دى. ولاردى جۇمىسكەر ارالار بالىمىزعا ورتاقتاسپاسىن دەپ, شاعىپ ءولتىرىپ تاستايدى. جالقاۋلىقتى ارا ەكەش ارالار دا جاقتىرمايدى ەكەن-اۋ. تەك ادامداردان ايىرماشىلىعى ولار تىم قاتىگەزدەۋ. جانە ءبىر قاتى­گەزدىگى بال ارالارى الداعى قىستىڭ قاتتى بولاتىندىعىن ءبىز ءۇشىن بەيمالىم, تەك وزدەرى عانا ءتۇسىنىپ, تۇيسىنەتىن الدەبىر سەزىم ارقىلى كۇنى بۇرىن بىلەدى. قارا كۇزدە ولار ومارتاداعى ەركەك ارالاردى شاعىپ ولتىرەدى. قىستى كۇنى جيناعان بالعا ورتاقتاسپاۋى ءۇشىن. سونداي-اق, ءاربىر ومارتادا جينالعان بالدى كۇزەتەتىن وزگە تۇقىمداستارىنا قاراعاندا باس­تارى ەرەسەن ۇلكەن, تۇمسىقتارى انتەك جوعارى شانشىلعان كۇزەتشى ارالار بولادى. ولار جۇمىسكەر ارالار ومارتاعا جيناعان بالدى قاڭعىباس, جالقاۋ ارالار جەپ كەتپەس ءۇشىن جۋان باستارىن بالاۋىزدىڭ تەسىكتەرىنە تىعىپ الىپ, كىرپىك قاقپاي كۇزەتەدى. الدىنداعى اسىن جاندىك ەكەش جاندىك تە وزگەدەن قىزعانادى ەكەن-اۋ. ورتارەسەيلىك ارالارمەن قاتار, كارپات ارالارى دەگەن تۇقىم بار. ولار وزگە تۋىستارىنا قاراعاندا, تازا سۇر رەڭدى بولىپ كەلەدى. دەنە مولشەرى ورتا­رەسەيلىك ارالاردان ءسال كىشىلەۋ. دەگەنمەن, كاۆكازدىق تۋىستارىمەن سالىستىرعاندا, ايتارلىقتاي ۇلكەن. بۇل ارالار جۋاس, تىنىش, قىسقا توزىمدىلىكتەرى ورتاشا. ال, قيىرشىعىستىق ارالار سۇر رەڭدى. بۇلار دا كارپاتتىقتار سياقتى موماقان. ارالاردىڭ نەگىزگى تاماقتانۋ كوزى گۇل شىرىنى. ولار وزدەرى­نىڭ جەمىن تاۋىپ, قىسقى ازىق قورلارىن جاتپاي-تۇرماي ءازىر­لەيدى. شىرىن بالعا, بال توزاڭ­دارىنا اينالدىرادى. جانە ول ونىمدەرى ۇزاق ۋاقىت ساقتاۋعا بولاتىن, ارا اعزاسىمەن وڭدەلگەن, ءدامدى دە پايدالى شىرىنعا اينالىپ شىعا كەلەدى. تاجىريبەلى ومارتاشىلار بال ارالارىن قوسىم­شا قانت شارباتىمەن مەگ­زىل-مەزگىل ازىقتاندىرىپ وتىرادى. ايتپەسە, بىلتىرعىداي قۋاڭشىلىق جىلدارى دالانىڭ رەڭى كەلمەي, بايشەشەكتەر تىم ەرتە سولىپ قالعاندا, قارنى اشقان ارالاردىڭ جايلى جەر ىزدەپ, اۋا كوشەتىندەرى دە كەزدەسەدى. ونىڭ بارلىعى جوقشىلىقتان. كادىمگى «ارقادا قىس جايلى بولسا, ارقار اۋىپ نەسى بار» دەمەكشى, جاز جايلى, توڭىرەكتىڭ ءبارى جايقالعان بال تاتيتىن وسىمدىك بولسا, ارا دا ءوسىپ-ونگەن, تۇقىم جايعان, قالىپتاسقان, قاناتىن قاققان ورتاسىن تاستاپ, بەتالدى كەتە بەرمەيدى. سەرگەي ميتروفانوۆيچ: ارا­لار مازاسىزدانا باستادى, ءسال ءارى­رەك وتىرايىق, دەدى. العاشىندا ۇقپادىم. سارى شال تۇكسيگەن قاباعىنىڭ استىنان شۇڭىرەك كوز­دەرىن قاداپ, تازا اۋانى بىل­عاپ وتىرعان تەمەكىمدى نۇسقادى. ءوزى­مىزدىڭ ەتىمىز ءولىپ كەتكەن. ءبىز­­دىڭ تاناۋ تەمەكىنىڭ ءيىسىن سەزۋدەن قالعالى قاشان. ال, ارا انىق سەزەدى ەكەن. سەزگەنى بىلاي تۇرسىن, تابيعاتتىڭ تۇنىعىن لاي­لاعان, اۋانى جاعىمسىز يىسپەن بىلعاعاندى جاقتىرمايتىنى انىق. سودان سوڭ اشۋ شاقىرىپ, اينالا ۇشىپ, دولىرىپ ەسكەرتەدى. ەسكەرتكەنىن ۇقپاساڭىز, سانسىز نايزاسىن سامساتىپ, تاپ بەرمەك. جۋرناليسكە دە جان كەرەك, تۇكسيگەن سارى شالدىڭ سوڭىنان ەرىپ, قايىڭدى ورمان­نىڭ سەلدىرلەۋ تۇسىنا, جەلكەمدەۋ باعىتقا بارىپ وتىر­دىق. «ساباقتى ينە ساتىمەن» دەگەندەي, توسىن تاقىرىپتى تاعى دا قاۋزادىق. بال ارالارى تۋرالى باس­تاۋىش ءبىلىمىمدى جەتىلدىرىپ العان­نان كەيىن, ەكى قولعا ءبىر كۇرەك تابا الماي كاسىپ ىزدەپ جۇرگەن اعايىندارعا سەپتىگى ءتيسىن دەگەن نيەتپەن كىرىس-شىعىس تابىس مولشەرى تۋرالى سۋىرتپاقتاپ, اڭگى­مە ساباقتادىم. جاپان دالادا جاز بويى جالعىز كۇن كەشىپ, ءىشى پىستى ما ەكەن, سارى شال قامشى سالدىرمادى. ومارتا ۇستاۋدىڭ ونشالىقتى كوپ شىعىنى جوق. بۇرىن پايدا­لانعان ومارتالار قازىر 1,5-2 مىڭ تەڭگەنىڭ كولەمىندە ساتىلادى. ەگەر بەسەۋىن ءبىر-اق ساتىپ الساڭىز 10 مىڭ تەڭگەڭىز شىعىن. بەس وتباسىنىڭ اراسىن ساتىپ الۋ ارقايسى 11 مىڭ تەڭگەدەن, ياعني 55 مىڭ تەڭگەگە تۇسەدى. باسقا قۇرال-جابدىقتارعا تاعى دا 15 مىڭ تەڭگە جۇمسادىڭىز دەلىك. ال, تابىس بىلايشا: ارانىڭ بالى قازىر 1 كيلوسى ەكى مىڭ تەڭگە تۇرادى. ءاربىر وتباسىنان ءبىر ماۋسىمدا 30 كيلودان بال الۋعا بولادى. وتىز كيلونى ليترگە اينالدىرساڭىز, شامامەن 20 ليتر. سوندا ءار ومارتا 60 مىڭ تەڭگە تابىس بەرەدى. ال, سىزدە بەسەۋى بار. ياعني قاراپايىم دولبارمەن العاندا 300 مىڭ تەڭگە. ال, بوس جاتقان قازاق دالاسىنىڭ كەز  كەلگەن وڭىرىندە بەس ەمەس, ءتوزىمىڭىز جەتسە, ىنتىزارلىعىڭىز اۋىپ تۇرسا, ونىن ايتپەسە, جيىرماسىن ۇستاساڭىز قولىڭىزدان قاعىپ جاتقان كىم بار. بالدان باسقا بالاۋىز, ارا جەمىن, گۇل توزاڭىن, ارانىڭ ۋىن دا ساتۋعا بولادى. سەرگەي ميتروفانوۆيچ سانالى عۇمىرىن ايىرتاۋ اۋدانىندا وتكىزگەن. سوڭعى ءبىراز جىل ساۋمالكول سەلوسىندا تۇرىپتى. ودان سوڭ, استاناداعى بالاسىنىڭ قولىنا كوشكەن. ءوزىنىڭ ايتۋىنا قاراعاندا, جاز ايلارىندا قالادا تۇرۋ, ەركىن دالادا ەمىن-ەركىن تۇرىپ وسكەن ادام ءۇشىن توزاق. سوندىقتان دا ۋ-شۋدان, شاڭ-توزاڭنان اۋلاقتا, قۇجىناعان بال ارالارىمەن سىرلاسىپ, كۇن كەشەدى. ون, الدە ون بەس جىل بۇرىن وكپە اۋرۋىمەن اۋىرعانى بار. دەرتىنەن ايىقپاققا جول ىزدەگەن. سول ساتتە اقىل بەرۋشىلەر تابىلىپ, بالمەن ەمدەلسەڭ قۇلان-تازا ايىعىپ شىعاسىڭ دەگەن. اۋەلدە ساتىپ الىپ كوردى, بىراق, ءوزىڭ باققانعا جەتپەيدى ەكەن. سودان بەرى بال اراسىن ۇستايدى. «مەنىڭ تىرشىلىگىمدى ۇزارتىپ تۇر­عان وسى بال اراسى» دەيدى ول. ءايت­پەسە باياعىدا ءولىپ قالار ەدىم. بالدىڭ ەمدىك قۋاتى ءوز الدىنا. تازا اۋا, جاسىل جايلاۋ, جۇيكەنىڭ تىنىشتىعى, ءبارى اينالىپ كەلگەندە, ءبىر راحات, عاجاپ دۇنيە. جۇمىر جەردىڭ بەتىندە جۇماق بار بولاتىن بولسا, ول وسى ومارتانىڭ تابانى تيگەن جەر. ومارتا ۇستاعاندى «شىبىن باعىپ ءجۇر» دەپ مازاق قىلاتىن ءبىزدىڭ ەل سارى شالدىڭ شىن سىرىن تۇسىنەر مە ەكەن؟  بايقال ءبايادىلوۆ اقمولا وبلىسى