كيىكتەردى قىرىپ جاتقان كىمدەر؟

جاقىندا وبلىستىق ورمان جانە اڭشىلىق شارۋاشىلىعى اۋماقتىق ينس­پەكتسياسىنا جانگەلدين اۋدانىنداعى «اققۇم-التىباي-ساعا» اڭ شارۋاشى­لىعىنىڭ ديرەكتورى قايرات ورداباەۆتان دابىل ءتۇستى. ول  اقكولدەن وتىز شاقتى شاقىرىم جەردەن 53 اقبوكەننىڭ ولەكسەسىن  تاۋىپ العانىن حابارلادى. تور­عاي دالاسىنا  جەدەل اتتانعان قۇرا­مىندا پوليتسيا وكىلدەرى مەن ينسپەكتسيا قىزمەتكەرلەرى بار توپ  ماشينە ءىزىن كەسە وتىرىپ,  اينالاسى ءبىر اپتانىڭ ىشىندە اتىلعان تاعى دا 32 كيىكتى تاپتى. بروكونەرلەر جايراتىپ سالعان 85 كيىكتىڭ  ەكەۋى ەشكى, تورتەۋى  ءبىر جاسار  لاق, قالعان 79-ى تەكەسى. سۋىق قولدى اڭشى­لار تەكەلەردىڭ ءمۇيىزىن ارامەن تۇبىنەن قىرقىپ العان. ماماندار كيىكتەردىڭ ولەكسەلەرىن ءبىر جەرگە جيناپ, اۋرۋ تاراپ كەتپەس ءۇشىن ورتەپ, زالالسىزداندىردى. كيىكتەردىڭ قانىپەزەرلەر اتقان وق­تان قىرىلعانى بۇل ءبىر ەمەس, بىلتىر تورعاي دالاسىنان  وسىنداي جەتى وقيعا تىركەلدى.   سول جىلدىڭ قازان ايىندا  جانگەلدين اۋدانىنداعى ءشيلى جەرىنەن  84  كيىكتىڭ ولەكسەسى تابىلعان ەدى.  ال 2009 جىلى ينسپەكتسيا قىزمەتكەرلەرى بروكونەرلەر قىرىپ سالعان  كيىكتەردىڭ ولەكسەسىن ءۇش رەت جيناعان بولاتىن. سوڭعى جىلدارى كيىك اتۋ تىم كۇشەيىپ, جيىلەپ بارا جاتقانى الاڭداتادى. ەگەر وسى قارقىنمەن كەتە بەرسە, از جىلدا بەتپاقدالادان ساحارانىڭ بوتاكوزىن كورۋ ارمان بولىپ قالماسىنا كىم كەپىل. وكىنىشكە قاراي, قازىر پوليتسيا مەن ورمان جانە اڭ اۋلاۋ شارۋاشىلىعى ينسپەكتسياسىنىڭ قىزمەتكەرلەرى  بروكونەرلەر جايراتقان  كيىكتىڭ ولەكسەلەرىن تىركەپ, ورتەۋمەن عانا  شەكتەلىپ وتىر­عانداي.  اقبوكەندى ۇيىرىمەن قىرىپ سال­عان  براكونەرلەر نەگە سايران­دايدى؟ ولاردىڭ جولىن كەسەتىن كۇش جوق پا؟ – بەتپاقدالا ءۇيىرىن قۇرايتىن كيىكتەر جايىلاتىن  اققۇم-التىباي-ساعا اڭ شارۋاشىلىعى 1 ميلليون 285 مىڭ 481 گەكتار جەردى الىپ جاتىر. بۇل تورعاي وڭىرىندەگى  ەلدى مەكەندەردەن دە تىم شالعاي. وسىنشا اۋماقتى ءجيى ارالاپ تۇرۋعا اڭشىلىقتىڭ ماتەريالدىق كۇش-قۋاتى كەلمەيدى. ال كيىككە شىققان براكونەرلەر شەتەلدىك جۇردەك ءماشي­نەگە مىنەدى, مۇزداي قارۋلانادى. ءبىزدىڭ اڭشىلىق قىزمەتكەرلەرى  «نيۆا» جانە «ۋاز» ماشينەسىمەن بروكونەرلەردى قۋىپ تا جەتە المايدى. بۇگىندە كيىك اۋلايتىنداردى قارا بازارداعى بيزنەسىن ابدەن  قالىپتاستىرعان, ۇيىمداسقان قىل­مىستىق توپ دەپ ايتۋعا بولادى, – دەيدى وبلىستىق ورمان جانە اڭشىلىق شارۋاشىلىعى اۋماقتىق ينسپەكتسيا­سىنىڭ باستىعى مارات بەگىمبەتوۆ. قارا بازار دەمەكشى, تەلەكانال­دار­دى­ڭ ج­­ەرگىلىكتى كورسەتىلىمدەرى كەزىندە  جۇگىرتپە جولمەن «كيىكتىڭ ءمۇيىزىن ساتىپ الامىن» دەگەن حابارلاندىرۋلار ءوتىپ جاتادى. ارتىندا اقشاسى قىلتيماسا جارناما بەكەر جۇرمەيدى.  ينسپەكتسيا قىز­مەتكەرلەرىنىڭ ايتۋىنشا,  ءمۇيىزدىڭ ءبىر كيلوسىنىڭ  باعاسى كيىك  جايى­لاتىن جەرلەردەن السا 35-50 مىڭ تەڭگە تۇرادى. ال الماتىدا ول 200 مىڭ تەڭ­گەگە جەتىپ جىعىلادى, قىتايدا  4 مىڭ دوللارعا دەيىن بارادى. شىعىس مەدي­تسيناسى اق­بوكەننىڭ سورىنا اينالىپ تۇر. وتكەن جىلى بەتپاقدالاداعى كيىك­تەر­دىڭ سانى 50 مىڭنان اسىپ جىعىلعان. ءبىر قاراعاندا كوپ سياقتى كورىنگەنمەن, بۇل توقمەيىلسيتىن سان ەمەس. ءبىر كەزدەرى قازاق دا­لاسىندا ميلليونداپ ورگەن كيىكتىڭ سا­نى بۇل كۇندە 100 مىڭعا دا جەتپەيدى. ونىڭ ۇستىنە اقشاعا قۇنىق­قان  قانى­پەزەرلەر مۇيىزىنە بولا اق­بو­كەن­­نىڭ تەكەسىن جۇزدەپ اتا بەرسە نە بولماق؟ بىل­تىر­دىڭ وزىندە عانا اقشاعا قۇنىعىپ,  تابي­عاتقا كوزى قانتالاي قارا­عاندار بەتپاق­دالا ۇيىرىنەن 220 كيىكتى اتىپ العان. ينسپەكتسيا ماماندارىنىڭ پا­يىمداۋىن­شا, براكونەرلەر كيىكتىڭ ءۇيى­رىنىڭ قوزعا­لىسىن, ولاردىڭ تەكەلەرى مەن ەشكى­لەرىنىڭ ايىرىلاتىن كەزىن جاقسى بىلەتىن جەرگىلىكتى تۇرعىنداردى دا پاي­دا­لا­نادى. اۋىلداعى جۇمىسسىز وتىرعان ادام­دار اقشا ءۇشىن اۋىز جالاسۋى ابدەن مۇمكىن. قوستاناي-تورعاي  ءوڭىرى 19 ميلليون 600 مىڭ گەكتارداي جەردى الىپ جاتسا, سونىڭ 18 ميلليون گەكتاردان استامىندا تابيعاتتىڭ ءوزى سىيلاعان اڭ مەن قۇس مەكەندەيدى. سول اڭ مەن قۇستىڭ قورعاۋدى قاجەت ەتپەيتىنى كەمدە-كەم. كوپشىلىگى «قىزىل كىتاپقا» ەنگەن. ال ولاردى قور­عايتىن, باقىلايتىن  اڭ شارۋاشى­لىق­تا­رىنا, ورمان جانە اڭشىلىق شارۋا­شى­لىعى ينسپەكتسياسىنا مەملەكەت تاراپى­نان بولىنەتىن قارجى تىم جەتكىلىكسىز. – «اققۇم-التىباي-ساعا» اڭ شارۋا­شىلىعىندا 6 قورىقشى, ولاردىڭ 4 اۆتوكولىگى  بار. ال بەتپاقدالا تابىنى  1 ميلليون 200 مىڭنان  اسا گەكتار جەرگە جايىلادى. ونىڭ سولتۇستىگى مەن وڭتۇستىگى – 150,  شىعىسى مەن باتىسى 100 شاقىرىمداي بولادى. ال قورىقشى­لاردىڭ قارجىعا بايلانىستى ايىنا ون كۇن عانا دالانى ارالاۋعا مۇمكىندىگى بار ەكەن. جۇردەك ماشينە مىنگەن براكونەرلەر جىلدىڭ ءتورت مەزگىلىندە دە تىنىم تاپپايدى, – دەيدى  ماماندار. 2008 جىلى «التىن دالا» رەزەرۆا­تىنىڭ جوباسى جاسالىپ, وعان تورعاي دالاسىنىڭ  ناق كيىكتەر  جايىلاتىن, قىستايتىن  جەرلەرى ەنگىزىلگەن بولاتىن. جوبا بويىنشا رەزەرۆات ۇستىمىزدەگى  جى­لى كۇشىنە ەنۋى كەرەك. ەگەر تورعاي دالا­سى رەزەرۆات بولسا, وندا  قورىق­شىلار, عىلى­مي جانە باسقا دا  قىزمەت­كەرلەر سانى 150-گە جەتۋى كەرەكتىگىن ايتادى ماماندار. قورىقتىڭ بۇل قۇ­رىلىمى ءۇشىن قارجى بولىنەتىندىكتەن  قورىقشىلاردىڭ  جۇمىس ىستەۋىنە قو­لاي­لى تەحنيكالار دا الىنادى دەگەن ءۇمىت بار. مۇمكىن ءۇمىت الداماس, ال ازىرگە كيىككە جاۋداي تيگەن تابيعات قاس­كوي­لەرىن تەزگە سالۋعا دارمەن بولماي تۇر. ءنازيرا جارىمبەتوۆا, قوستاناي.