ارقالاعان جۇگى – اسقارالى تاۋداي

جوعارى وقۋ ورىندارىندا عىلىم مەن ءبىلىمدى ۇشتاستىرۋ قاي كەزدە دە باستى ماسەلە بولىپ سانالعان دەسەك, بۇل رەتتە «استانا مەديتسينا ۋنيۆەرسيتەتى» اق-نىڭ بيوحيميا كافەدراسى عالىمدارى مەن وقىتۋشىلارىنىڭ وتاندىق عىلىمدى دامىتۋعا سىڭىرگەن ەڭبەكتەرى ۇشان-تەڭىز. بۇگىنگى اڭگىمەمىزگە ارقاۋ بولىپ وتىرعان حيميا عىلىمدارىنىڭ دوكتورى, پروفەسسور امانكۇل سەيتەمبەتوۆا ەسىمى قازاقستانداعى وتاندىق ءدارى-دارمەكتەر مەن پرەپاراتتار ءوندىرىسىن وركەندەتۋگە ايتارلىقتاي ۇلەس قوسقان سونداي تانىمال عالىمدار قاتارىندا.   ەلىمىزدىڭ سولتۇستىك ءوڭىرى مەن ورتالىق قازاقستان قويناۋى قا­شاننان ەمدىك قاسيەتى مول ءشوپ­تەر مەن وسىمدىكتەرگە باي قۇ­نار­لى مەكەن سانالادى. مىسالى, عا­لىم-مامانداردىڭ قاراعاندى «فيتوحيميا» حالىقارالىق عى­لىمي-وندىرىستىك حولدينگى (ديرەكتورى ۇعا اكادەميگى سەرعازى ادەكەنوۆ) جەتەكشىلىگىمەن بىرلەسىپ شىعارعان ءدارى-دارمەكتەرىنىڭ دەنى وسى ايماقتارداعى وسىمدىكتەر سى­عىندىلارىنان الىنعان. اتاپ ايتقاندا, استانا مەديتسي­نا ۋني­ۆەرسيتەتى عالىمدارى قا­تىسۋىمەن قاتەرلى ىسىككە قارسى «ارگلابين», «سالسوكوللين», «ساۋ­سالين», سونىمەن قاتار, جۇرەك-قان تامىرلارى جۇيەسى اۋرۋلارىنا قولدانىلاتىن «اتە­روليد», «ەكديفيت» پرەپاراتتارى وندىرىسكە ەنگىزىلدى. وتاندىق ءونىم­دەردىڭ اتتارى قازىردىڭ وزىندە الىسقا ۇزاپ, شەتەلدىك ارىپتەستەرى تاراپىنان جوعارى باعالانۋدا. «ارگلابيننىڭ» شيپالىق قاسيەتى گەرمانياداعى «لەونارديس كلي­­نيك», اقش-تىڭ حيۋستون شتا­تىنداعى «نيۋ ونكولودجي لابز», ماسكەۋدەگى ن.ن.بلوحين اتىنداعى رەسەي ونكولوگيالىق عىلىمي ور­تا­لىقتارىندا ءدا­لەلدەنگەنى – قا­زاقستان فارماتسەۆتيكاسى ءۇشىن ءۇل­كەن جەتىستىك. «بۇگىنگە دەيىن ونىڭ كومەگى­مەن 2500-دەن استام ادام ەمدەلىپ, كلينيكالىق قولدانىستا 76 پا­يىزدا وڭ تيىمدىلىك بەردى. قازىر تى­قىر جۋسان وسىمدىگىنەن الىنعان سەسكۆيتەرپەندى لاكتون سۋبستانتسياسى نەگىزىندە تامىر جۇيەسى ارقىلى جىبەرۋگە ارنالعان ليوفيلدەنگەن ءتۇرى دە شىعارىلۋدا» دەيدى اقپارات دەرەكتەرى. مۇنى ايتىپ وتىرعانىمىز, كوبىنە ءونىم وندىرۋشىلەر تۋرالى كوپ ماع­­لۇمات بەرىلگەنمەن, ەسەسىنە, عالىمدار ەڭبەگى تاسادا قالىپ قويىپ جاتاتىنى وكىنىشتى. سەبەبى, سىعىندىلار «فيتوحيميا» ءونىم­دەرىنە اينالعانعا دەيىنگى ارالىقتا اتقارىلاتىن باسقا جۇمىستار تولىپ جاتىر. مىسال ءۇشىن ايتا­تىن بولساق, ءبىر پرەپاراتتى جاساپ شىعارۋعا كوپتەگەن ماماندار قاتىستىرىلادى. العاشقى كەزەڭدە بوتانيك عالىمدار تا­قىر جۋسان, تۇيمەداق, ت.س.س دالا ءوسىم­دىكتەرىن جيناپ, سىعىن­دىلا­رىن ازىرلەيدى. ەكىنشى كەزەكتە بيوحيميا كافەدراسىنىڭ عالىم­دارى لابوراتوريالىق زەرتتەۋ جۇ­مىستارىمەن, ياعني ولاردىڭ قۇرامىنداعى انتيوكسيدانتتىق قاسيەتتى انىقتاۋمەن اينالىسادى. عالىممەن اڭگىمەلەسكەنىمىزدە, مۇنداي اسا اۋقىمدى ىزدەنىستەر ءۇشىن ۋنيۆەرسيتەتتە ارنايى بيو­حيميالىق زەرتحانا اشىل­عانىن, الداعى ۋاقىتتا مۇنى اككرەديتا­تسيادان وتكىزۋگە دايىندىق جۇ­مىستارى قولعا الىنعانىن ايتتى. ويتكەنى, بۇل كەلەشەكتە حالىقپەن تىعىز جۇمىس ىستەۋ ءۇشىن, تاپسىرىستى ءمۇدىرىسسىز قابىلداۋعا, ناتيجەلەردى جاقسارتۋعا جانە عىلىمي جەتىستىكتەردى حالىق­ارالىق دەڭگەيدە كورسەتۋگە مۇمكىندىك بەرەتىنى تىلگە تيەك ەتىلدى. بۇگىنگى تاڭدا زەرتحانادا سپەكتروفوتومەتر, فوتوەلەكتروكالوريمەتر قۇرىلعىلارى مۇلتىكسىز قىزمەت ەتۋمەن قاتار, مۇنان كەيىن دە تەح­نيكالىق جابدىقتار زاماناۋي تا­لاپقا ساي جاڭعىرتىلا بەرەتىنىن جەتكىزدى. امانكۇل جاقايقىزىن الاڭ­داتاتىن تاعى ءبىر تۇيتكىلدى ماسەلە – كەيبىر دەرەك كوزدەرى بويىنشا قازىرگى تاڭدا قازاقستاندا ون­كولوگيالىق اۋرۋدىڭ ءارتۇرلى ەتيلوگياسىمەن ناۋقاستانعان 250 مىڭنان استام سىرقات تىركەلگەن ەكەن. وسى رەتتە كافەدرا ماماندارى ادام اعزاسىنداعى قارتايۋ, كۇيىك شالۋ پروتسەستەرىن, قاتەرلى ىسىك اۋرۋلارىن توقتاتاتىن پرەپاراتتاردى ويلاپ تابۋمەن ۇزدىكسىز اينالىسا بەرەتىنىن العا تارتتى. ماسەلەن, «ارگلابينگە» سۇرانىس جىلىنا 5 ميلليون امپۋلانى قۇراۋى وتاندىق ءونىمنىڭ ساپالىق دەڭگەيى وسە تۇسكەنىن كورسەتەدى. بۇل ءدارى الەمنىڭ 11 ەلىندە پاتەنتتەلگەن ەكەن. دەمەك, قازاقستان عالىمدارىنىڭ جەتىستىگى الەمدىك باسەكەدە جوعارى باعاعا يە دەگەن ءسوز. بۇل ورايدا عىلىمي ىزدەنىستەر اۋقىمىنىڭ جىلدان جىلعا ۇل­عايۋى قۋانتادى. بۇگىندە 225-تەن استام عىلىمي ەڭبەكتەر مەن مونوگرافيانىڭ اۆتورى تۋرالى ءسوز قوزعاعاندا, مەديتسينالىق جوو ستۋدەنتتەرى ءۇشىن 1994 جىلى قازاق تىلىندە جارىق كورگەن «بيوحيميا» وقۋ قۇرالىنا ايرىقشا توقتالۋدىڭ ءجونى بار. كەيىن 2007 جىلى بۇل ەڭبەك تولىقتىرىلىپ قايتا باسىلىپ شىقتى. ءبىر ايتا كەتەتىن جايت, 2006 جىلى مەملەكەتتىك ستاندارت قابىلدانعان كەزدە وقۋ قۇرالى تيپتىك باعدارلامادا قا­­زاق تىلىندەگى نەگىزگى وقۋلىق بولىپ تابىلدى. مۇنان بولەك «بيوحيميا سۇراقتارى مەن جاۋاپتارى» وقۋ قۇرالى مەن ون شاقتى وقۋ-ادىستەمەلىك ماتەريالدارىن شىعارعان عالىمنىڭ ماسكەۋلىك ارىپتەسى ە.س.سەۆەريننىڭ جوو ستۋدەنتتەرىنە ارنالعان «بيوحيميا» كىتابىن قازاقشاعا اۋدارۋى ايتارلىقتاي ۇلكەن جۇ­مىس بولىپ تابىلادى. ا.جا­قاي­­­قىزىنىڭ ورىس عالىمى ا.كيش­­­­كۋننىڭ «كلينيكالىق لا­بورا­توريالىق دياگنوستيكا» اتتى ەڭ­بەگىن ءتارجىمالاۋى دا قازاق ءتىلدى جاس مامانداردىڭ يگىلىگى ءۇشىن باعا جەتپەس قۇندىلىق سانالادى. ادەتتە, مەديتسينا قىزمەتكەرى ءۇشىن ادامعا دۇرىس دياگنوز قويا ءبىلۋ ەڭ ءبىرىنشى ورىندا تۇرادى. ويتكەنى, ەڭبەكتىڭ ناتيجەسى تىكەلەي وسىعان تاۋەلدى. عالىم سوندىقتان بۇل كىتاپ تەك جوو ستۋدەنتتەرى ءۇشىن عانا ەمەس, سونداي-اق جاس ماماندار مەن مەديتسينا قىزمەتكەرلەرىنە وتە پايدالى ەڭبەك دەپ باعالايدى. ورتا مەكتەپتى كۇمىس مەدالمەن بىتىرگەننەن كەيىن قىزىلوردا قالاسىنداعى ن.ۆ.گوگول اتىن­داعى مەملەكەتتىك پەداگوگيكالىق ينس­تيتۋتىنىڭ جاراتىلىستانۋ فاكۋلتەتىنە وقۋعا ءتۇسىپ, «حيميا جانە بيولوگيا ءپانىنىڭ وقىتۋشىسى» ماماندىعى بويىنشا ۇزدىك ءبىتىرىپ شىققان سىر مايتالمانىنىڭ ودان كەيىنگى بۇكىل سانالى عۇمىرى قازاقستان عىلىمىن دامىتۋمەن ۇش­تاسىپ جاتىر. اتاپ ايتساق, 1971جىلى ماسكەۋ قالاسىنداعى كسرو عا ەلەمەنتورگانيكالىق قو­سى­­لىس­تار ينستيتۋتىنىڭ رەاكتسيالار مەحانيزمدەرى لابوراتوريا­سىنا ستاجەر-ىزدەنۋشى رەتىندە وقۋعا جىبەرىلسە, ال 1973 جىلدان باس­تاپ ينستيتۋتتىڭ «ەلە­مەن­ت­ورگانيكالىق قوسى­لىس­تار حيمياسى» مامان­دىعى بو­­يىنشا اسپيرانتۋرادا ءبىلىم الدى. 1979 جى­­­لى امانكۇل جاقايقىزى «ѴI ۆ توپتىڭ وتپەلى مەتالدار­ى­نىڭ تسيك­لوپەنتاديەنيليدتىك جانە پەنتافۋلۆەندىك ليگاندتارىمەن پ – كومپلەكستەرىن سينتەزدەۋ جانە ولاردىڭ قاسيەتتەرىن زەرتتەۋ» تا­قىرىبى بويىنشا كانديداتتىق ديسسەرتاتسياسىن كسرو عا ەلە­مەن­تورگانيكالىق قوسىلىستار ينستيتۋتىنىڭ ديسسەرتاتسيالىق قورعاۋ عىلىمي كەڭەسىندە تابىس­تى قورعاپ شىقتى. عالىمنىڭ بىرقاتار ەڭبەكتەرى حالىقارالىق باسىلىمداردا جارىق كوردى. 2003 جىلى دوكتورلىق ديسسەرتاتسياسىن قورعاعان بىلىكتى ماماننىڭ جەتەك­شىلىك ەتۋىمەن 4 كانديداتتىق ديسسەرتاتسيا (قۇلماعامبەتوۆا ە.ا., زەينۋلدينا ا.س., ياكوۆەنكو گ.ي., احمەدياروۆا ە.ا.), ونداعان ديپلوم جۇمىستارى قورعالدى. عالىم ەڭبەگى ەلەنىپ, «دەنساۋلىق ساقتاۋ ءىسىنىڭ ۇزدىگى», «قۇرمەتتى ۇستاز» توسبەلگىلەرىمەن ماراپاتتالدى, ا.بايتۇرسىنوۆ اتىنداعى «ساڭلاق اۆتور» مەدالىنىڭ يە­گەرى اتاندى. سونىمەن قاتار, ۋني­ۆەرسيتەتتىڭ «ۇزدىك دارىسكەرى», «ۇزدىك تالىمگەر-2012» ديپلومدا­رىن يەلەنىپ, 2011-2012 وقۋ جىل­دارىنداعى كاسىبي قىز­مەتتەرىنىڭ قورىتىندىسى بو­يىنشا امانكۇل جاقايقىزى استانا مەديتسينالىق ۋنيۆەرسيتە­تى­نىڭ تەورەتيكالىق كافەدرالارى ارا­­سىندا «ۇزدىك تالىمگەر» اتا­لىمىنىڭ جەڭىمپازى اتاندى. قازىرگى كەزدە پروفەسسور ا. سەي­تەمبەتوۆا 40 جىلعا جۋىق عى­لىمي-پەداگوگيكالىق قىزمەتىن ۋني­ۆەرسيتەتتىڭ جالپى جانە بيو­لوگيالىق حيميا كافەدراسىندا جالعاستىرۋدا. ومىرلىك جارى تالعات سەيتەمبەتوۆ تە – حيميا عى­لىمدارىنىڭ دوكتورى, پروفەسسور, كافەدرا مەڭگەرۋشىسى. وت­باسى شاتتىعىنا بولەنگەن اياۋلى انانىڭ گۇلدەي قۇلپىرتىپ وسىرگەن قىزدارى دا ءبىر-ءبىر سالانىڭ بىلىكتى مامانى. ءاليا – ەكونوميست, ال ايناگۇل استانا مەديتسينالىق ۋنيۆەرسيتەتىندە كلينيكالىق ءبولىمنىڭ باسشىسى. ولار دا وتباسىن قۇرىپ, ومىردەن ءوز ورىندارىن تاپقان. بىلايشا ايتقاندا, عىلىم مەن ءبىلىمدى ۇشتاستىرىپ جۇرگەن جاندار كوپ, ال ەندى عى­لىم, ءبىلىم جانە سوعان قوسا وتباسى قۇندىلىقتارىن, قاسيەتتى ءۇش اربانى قاتار سۇيرەۋ وتە سيرەك كەزدەسەتىن قۇبىلىس. قازاق ايەلىنىڭ بويىنان وسى ءۇش قاسيەتتىڭ بىردەي تابىلۋى قانداي عانيبەت دەسەڭشى! قاراشاش توقسانباي, «ەگەمەن قازاقستان» سۋرەتتە: عالىم امانكۇل سەيتەمبەتوۆا