جاعدايى قالاي بولار ەكەن؟
ارينە, جاڭا جوبالار ىسكە قوسىلىپ, جۇزەگە اسىرىلىپ جاتسا قۇبا-قۇپ. بىراق, كەيدە وسى جوبالاردىڭ باسى قۋانىشپەن باستالىپ, سوڭىندا اشىلۋىنان جابىلۋى تەز بولاتىنى وكىنىشتى-اق. مىسالى, وتكەن جىلى اقسۋداعى «قىزىلجار قۇس فابريكاسى» جشس دا وسىلاي جايناتىپ, جارقىراتىپ, تاڭعالدىرىپ اشىلعان ەدى, قازىر تاۋىق تا جوق, ەتى دە جوق, جۇمىرتقا دا جوق, تىم-تىرىس. ەكىباستۇزداعى جۇك ۆاگوندارىن جاسايتىن 2011 جىلى اشىلعان كاسىپورىن قانشا ۆاگون جاساپ شىعارعاندارىن كىم ءبىلسىن, «قازاقستان ۆاگون جاساۋ كومپانياسى» جشس-ءنىڭ جۇمىسكەرلەرىنە جالاقى بويىنشا قارىزدارى باستان اسادى. وبلىستىق ەڭبەك باسقارماسىنىڭ مالىمەتتەرىنشە, وڭىردەگى 10 كاسىپورىندا قازىر ەڭبەكاقى بويىنشا قارىزدارى 69 ميلليون تەڭگەگە جەتىپتى. ۆاگون جاساۋ كومپانياسىنا دا ايىپپۇل سالىنىپ, ەڭبەكاقى قارىزدارىن وتەۋ ءۇشىن ءىستىڭ سوتقا دەيىنگى ماتەريالدارى ءجىبەرىلگەن. كاسىپورىننىڭ 300-دەي جۇمىسشىسى جارتى ستاۆكادا جۇمىس ىستەۋگە ءماجبۇر بولعان. ياعني, ەڭبەكاقىلارىنىڭ 50 پايىزىن عانا الىپ وتىرعان. ءتىپتى, بولماعان سوڭ جاقىندا ەكىباستۇزدىڭ اكىمى قايرات نۇكەنوۆ پارلامەنت ءماجىلىسى دەپۋتاتتارىمەن سەلەكتورلىق رەجىمدە جۇمىسشىلاردىڭ ەڭبەكاقىسىن وتەۋگە قاتىستى جيىن دا ءوتكىزدى. ال ءبىز جىل سايىن وبلىس ورتالىعىندا يننوۆاتسيالىق-ينۆەستيتسيالىق ءتۇرلى فورۋمدار وتكىزەمىز, بىراق, سول فورۋمدا جۇزەگە اسادى دەلىنگەن جوبالاردىڭ يگىلىككە اينالۋىنا ءۇمىتتەن گورى قازىر كۇدىك باسىم. بىلتىر دا «Ertys Invest – 2014, 15» حالىقارالىق فورۋمدارىن وتكىزدىك. بۇدان قانداي پايدا بار؟ ول جوبالار ىسكە قوسىلعانشا اكىمدەر دە اۋىسىپ كەتە بارادى.
مىسالى, «پاۆلودار» ارنايى ەكونوميكالىق ايماعىن ينجەنەرلىك ينفراقۇرىلىممەن جابدىقتاۋعا رەسپۋبليكالىق بيۋدجەتتەن 4,5 ملرد. تەڭگە بولىنگەن-ءدى. وسى قارجى قالاي يگەرىلۋدە؟ ينۆەستورلار قالاي جۇمىس جاساپ جاتىر؟ كەيبىر وبلىس ورتالىقتارىندا قۇرىلادى, اشىلادى دەگەن ارنايى ەكونوميكالىق ايماقتاردىڭ ءالى كۇنگە دەيىن جۇمىستارىن جونگە كەلتىرە الماي وتىرعاندارى وتكەن جىلعى ۇكىمەت وتىرىستارىندا دا سىنعا الىنعان. سولاردىڭ قاتارىندا جۇمىس ىستەمەيتىن ارنايى ەكونوميكالىق ايماقتاردىڭ ءبىرى رەتىندە اتالىپ, پرەزيدەنتتىڭ سىنىنا ىلىككەن «پاۆلودار» ەكونوميكالىق ايماعى دا بار. وسىدان 5 جىلداي, ۋاقىت بۇرىن ءوندىرىستى وڭىردە ارنايى ەكونوميكالىق ايماق قۇرۋ ەلىمىزدەگى حيميا-تەحنولوگيا سالاسى كلاستەرىن دامىتۋعا باعىتتالعان جوبا دەلىندى. ءبارى دە ءسوز جۇزىندە قالعانداي. ال ءبۇگىن بۇل ايماقتىڭ نە ءارى جوق, نە بەرى جوق توقىراپ قالعان جاعدايى ارينە, الاڭداتارلىق. جوعارىدا ءبىز جازعانداي, ءاربىر جاڭا اكىم كەلگەن سايىن, ءوستىپ ايعايلاتىپ, جارقىراتىپ ءبىر جوبانى اشىپ تاستايدى. بولات باقاۋوۆ تا, «پاۆلودار» ارنايى ەكونوميكالىق ايماعىنىڭ الاڭىنان «اگروحيمپروگرەسس» جشس كاسىپورنىن اشىپ, بۇقارالىق اقپارات قۇرالدارى جان-جاقتان كورسەتىپ, جازىپ جاتتى.
ال ماسەلەنىڭ ءمانىسى بولسا باسقا. ءار اكىم بارعان جەرىندە, ءبىر كاسىپورىن اشىپ قايتقان بولادى. كوزبوياۋشىلىق – بيزنەستىڭ جاۋى. بىراق, نەگىزى, وسى ايماقتىڭ جۇزەگە اسىرىلۋىنا قاتىستى ايتىلىپ جۇرگەن كۇماندى پىكىرلەردى جوققا شىعارۋ ءۇشىن ءبىردى-ەكىلى جوبانى ىسكە قوسقان بولىپ, جاسىرىپ, جابا سالۋ وڭاي ەمەس. بۇرىنعى اكىم قانات بوزىمباەۆ ايماق جوباسىن جاساۋشىلاردىڭ جۇمىسىن سىنعا الىپ: «باستاپقى جاسالعان تەحنيكالىق-ەكونوميكالىق نەگىزدەمە ارنايى ەكونوميكالىق ايماققا جارامسىز, بىلىكتىلىگى تومەن مامانداردىڭ قولدارىنان كەلمەگەن, قۇجاتتاعى ولقىلىقتاردى ءتۇزەتۋ كەرەك», – دەپ ەدى. اتالعان ايماقتىڭ جۇرمەي تۇرعان جۇمىسى جايلى وبلىس ورتالىعىندا سەنات كوميتەتىنىڭ كوشپەلى وتىرىسى دا بولدى.
2011 جىلدارى ەلىمىزدىڭ يندۋستريا جانە جاڭا تەحنولوگيالار مينيسترلىگىنە «پاۆلودار» ارنايى ەكونوميكالىق ايماعىندا ورنالاستىرۋعا بولاتىن 45 كاسىپورىننىڭ ءتىزىمى جىبەرىلدى دەلىندى. بىراق, «پاۆلودار» ارنايى ەكونوميكالىق ايماعىندا 45 جوبا تىركەلگەنمەن, 20-دان اسا جوبا كەرى قايتىپتى. بۇدان باسقا تاعى ىسكە اسار-اسپاسى بەلگىسىز 20-داي ءوتىنىش جانە بار. قازىرگى كۇنى ايماقتا بار-جوعى 4 كاسىپورىن جۇمىسىن باستاسا, تاعى 8 جوبا جۇزەگە اسىرىلماقشى كورىنەدى. ونىڭ ءوزى دە, ايماق الاڭى بوس قالعانشا ءىس ءجۇرىپ, ايتەۋىر جوبالاردا قوزعالىس بار دەگەندى ءبىلدىرۋ ءۇشىن اشىلعانداي. ۇشەۋى – حيميا جانە مۇناي حيمياسى سالالارى بويىنشا «ۋپنك-پۆ» جشس مۇناي كوكسىن كۇيدىرۋ قوندىرعىسى, «اگروحيمپروگرەسس» جشس اگروحيميا ونىمدەرىنىڭ ءوندىرىسى, «حيمسبىت-پۆ» جشس پوليۆينيلحلوريد, انتيفريزدەن ءونىم جاساۋ ءوندىرىسى ىسكە قوسىلعان. قازىرگى ۋاقىتتا بۇلاردان باسقا «كاۋستيك» اق-تىڭ تۇز قىشقىلىن شىعارۋ جونىندەگى ءوندىرىسى, «بەليزنا-پۆ» جشس (تۇرمىستىق حيميا ءوندىرىسى) جانە «بو-نا» جشس (دەزينفەكتسيالاۋشى قۇرالدار ءوندىرىسى) جۇمىس جاسايدى.
وسى كەشە عانا اشىلدى دەگەن «اگروحيمپروگرەسس» جشس باسشىسى سەيىتجان ۇيسىمباەۆتىڭ ايتۋىنشا, سىرتقى جانە ىشكى قۇرىلىس جۇمىستارىن كاسىپكەر ءوزى جاساعان. – قۇرىلىس جۇمىستارىنا مەملەكەتتىڭ دە پايداسى ءتيدى. «ەكىنشى دەڭگەيلى بانكتەر ارقىلى جەتى جىلعا نەسيە الدىم. التايلىق كومپانيادان ساتىپ العان 2,4 د-قىشقىلىنان ءونىم جاساپ ساۋداعا ەنگىزدىك. كەيىن سەرىكتەسىمىز قۇرىلتايشى فيرماعا قوسىلدى. كەلىسىمشارتتىڭ باسىم بولىگىن جاساپ بەردى», – دەيدى ول.
جوسپار بويىنشا 2018 جىلعا قاراي «اگروحيمپروگرەسس» جشس شەگىرتكەلەرگە قارسى بيوپرەپاراتتار مەن گليفوسات وندىرەتىن تسەحتى ىسكە قوسۋدى جوسپارلاپ وتىر. ارينە, ءبارىن ءبىر كۇندە جاساپ, ءبىر كۇندە ناتيجە كورۋ مۇمكىن ەمەس. 2011 جىلدان بەرى ەداۋىر جىلداي ۋاقىت ءوتتى. ناتيجە قانداي؟.. ماسەلەنىڭ ءمانىسى ايماققا ورنالاساتىن جوبالاردىڭ ناقتى جۇمىسى, ناقتى جوسپارى, جۇزەگە اسۋى, ەلدىڭ يگىلىگىنە قاجەتتىلىگىندە عوي. بۇگىن بار, ەرتەڭ جوق جالعان جوبالارعا اينالىپ كەتپەۋىندە. ال ەندى جوعارىدا اتالعان 45 جوباعا كەلەتىن بولساق, وسى 45 جوبانىڭ «اۆتورلارى» اتانعان ارنايى ايماقتا وسى كۇنگە دەيىن بىرنەشە باسقارما باسشىلارى اۋىسقانى دا بەلگىلى. قىزىق بولعاندا, جوسپارلانعان وسى جوبالاردىڭ جارتىسىنا جۋىعى جالعان بولىپ شىققان. وكىنىشتىسى سول, وسى 45 جوبانىڭ ءبارىنە دە تەحنيكالىق-ەكونوميكالىق نەگىزدەمەلەر ازىرلەنگەن كورىنەدى. ايماقتىڭ ينفراقۇرىلىمى 45 كاسىپورىنعا ەسەپتەلگەن. بۇل جوبالارعا قۇجات جاساۋعا كەتكەن قىرۋار قارجى ءۇشىن ەندى كىمدەر جاۋاپ بەرەدى؟.. وسى جەردە جۇمىس جاسايتىن كاسىپورىندار ءۇشىن سالىقتىق, جەردىڭ ارەندالىق تولەمى بويىنشا كوپ جەڭىلدىكتەر بار. كەدەندىك تەرمينال قۇرىلىسى اياقتالعان سوڭ, ءونىمدى وسى جەردە راسىمدەپ, ەكسپورتقا جىبەرۋ كەزىندە دە كەدەندىك جەڭىلدىكتەردى پايدالانادى. ەڭ الدىمەن قۇرىلىسى باستالاتىن جاڭا ءوندىرىستىك كاسىپورىندارعا قاجەتتى ينفراقۇرىلىم سالىنۋى ءتيىس ەدى. كەيبىر ينۆەستورلاردىڭ ايماقتان تەرىس اينالعاندارى دا سوندىقتان. كەدەندىك تەرمينال قۇرۋ, سۋمەن قامتۋ قاجەت. ەلەكتر ەنەرگياسى جوق. مۇنداي كوزسىز تاۋەكەلگە قاي ينۆەستور, قاي كاسىپكەر اياق باسپاق؟ مىسالى, مۇناي كوكسىن وندىرەتىن اتالمىش كاسىپورىن اپتاسىنا ەكى رەت نەگىزگى قۇرىلعىنى اينالدىرىپ وتىرۋى ءتيىس. وعان كەم دەگەندە 4 مەگاۆاتت قۋات كۇشى قاجەت. ياعني, ءوندىرىس ورنىنىڭ قۇرىلىسى توقتاپ قالۋى دا مۇمكىن دەگەن ءسوز.
ال «بەليزنا» سەرىكتەستىگى كىرجۋعىش-تازارتقىش زاتتارىن, «بO-نا» فيرماسى مەديتسينالىق زالالسىزداندىرۋ سۇيىقتىقتارىن شىعارا باستاپتى. ەلىمىزگە حلور, كاۋستيكالىق سودا مەن تۇز قىشقىلىن وندىرەتىن كاسىپورىندار كەرەك, بيزنەسپەن اينالىسقىسى كەلەتىن قازاقستاندىقتار ءۇشىن ارنايى ەكونوميكالىق ايماق اسا قاجەت.
وبلىس ورتالىعىنىڭ ءسولتۇستىك ونەركاسىپتى اۋماعىندا ورنالاسقان ارنايى ەكونوميكالىق ايماقتىڭ جالپى كولەمى 3300 گەكتاردى الىپ جاتىر. ەكولوگيالىق تازا ءوندىرىس قۇرامىز, حيميا سالاسىندا جۇمىس جاسايتىن شەتەلدىك كاسىپورىندارمەن ارىپتەستىك ورناتۋ قاجەت, ايماق اۋماعىنا 50-60 كاسىپورىن سىيىپ كەتەدى دەگەن دابىرا وبلىسىمىزعا مول ينۆەستيتسيا تارتۋدىڭ مۇمكىندىگى ەكەندىگى تۋرالى بىتپەيتىن ءبىر جىرعا اينالدى. قازىر 3300 گەكتار اۋماقتىڭ ءبىر مىڭى عانا پايدالانىلۋدا.
مۇناي كوكسىن قىزدىرۋ زاۋىتى 2015 جىلدىڭ جەلتوقسانىندا ىسكە قوسىلعان بولاتىن. قۇنى 22,975 ملرد. تەڭگە بولاتىن ءوندىرىس ورنى 2015-2019 جىلدارعا ارنالعان «بيزنەستىڭ جول كارتاسى-2020» باعدارلاماسى بويىنشا وڭىرلىك يندۋستريالاندىرۋ كارتاسىنا ەنگىزىلگەن. كوكستى قىزدىرۋعا ارنالعان زاۋىتتى قىتايدىڭ ءتۇستى مەتاللۋرگيا ينجەنەرلىك-قۇرىلىس كومپانياسى جوبالاعان. نەگىزگى تۇتىنۋشى «قازاقستان ەلەكتروليز زاۋىتى» اق جانە قىتاي, رەسەي ەلدەرىنە ەكسپورتقا شىعارىلماق.
ەلباسى جولداۋىندا ەكونوميكانىڭ جاڭا سالالارىن دامىتۋ ۇلتتىق ەكونوميكانىڭ ءوركەندەۋىنە جول اشاتىنى, جەكەلەي وندىرىستىك سالالاردى ىنتالاندىرۋ, ياعني, ولارعا ەرەكشە كوڭىل ءبولۋ قاجەتتىگى ايتىلدى. جالپى, ەلىمىز بويىنشا 2014 جىلعا دەيىن ىسكە اسىرىلاتىن 294 ينۆەستيتسيالىق جوبانىڭ ينۆەستيتسيا كولەمى 1 تريلليون تەڭگەنى قۇرايتىن 103 جوباسىن ءبىزدىڭ ءوڭىر ۇسىنعان بولاتىن-دى. بۇلار ارنايى ەكونوميكالىق ايماقتىڭ اۋماعىندا ىسكە اسىرىلۋى قاجەت ەدى. كەڭەس وكىمەتى تۇسىندا وبلىس ورتالىعىندا بۇكىل باتىس ءسىبىر, ورال جانە ورتالىق ازيانى حيميالىق ونىمدەرمەن قامتاماسىز ەتىپ وتىرعان كاسىپورىن بولعانى بەلگىلى. قازىر سول ەسكى حيميا زاۋىتىنان قالعان ەسكى ينفراقۇرىلىمدى جاڭارتۋ مىندەتى تۇر. تەمىرجول, اۆتوكولىك جولدارى جاقىن ورنالاسقان, جۇك تيەيتىن تەرمينالى بار. ولار «كاۋستيك», «پاۆلودار مۇناي-حيميا زاۋىتى» اكتسيونەرلىك قوعامدارىنان جانە باسقا دا كاسىپورىنداردان شيكىزات رەتىندە حيميالىق ونىمدەردى الىپ, ءوز الدارىنا باسقا ءونىم تۇرلەرىن شىعارۋمەن شۇعىلدانادى. ءوز ينفراقۇرىلىمدارىن ورتاق ماقساتقا بىرىكتىرگەن كاسىپكەرلەر ناتيجەسىندە بيزنەستەرىن دامىتۋدىڭ مۇمكىندىگىن يەلەنەدى. حيميا كلاستەرى دامىپ, اتالعان سالادا تىڭ وندىرىستەر پايدا بولادى. جاڭا جۇمىس ورىندارى اشىلادى. ءوندىرىستى ءوڭىردىڭ ەكسپورتتىق الەۋەتى ارتادى. ەكىنشىدەن, كاسىپورىندار اراسىندا باسەكەلەستىك تۋىنداپ, ول ءوز كەزەگىندە باعا ساياساتىنا اسەر ەتەدى. الەۋمەتتىك سالانى دامىتۋعا مۇمكىندىك بەرەدى. ءۇشىنشىدەن, بۇرىن ءوندىرىس ماڭايىندا سيرەك كورىنەتىن ءبىلىمدى قازاق جاستارىنىڭ دا شوعىرى كوبەيىپ كەلە جاتقانى قۋانتادى. جوباعا قاتىسۋشى كاسىپورىندارعا بيزنەستىڭ الەۋمەتتىك جاۋاپكەرشىلىگى نەگىزىندە قوسىمشا تالاپتار دا جۇكتەلەر ەدى.
بىراق, كوكەيدە – ءبىر ءۇمىت, ءبىر كۇدىك. ارنايى ەكونوميكالىق ايماق جوباسى وبلىسىمىزعا مول ينۆەستيتسيا تارتۋدىڭ ءمۇمكىندىگى ەدى. ۇكىمەت تە قىرۋار قاراجات شاشپاي, جارامسىز ايماقتاردى جابۋ قاجەتتىگىن تەگىن ەسكەرتپەگەنىن ۇمىتپايىق. بىزدە ازىرگە جوبالار جۇزەگە اسىرىلماق, اشىلماق دەگەن بولجامدىق جوسپارلار عانا بار.
مىسالى, وبلىستىق يندۋستريالىق-يننوۆاتسيالىق دامۋ باسقارماسىنىڭ حابارىنا قاراعاندا, بيىل ۇدەمەلى يندۋستريالىق-يننوۆاتسيالىق دامۋ باعدارلاماسى بويىنشا وبلىستا ينۆەستيتسيا كولەمى 21,8 ملرد. تەڭگەنى قۇرايدى. الداعى جىلى جۇزەگە اسىرىلاتىن 7 جوبانىڭ قاتارىندا ەكىباستۇزداعى «Green نouse kz» جشس جىلىجاي كەشەنى, گوللاندتىق «كاپريتسي» سۇرىپتى قىزاناق وسىرۋمەن اينالىساتىن «پاۆلودار جىلىجاي كەشەنى» جشس جانە ماي اۋدانىنداعى انتراتسيت كومىرىن وندىرەتىن «ديرەكت» جشس بار. سونىمەن قاتار, لەبياجى اۋدانىندا «دانەكەر» شق كارتوپتى وڭدەۋ, پاۆلودار اۋدانىندا كۇيدىرگىش سودانى قايتا وڭدەيتىن كىشىگىرىم زاۋىت پەن كىرپىش زاۋىتىن جاڭعىرتۋ بويىنشا جوبالاردى ىسكە اسىرۋ جوسپاردا بار كورىنەدى. جالپى, وبلىستا ينۆەستيتسيا كولەمى 1,2 تريلليون تەڭگەنى قۇرايتىن 32 جوبا ىسكە اسىرىلۋدا. وتكەن جىلى وبلىسقا 443,2 ملرد. تەڭگە ينۆەستيتسيا تارتىلىپ, 1992 جۇمىس ورنى اشىلىپتى. نەگىزگى جوبالار پاۆلودار, ەكىباستۇز جانە اقسۋ قالالارىندا جۇزەگە اسپاقشى. تەك, وسى جۇمىستار ءوز ناتيجەسىن بەرسە يگى...
فاريدا بىقاي,
«ەگەمەن قازاقستان»
پاۆلودار وبلىسى
جاعدايى قالاي بولار ەكەن؟
ارينە, جاڭا جوبالار ىسكە قوسىلىپ, جۇزەگە اسىرىلىپ جاتسا قۇبا-قۇپ. بىراق, كەيدە وسى جوبالاردىڭ باسى قۋانىشپەن باستالىپ, سوڭىندا اشىلۋىنان جابىلۋى تەز بولاتىنى وكىنىشتى-اق. مىسالى, وتكەن جىلى اقسۋداعى «قىزىلجار قۇس فابريكاسى» جشس دا وسىلاي جايناتىپ, جارقىراتىپ, تاڭعالدىرىپ اشىلعان ەدى, قازىر تاۋىق تا جوق, ەتى دە جوق, جۇمىرتقا دا جوق, تىم-تىرىس. ەكىباستۇزداعى جۇك ۆاگوندارىن جاسايتىن 2011 جىلى اشىلعان كاسىپورىن قانشا ۆاگون جاساپ شىعارعاندارىن كىم ءبىلسىن, «قازاقستان ۆاگون جاساۋ كومپانياسى» جشس-ءنىڭ جۇمىسكەرلەرىنە جالاقى بويىنشا قارىزدارى باستان اسادى. وبلىستىق ەڭبەك باسقارماسىنىڭ مالىمەتتەرىنشە, وڭىردەگى 10 كاسىپورىندا قازىر ەڭبەكاقى بويىنشا قارىزدارى 69 ميلليون تەڭگەگە جەتىپتى. ۆاگون جاساۋ كومپانياسىنا دا ايىپپۇل سالىنىپ, ەڭبەكاقى قارىزدارىن وتەۋ ءۇشىن ءىستىڭ سوتقا دەيىنگى ماتەريالدارى ءجىبەرىلگەن. كاسىپورىننىڭ 300-دەي جۇمىسشىسى جارتى ستاۆكادا جۇمىس ىستەۋگە ءماجبۇر بولعان. ياعني, ەڭبەكاقىلارىنىڭ 50 پايىزىن عانا الىپ وتىرعان. ءتىپتى, بولماعان سوڭ جاقىندا ەكىباستۇزدىڭ اكىمى قايرات نۇكەنوۆ پارلامەنت ءماجىلىسى دەپۋتاتتارىمەن سەلەكتورلىق رەجىمدە جۇمىسشىلاردىڭ ەڭبەكاقىسىن وتەۋگە قاتىستى جيىن دا ءوتكىزدى. ال ءبىز جىل سايىن وبلىس ورتالىعىندا يننوۆاتسيالىق-ينۆەستيتسيالىق ءتۇرلى فورۋمدار وتكىزەمىز, بىراق, سول فورۋمدا جۇزەگە اسادى دەلىنگەن جوبالاردىڭ يگىلىككە اينالۋىنا ءۇمىتتەن گورى قازىر كۇدىك باسىم. بىلتىر دا «Ertys Invest – 2014, 15» حالىقارالىق فورۋمدارىن وتكىزدىك. بۇدان قانداي پايدا بار؟ ول جوبالار ىسكە قوسىلعانشا اكىمدەر دە اۋىسىپ كەتە بارادى.
مىسالى, «پاۆلودار» ارنايى ەكونوميكالىق ايماعىن ينجەنەرلىك ينفراقۇرىلىممەن جابدىقتاۋعا رەسپۋبليكالىق بيۋدجەتتەن 4,5 ملرد. تەڭگە بولىنگەن-ءدى. وسى قارجى قالاي يگەرىلۋدە؟ ينۆەستورلار قالاي جۇمىس جاساپ جاتىر؟ كەيبىر وبلىس ورتالىقتارىندا قۇرىلادى, اشىلادى دەگەن ارنايى ەكونوميكالىق ايماقتاردىڭ ءالى كۇنگە دەيىن جۇمىستارىن جونگە كەلتىرە الماي وتىرعاندارى وتكەن جىلعى ۇكىمەت وتىرىستارىندا دا سىنعا الىنعان. سولاردىڭ قاتارىندا جۇمىس ىستەمەيتىن ارنايى ەكونوميكالىق ايماقتاردىڭ ءبىرى رەتىندە اتالىپ, پرەزيدەنتتىڭ سىنىنا ىلىككەن «پاۆلودار» ەكونوميكالىق ايماعى دا بار. وسىدان 5 جىلداي, ۋاقىت بۇرىن ءوندىرىستى وڭىردە ارنايى ەكونوميكالىق ايماق قۇرۋ ەلىمىزدەگى حيميا-تەحنولوگيا سالاسى كلاستەرىن دامىتۋعا باعىتتالعان جوبا دەلىندى. ءبارى دە ءسوز جۇزىندە قالعانداي. ال ءبۇگىن بۇل ايماقتىڭ نە ءارى جوق, نە بەرى جوق توقىراپ قالعان جاعدايى ارينە, الاڭداتارلىق. جوعارىدا ءبىز جازعانداي, ءاربىر جاڭا اكىم كەلگەن سايىن, ءوستىپ ايعايلاتىپ, جارقىراتىپ ءبىر جوبانى اشىپ تاستايدى. بولات باقاۋوۆ تا, «پاۆلودار» ارنايى ەكونوميكالىق ايماعىنىڭ الاڭىنان «اگروحيمپروگرەسس» جشس كاسىپورنىن اشىپ, بۇقارالىق اقپارات قۇرالدارى جان-جاقتان كورسەتىپ, جازىپ جاتتى.
ال ماسەلەنىڭ ءمانىسى بولسا باسقا. ءار اكىم بارعان جەرىندە, ءبىر كاسىپورىن اشىپ قايتقان بولادى. كوزبوياۋشىلىق – بيزنەستىڭ جاۋى. بىراق, نەگىزى, وسى ايماقتىڭ جۇزەگە اسىرىلۋىنا قاتىستى ايتىلىپ جۇرگەن كۇماندى پىكىرلەردى جوققا شىعارۋ ءۇشىن ءبىردى-ەكىلى جوبانى ىسكە قوسقان بولىپ, جاسىرىپ, جابا سالۋ وڭاي ەمەس. بۇرىنعى اكىم قانات بوزىمباەۆ ايماق جوباسىن جاساۋشىلاردىڭ جۇمىسىن سىنعا الىپ: «باستاپقى جاسالعان تەحنيكالىق-ەكونوميكالىق نەگىزدەمە ارنايى ەكونوميكالىق ايماققا جارامسىز, بىلىكتىلىگى تومەن مامانداردىڭ قولدارىنان كەلمەگەن, قۇجاتتاعى ولقىلىقتاردى ءتۇزەتۋ كەرەك», – دەپ ەدى. اتالعان ايماقتىڭ جۇرمەي تۇرعان جۇمىسى جايلى وبلىس ورتالىعىندا سەنات كوميتەتىنىڭ كوشپەلى وتىرىسى دا بولدى.
2011 جىلدارى ەلىمىزدىڭ يندۋستريا جانە جاڭا تەحنولوگيالار مينيسترلىگىنە «پاۆلودار» ارنايى ەكونوميكالىق ايماعىندا ورنالاستىرۋعا بولاتىن 45 كاسىپورىننىڭ ءتىزىمى جىبەرىلدى دەلىندى. بىراق, «پاۆلودار» ارنايى ەكونوميكالىق ايماعىندا 45 جوبا تىركەلگەنمەن, 20-دان اسا جوبا كەرى قايتىپتى. بۇدان باسقا تاعى ىسكە اسار-اسپاسى بەلگىسىز 20-داي ءوتىنىش جانە بار. قازىرگى كۇنى ايماقتا بار-جوعى 4 كاسىپورىن جۇمىسىن باستاسا, تاعى 8 جوبا جۇزەگە اسىرىلماقشى كورىنەدى. ونىڭ ءوزى دە, ايماق الاڭى بوس قالعانشا ءىس ءجۇرىپ, ايتەۋىر جوبالاردا قوزعالىس بار دەگەندى ءبىلدىرۋ ءۇشىن اشىلعانداي. ۇشەۋى – حيميا جانە مۇناي حيمياسى سالالارى بويىنشا «ۋپنك-پۆ» جشس مۇناي كوكسىن كۇيدىرۋ قوندىرعىسى, «اگروحيمپروگرەسس» جشس اگروحيميا ونىمدەرىنىڭ ءوندىرىسى, «حيمسبىت-پۆ» جشس پوليۆينيلحلوريد, انتيفريزدەن ءونىم جاساۋ ءوندىرىسى ىسكە قوسىلعان. قازىرگى ۋاقىتتا بۇلاردان باسقا «كاۋستيك» اق-تىڭ تۇز قىشقىلىن شىعارۋ جونىندەگى ءوندىرىسى, «بەليزنا-پۆ» جشس (تۇرمىستىق حيميا ءوندىرىسى) جانە «بو-نا» جشس (دەزينفەكتسيالاۋشى قۇرالدار ءوندىرىسى) جۇمىس جاسايدى.
وسى كەشە عانا اشىلدى دەگەن «اگروحيمپروگرەسس» جشس باسشىسى سەيىتجان ۇيسىمباەۆتىڭ ايتۋىنشا, سىرتقى جانە ىشكى قۇرىلىس جۇمىستارىن كاسىپكەر ءوزى جاساعان. – قۇرىلىس جۇمىستارىنا مەملەكەتتىڭ دە پايداسى ءتيدى. «ەكىنشى دەڭگەيلى بانكتەر ارقىلى جەتى جىلعا نەسيە الدىم. التايلىق كومپانيادان ساتىپ العان 2,4 د-قىشقىلىنان ءونىم جاساپ ساۋداعا ەنگىزدىك. كەيىن سەرىكتەسىمىز قۇرىلتايشى فيرماعا قوسىلدى. كەلىسىمشارتتىڭ باسىم بولىگىن جاساپ بەردى», – دەيدى ول.
جوسپار بويىنشا 2018 جىلعا قاراي «اگروحيمپروگرەسس» جشس شەگىرتكەلەرگە قارسى بيوپرەپاراتتار مەن گليفوسات وندىرەتىن تسەحتى ىسكە قوسۋدى جوسپارلاپ وتىر. ارينە, ءبارىن ءبىر كۇندە جاساپ, ءبىر كۇندە ناتيجە كورۋ مۇمكىن ەمەس. 2011 جىلدان بەرى ەداۋىر جىلداي ۋاقىت ءوتتى. ناتيجە قانداي؟.. ماسەلەنىڭ ءمانىسى ايماققا ورنالاساتىن جوبالاردىڭ ناقتى جۇمىسى, ناقتى جوسپارى, جۇزەگە اسۋى, ەلدىڭ يگىلىگىنە قاجەتتىلىگىندە عوي. بۇگىن بار, ەرتەڭ جوق جالعان جوبالارعا اينالىپ كەتپەۋىندە. ال ەندى جوعارىدا اتالعان 45 جوباعا كەلەتىن بولساق, وسى 45 جوبانىڭ «اۆتورلارى» اتانعان ارنايى ايماقتا وسى كۇنگە دەيىن بىرنەشە باسقارما باسشىلارى اۋىسقانى دا بەلگىلى. قىزىق بولعاندا, جوسپارلانعان وسى جوبالاردىڭ جارتىسىنا جۋىعى جالعان بولىپ شىققان. وكىنىشتىسى سول, وسى 45 جوبانىڭ ءبارىنە دە تەحنيكالىق-ەكونوميكالىق نەگىزدەمەلەر ازىرلەنگەن كورىنەدى. ايماقتىڭ ينفراقۇرىلىمى 45 كاسىپورىنعا ەسەپتەلگەن. بۇل جوبالارعا قۇجات جاساۋعا كەتكەن قىرۋار قارجى ءۇشىن ەندى كىمدەر جاۋاپ بەرەدى؟.. وسى جەردە جۇمىس جاسايتىن كاسىپورىندار ءۇشىن سالىقتىق, جەردىڭ ارەندالىق تولەمى بويىنشا كوپ جەڭىلدىكتەر بار. كەدەندىك تەرمينال قۇرىلىسى اياقتالعان سوڭ, ءونىمدى وسى جەردە راسىمدەپ, ەكسپورتقا جىبەرۋ كەزىندە دە كەدەندىك جەڭىلدىكتەردى پايدالانادى. ەڭ الدىمەن قۇرىلىسى باستالاتىن جاڭا ءوندىرىستىك كاسىپورىندارعا قاجەتتى ينفراقۇرىلىم سالىنۋى ءتيىس ەدى. كەيبىر ينۆەستورلاردىڭ ايماقتان تەرىس اينالعاندارى دا سوندىقتان. كەدەندىك تەرمينال قۇرۋ, سۋمەن قامتۋ قاجەت. ەلەكتر ەنەرگياسى جوق. مۇنداي كوزسىز تاۋەكەلگە قاي ينۆەستور, قاي كاسىپكەر اياق باسپاق؟ مىسالى, مۇناي كوكسىن وندىرەتىن اتالمىش كاسىپورىن اپتاسىنا ەكى رەت نەگىزگى قۇرىلعىنى اينالدىرىپ وتىرۋى ءتيىس. وعان كەم دەگەندە 4 مەگاۆاتت قۋات كۇشى قاجەت. ياعني, ءوندىرىس ورنىنىڭ قۇرىلىسى توقتاپ قالۋى دا مۇمكىن دەگەن ءسوز.
ال «بەليزنا» سەرىكتەستىگى كىرجۋعىش-تازارتقىش زاتتارىن, «بO-نا» فيرماسى مەديتسينالىق زالالسىزداندىرۋ سۇيىقتىقتارىن شىعارا باستاپتى. ەلىمىزگە حلور, كاۋستيكالىق سودا مەن تۇز قىشقىلىن وندىرەتىن كاسىپورىندار كەرەك, بيزنەسپەن اينالىسقىسى كەلەتىن قازاقستاندىقتار ءۇشىن ارنايى ەكونوميكالىق ايماق اسا قاجەت.
وبلىس ورتالىعىنىڭ ءسولتۇستىك ونەركاسىپتى اۋماعىندا ورنالاسقان ارنايى ەكونوميكالىق ايماقتىڭ جالپى كولەمى 3300 گەكتاردى الىپ جاتىر. ەكولوگيالىق تازا ءوندىرىس قۇرامىز, حيميا سالاسىندا جۇمىس جاسايتىن شەتەلدىك كاسىپورىندارمەن ارىپتەستىك ورناتۋ قاجەت, ايماق اۋماعىنا 50-60 كاسىپورىن سىيىپ كەتەدى دەگەن دابىرا وبلىسىمىزعا مول ينۆەستيتسيا تارتۋدىڭ مۇمكىندىگى ەكەندىگى تۋرالى بىتپەيتىن ءبىر جىرعا اينالدى. قازىر 3300 گەكتار اۋماقتىڭ ءبىر مىڭى عانا پايدالانىلۋدا.
مۇناي كوكسىن قىزدىرۋ زاۋىتى 2015 جىلدىڭ جەلتوقسانىندا ىسكە قوسىلعان بولاتىن. قۇنى 22,975 ملرد. تەڭگە بولاتىن ءوندىرىس ورنى 2015-2019 جىلدارعا ارنالعان «بيزنەستىڭ جول كارتاسى-2020» باعدارلاماسى بويىنشا وڭىرلىك يندۋستريالاندىرۋ كارتاسىنا ەنگىزىلگەن. كوكستى قىزدىرۋعا ارنالعان زاۋىتتى قىتايدىڭ ءتۇستى مەتاللۋرگيا ينجەنەرلىك-قۇرىلىس كومپانياسى جوبالاعان. نەگىزگى تۇتىنۋشى «قازاقستان ەلەكتروليز زاۋىتى» اق جانە قىتاي, رەسەي ەلدەرىنە ەكسپورتقا شىعارىلماق.
ەلباسى جولداۋىندا ەكونوميكانىڭ جاڭا سالالارىن دامىتۋ ۇلتتىق ەكونوميكانىڭ ءوركەندەۋىنە جول اشاتىنى, جەكەلەي وندىرىستىك سالالاردى ىنتالاندىرۋ, ياعني, ولارعا ەرەكشە كوڭىل ءبولۋ قاجەتتىگى ايتىلدى. جالپى, ەلىمىز بويىنشا 2014 جىلعا دەيىن ىسكە اسىرىلاتىن 294 ينۆەستيتسيالىق جوبانىڭ ينۆەستيتسيا كولەمى 1 تريلليون تەڭگەنى قۇرايتىن 103 جوباسىن ءبىزدىڭ ءوڭىر ۇسىنعان بولاتىن-دى. بۇلار ارنايى ەكونوميكالىق ايماقتىڭ اۋماعىندا ىسكە اسىرىلۋى قاجەت ەدى. كەڭەس وكىمەتى تۇسىندا وبلىس ورتالىعىندا بۇكىل باتىس ءسىبىر, ورال جانە ورتالىق ازيانى حيميالىق ونىمدەرمەن قامتاماسىز ەتىپ وتىرعان كاسىپورىن بولعانى بەلگىلى. قازىر سول ەسكى حيميا زاۋىتىنان قالعان ەسكى ينفراقۇرىلىمدى جاڭارتۋ مىندەتى تۇر. تەمىرجول, اۆتوكولىك جولدارى جاقىن ورنالاسقان, جۇك تيەيتىن تەرمينالى بار. ولار «كاۋستيك», «پاۆلودار مۇناي-حيميا زاۋىتى» اكتسيونەرلىك قوعامدارىنان جانە باسقا دا كاسىپورىنداردان شيكىزات رەتىندە حيميالىق ونىمدەردى الىپ, ءوز الدارىنا باسقا ءونىم تۇرلەرىن شىعارۋمەن شۇعىلدانادى. ءوز ينفراقۇرىلىمدارىن ورتاق ماقساتقا بىرىكتىرگەن كاسىپكەرلەر ناتيجەسىندە بيزنەستەرىن دامىتۋدىڭ مۇمكىندىگىن يەلەنەدى. حيميا كلاستەرى دامىپ, اتالعان سالادا تىڭ وندىرىستەر پايدا بولادى. جاڭا جۇمىس ورىندارى اشىلادى. ءوندىرىستى ءوڭىردىڭ ەكسپورتتىق الەۋەتى ارتادى. ەكىنشىدەن, كاسىپورىندار اراسىندا باسەكەلەستىك تۋىنداپ, ول ءوز كەزەگىندە باعا ساياساتىنا اسەر ەتەدى. الەۋمەتتىك سالانى دامىتۋعا مۇمكىندىك بەرەدى. ءۇشىنشىدەن, بۇرىن ءوندىرىس ماڭايىندا سيرەك كورىنەتىن ءبىلىمدى قازاق جاستارىنىڭ دا شوعىرى كوبەيىپ كەلە جاتقانى قۋانتادى. جوباعا قاتىسۋشى كاسىپورىندارعا بيزنەستىڭ الەۋمەتتىك جاۋاپكەرشىلىگى نەگىزىندە قوسىمشا تالاپتار دا جۇكتەلەر ەدى.
بىراق, كوكەيدە – ءبىر ءۇمىت, ءبىر كۇدىك. ارنايى ەكونوميكالىق ايماق جوباسى وبلىسىمىزعا مول ينۆەستيتسيا تارتۋدىڭ ءمۇمكىندىگى ەدى. ۇكىمەت تە قىرۋار قاراجات شاشپاي, جارامسىز ايماقتاردى جابۋ قاجەتتىگىن تەگىن ەسكەرتپەگەنىن ۇمىتپايىق. بىزدە ازىرگە جوبالار جۇزەگە اسىرىلماق, اشىلماق دەگەن بولجامدىق جوسپارلار عانا بار.
مىسالى, وبلىستىق يندۋستريالىق-يننوۆاتسيالىق دامۋ باسقارماسىنىڭ حابارىنا قاراعاندا, بيىل ۇدەمەلى يندۋستريالىق-يننوۆاتسيالىق دامۋ باعدارلاماسى بويىنشا وبلىستا ينۆەستيتسيا كولەمى 21,8 ملرد. تەڭگەنى قۇرايدى. الداعى جىلى جۇزەگە اسىرىلاتىن 7 جوبانىڭ قاتارىندا ەكىباستۇزداعى «Green نouse kz» جشس جىلىجاي كەشەنى, گوللاندتىق «كاپريتسي» سۇرىپتى قىزاناق وسىرۋمەن اينالىساتىن «پاۆلودار جىلىجاي كەشەنى» جشس جانە ماي اۋدانىنداعى انتراتسيت كومىرىن وندىرەتىن «ديرەكت» جشس بار. سونىمەن قاتار, لەبياجى اۋدانىندا «دانەكەر» شق كارتوپتى وڭدەۋ, پاۆلودار اۋدانىندا كۇيدىرگىش سودانى قايتا وڭدەيتىن كىشىگىرىم زاۋىت پەن كىرپىش زاۋىتىن جاڭعىرتۋ بويىنشا جوبالاردى ىسكە اسىرۋ جوسپاردا بار كورىنەدى. جالپى, وبلىستا ينۆەستيتسيا كولەمى 1,2 تريلليون تەڭگەنى قۇرايتىن 32 جوبا ىسكە اسىرىلۋدا. وتكەن جىلى وبلىسقا 443,2 ملرد. تەڭگە ينۆەستيتسيا تارتىلىپ, 1992 جۇمىس ورنى اشىلىپتى. نەگىزگى جوبالار پاۆلودار, ەكىباستۇز جانە اقسۋ قالالارىندا جۇزەگە اسپاقشى. تەك, وسى جۇمىستار ءوز ناتيجەسىن بەرسە يگى...
فاريدا بىقاي,
«ەگەمەن قازاقستان»
پاۆلودار وبلىسى
سوڭعى جاڭالىقتار
تۇلعا • كەشە
اۋا رايى • كەشە
يران ورمۇز بۇعازىن قايتا جاپتى
الەم • كەشە
يران اۋە كەڭىستىگىن ءىشىنارا اشتى
الەم • كەشە
ءال-فارابي داڭعىلىندا جول ەرەجەسىن ورەسكەل بۇزعاندار ۇستالدى
ايماقتار • كەشە
جەردە ماگنيتتىك داۋىل باستالدى
وقيعا • كەشە
