2016 جىل «ۇلت جوسپارى – قازاقستاندىق ارمانعا باستايتىن جول» اتتى ەلباسى باعدارىنان باستاۋ الدى. وندا پرەزيدەنت ەلىمىز تاۋەلسىزدىكتىڭ 25 جىلدىعىنا قادام باسا وتىرىپ, «قازاقستان-2050» ستراتەگياسىنىڭ نەگىزگى ماقساتى مەن «بەس ينستيتۋتتىق رەفورمانى جۇزەگە اسىرۋدىڭ 100 ناقتى قادامىمەن» تەڭ سانالاتىن قازاقستاندىق ارماندى قۇرۋعا بەت العانىمىز تۋرالى اتاپ ءوتتى. پرەزيدەنتتىڭ باستاماسى ساراپشىلار قاۋىمداستىعى ورتاسىندا ەرەكشە قىزىعۋشىلىق تۋدىردى.
وسى باعدارلامانىڭ الەۋمەتتىك نەگىزى نەدە؟ ءبىلىم مەن عىلىم قازاقستاننىڭ جاڭعىرۋ ءۇردىسى شارتتارىندا قانداي ورىنعا يە بولۋى كەرەك؟ قازاقستان دامۋىنىڭ جاڭا پاراديگمالارى قانداي؟ وسى ماسەلەلەردى ءبىز ءال-فارابي اتىنداعى قازۇۋ-دىڭ الەۋمەتتانۋ جانە الەۋمەتتىك جۇمىس كافەدراسىنىڭ مەڭگەرۋشىسى, الەۋمەتتانۋ عىلىمدارىنىڭ دوكتورى, پروفەسسور گۇلميرا ابدىرايىموۆامەن تالقىلايمىز.
– گۇلميرا سەرىكقىزى, اتالمىش باعدارلامادا پرەزيدەنت ەلىمىزدىڭ 25 جىلدىق تاۋەلسىزدىگى تاريحى شەڭبەرىندە جۇرگىزىلگەن رەفورمالارعا باعا بەرەدى. ءسىز رەفورمالار باعدارلاماسى مەن ولاردىڭ يدەولوگيالىق تۇعىرناماسىن قالاي باعالار ەدىڭىز؟
– وتكەندى ساراپتاي كەلە, ەلباسىنىڭ الەۋمەتتىك-ينجەنەرلىك جوبانى جۇزەگە اسىرۋ جولدارىنىڭ ستراتەگيالىق تۇرعىدان ناقتى ەسەپتەلگەنى مەن ساياسي ءساتتىلىگىن باعالاماۋ مۇمكىن ەمەس: رەفورمالار كولەمى بويىنشا دا, تەرەڭدىگى بويىنشا دا نىعايدى. وتكەن جىلى رەفورمالاردى جان-جاقتى تەرەڭدەتۋگە باعىتتالعان نەگىزگى مىندەتتەر ايقىندالدى, جول كارتاسى مەن ونى جۇزەگە اسىرۋدىڭ جوسپارى قابىلداندى. ەكونوميكانى, ساياساتتى, مادەنيەت پەن قوعامدى ساتىلاي جاڭعىرتۋ سەكىلدى العا قويىلعان نەگىزگى ماقساتتاردى ءجۇزەگە اسىرۋ «مەملەكەت قۇرۋدىڭ 100 ناقتى قادامىن» قارقىندى ىسكە اسىرۋمەن بايلانىستى. ەلىمىزدىڭ دامىعان 30 ەلدىڭ قاتارىنا قوسىلۋىن جەدەلدەتۋ جولىندا مەملەكەت پەن مەملەكەتتىك باسقارۋدىڭ ءتيىمدى مۇمكىندىكتەرىن نىعايتۋ سەكىلدى الدىمىزعا نەگىزگى ماقسات قويىلعان. اتالمىش ماقساتقا جەتۋ جولىندا جاڭا باعىتتى ۇستانۋ ۋاقىتى كەلدى. 24 جىل ءوتتى, نەگىزگى رەفورمالار وتكەننىڭ ەنشىسىندە, ەندى الداعى ساياسات – جاۋاپكەرشىلىك پەن جان-جاقتى تالداۋعا نەگىزدەلە وتىرىپ, ولاردى جۇزەگە اسىرۋ ءىسى. بارلىق كۇشتەردى جۇمىلدىرۋ ماقساتىمەن ەلباسى مەملەكەتتى كاسىبيلەندىرۋ, ينۆەستيتسيالىق تارتىمدى ەلگە اينالۋ جانە عىلىمدى قاجەت ەتەتىن ەكونوميكانى قۇرۋ ىسپەتتەس ماسەلەلەردى شەشۋ ءۇشىن رەفورمالاردى جان-جاقتى تەرەڭدەتۋگە ەرەكشە نازار اۋدارادى.
ۇلت جوسپارى – ءاربىر قازاقستاندىقتىڭ وزىندىك جاۋاپكەرشىلىگىن سەزىنۋى مەن وزىنە جۇكتەلگەن مىندەتتەمەلەردى ورىنداۋ ماڭىزدىلىعىن ءتۇسىنۋىنىڭ جاڭا ينتەللەكتۋالدىق ويلاۋ دەڭگەيى. قازىرگى الەمدىك ساياسي تاجىريبەدە بۇل سىندى يدەولوگيالىق باعدارلامالار ستراتەگيالىق جوبالاۋ مەن بولجاۋدىڭ يننوۆاتسيالىق پاراديگماسىنا نەگىزدەلگەن قۇندى قۇجاتتار بولىپ تابىلادى.
– كوپتەگەن ساراپشىلار, سونداي-اق, شەتەلدىك ماماندار ءبىزدىڭ پرەزيدەنت ۇسىنعان باعدارلامانىڭ ومىرشەڭ سيپاتى مەن ۋاقىتتىلىعىن اتاپ كورسەتەدى. جاھاندىق ەكونوميكالىق داعدارىس جاعدايىندا ءبىز قانداي شارالاردى جۇزەگە اسىرۋىمىز كەرەك؟
– اتقارىلاتىن شارالاردىڭ ورنى مەن ۋاقىتىن دۇرىس تاڭداۋ – پرەزيدەنت باعدارلاماسىنىڭ ايرىقشا سيپاتتارىنىڭ ءبىرى. ەكونوميكامەن قاتار, ساياساتقا اسەر ەتكەن جاھاندىق داعدارىس ۋاقىتىندا ەلىمىزدە وزگەرتۋلەردى نىعايتۋ وڭايعا تۇسپەيتىنى انىق. ەلباسىنىڭ سىرتقى ينۆەستيتسيالاردىڭ جاڭا كوزدەرىن تارتۋ باستاماسى دا وسىمەن انىقتالعان. ەگەر سينگاپۋر «عاجايىبىنىڭ» تاريحىنا كوز جۇگىرتسەك, ونىڭ تۋىنداۋىنىڭ بىرنەشە بۋىندارىن اتاپ وتۋگە بولادى: بىرىنشىدەن, ەكونوميكادا الەمدىك نارىقتا باسەكەلەستىككە قابىلەتتى بولۋعا باسا نازار اۋدارىلدى, سينگاپۋرعا امەريكالىق جانە وزگە دە ترانسۇلتتىق شەتەلدىك كومپانيالاردىڭ كەلۋى مەملەكەت ەكونوميكاسىنىڭ گۇلدەنۋىنە الىپ كەلدى. ۇكىمەت قۋاتتى دەپ تاپقان وتاندىق جانە شەتەلدىك كاسىپورىنداردى سالىقتان بوساتۋى اتالعان ەلدىڭ بيزنەس ءۇشىن قولايلى بولۋىنا جانە قاراپايىم ازاماتتاردىڭ كاسىپكە ۇمتىلۋىنا جول اشتى. بۇل ءوز كەزەگىندە ينفراقۇرىلىمدى دامىتۋعا ۇلكەن ۇلەس قوستى. ەكىنشىدەن, مادەنيەتتەر الۋاندىعى يدەياسى مەملەكەتتە ءارتۇرلى ۇلت پەن ءدىن وكىلدەرىنىڭ ءبىر-بىرىمەن تولەرانتتىلىق قارىم-قاتىناستا ءومىر سۇرۋلەرىنە مۇمكىندىك بەردى.
جاڭا مەملەكەتتىڭ ۇلتتىق يدەياسى – بارلىق ازاماتتارعا زاڭ مەن ادىلەتتىك قاعيدالارى اياسىندا مولشىلىقتا ءومىر ءسۇرۋ ۇمتىلىستارىن جۇزەگە اسىرۋعا ءمۇمكىندىكتەر بەرەتىن وڭتايلى پراگماتيزم. «الەم ءبىزدى اسىراۋعا مىندەتتى ەمەس», دەگەن لي كۋان ءيۋدىڭ تانىمال ءسوزى ەڭ جوعارى الەۋمەتتىك ستاندارتتار بويىنشا ءومىر سۇرەتىن قوعامنىڭ قۇرىلۋىنا الىپ كەلدى.
الدا اتقارىلار جاۋاپتى جۇمىستار كوپ. مەملەكەتىمىز قازىرگى كەزدە «ەكونوميكالىق جاھاندانۋ جەدەل ءجۇرىپ جاتقان» جانە «حالىقارالىق باسەكەلەستىكتىڭ كۇشەيگەن» شارتتارىمەن سيپاتتالاتىن «جاڭا جاھاندىق كەڭىستىكتە». الەمدىك ءتارتىپتىڭ جاڭا مودەلىن قۇرۋ قاجەتتىلىگى زامان تالابىنا اينالدى. قازاقستان قارقىندى دامۋ جولىندا قاجەتتى شارالاردى قابىلداي وتىرىپ, قۇرىلىمدىق قاۋىپتەرگە توتەپ بەرە الدى, ناتيجەسىندە جاڭا جەتىستىكتەرگە قول جەتكىزدىك. بولاشاقتا پرەزيدەنت باستاماسىمەن دامۋ, رەفورمالاۋ مەن اشىقتىق ساياساتىن ءارى قاراي دامىتۋ ارقايسىمىزدىڭ ازاماتتىق مىندەتىمىز ىسپەتتەس.
– ەلباسى ماڭىزدى رەفورمالاردىڭ ءبىرى رەتىندە اتاپ وتكەن مەملەكەتتىك اپپاراتتى كاسىبيلەندىرۋ تۋرالى ءسىزدىڭ ويىڭىز قانداي؟
– الەمدەگى زاماناۋي ترەندتەر مەن جاڭالىقتار مەملەكەتتىك باسقارۋ اپپاراتىن وزگەرتۋدى تالاپ ەتەدى. كاسىبيلەندىرۋ ماسەلەسى, ارينە, بارلىق دەڭگەيلەر ءۇشىن ماڭىزدى, اسىرەسە, باسقارۋ تيىمدىلىگى مەن ناقتىلىعىنا نەگىزدەلگەن, مەملەكەتتىك باسقارۋ قىزمەتىندە ەرەكشە مانگە يە. مەملەكەتتىك قىزمەت, ءبىرىنشى كەزەكتە, قوعام ءمۇددەسىنە, الەۋمەتتىك تۇراقتىلىقتى, قاۋىپسىزدىكتى جانە ەكونوميكانىڭ دامۋى ءۇشىن قاجەتتى بارلىق ينفراقۇرىلىمنىڭ ءتيىمدى قىزمەت ەتۋىن قامتاماسىز ەتۋگە باعىتتالعان.
البەتتە, بۇل جوعارى مادەنيەتتى, زاماناۋي ءبىلىمى مەن كاسىبي قۇزىرەتتىلىكتەرى بار, پروگرەسسيۆتى جانە كرەاتيۆتى ويلاۋعا قابىلەتتى, ال ەڭ باستىسى, مەملەكەتتىڭ تۇراقتى دامۋى ءۇشىن ءوز جاۋاپكەرشىلىگىن سەزىنە الاتىن ساپالى مامانداردى تالاپ ەتەدى.
2015 جىلى قازاقستان جاستارىنىڭ اراسىندا جۇرگىزىلگەن ساۋالناما ءمالىمەتتەرى بويىنشا سوڭعى جىلدارى مەملەكەتتىك شەنەۋنىكتىڭ مانسابىنا ۇمتىلاتىن جاستار سانىنىڭ كوبەيگەنىن كورسەتىپ وتىر. جاستاردىڭ 30%-ى مەملەكەتتىك قىزمەتتى ءساتتى مانساپ قۇرۋدىڭ تارتىمدى جولى رەتىندە قاراستىرادى. ال 2012 جىلى بۇل كورسەتكىش 17 پايىزدى قۇراعان بولاتىن. ۇلكەن ۇلتتىق كومپانيالار پەن كورپوراتسيالاردا جۇمىس ىستەۋدى قالايتىنداردىڭ سانى وزگەرمەگەن (22%). جاستار قالايتىن سالالاردىڭ تىزىمىندە ءبىرىنشى ورىندا قارجى جانە بانك جۇيەسى (37%) تۇر. جاستاردىڭ 10%-ى عانا ءبىلىم بەرۋ جۇيەسىندە جۇمىس ىستەۋ نيەتىن ءبىلدىردى. سونىمەن قاتار, مەملەكەتتىك قىزمەتكە شاعىن قالا جاستارىنىڭ ۇمتىلىستارى ءىرى مەگاپوليس جاستارىمەن سالىستىرعاندا باسىم ەكەندىگىن اتاپ وتەلىك.
– كەز كەلگەن مەملەكەتتىڭ ءباسەكەلەستىككە قابىلەتتىلىگى ادام كاپيتالىنىڭ دامۋ دەڭگەيىمەن انىقتالادى. ءسىزدىڭ پىكىرىڭىز بويىنشا, قازاقستاننىڭ جاڭعىرۋ ۇردىستەرىندە ءبىلىم مەن عىلىم قانداي ورىنعا يە بولۋى كەرەك؟
– ارينە, كەز كەلگەن مەملەكەت ءوزىنىڭ باسەكەلەستىككە قابىلەتتىلىگى مەن الەمدىك ارەنادا وزىندىك ءرولىن ساقتاپ قالۋى ءۇشىن جاۋاپتى. مەملەكەتتىڭ باسەكەلەستىككە قابىلەتتىلىگى الەۋمەتتىك ساياساتتىڭ قۋاتتىلىعىمەن, دەنساۋلىق دەڭگەيىمەن, سونداي-اق, ءبىلىم مەن عىلىمنىڭ دامۋ كورسەتكىشىمەن انىقتالادى. بۇل ماندە, بارلىق باعدارلامالىق قۇجاتتار الەۋمەتتىك سيپاتقا يە بولادى. ەلباسى ۇسىنعان شارالار الەۋمەتتىك سالانىڭ ساپالىق دەڭگەيىن جەتىلدىرۋگە جانە حالىقتىڭ الەۋمەتتىك ءال-اۋقاتىن جوعارىلاتۋعا باعىتتالادى. جاڭا الەۋمەتتىك ساياساتتى قۇرۋ – قازىرگى ۋاقىتتىڭ نەگىزگى ماسەلەسى بولىپ قالا بەرمەك.
الەمنىڭ بارلىق دامىعان ەلدەرىندە ءبىلىم مەن عىلىم ينستيتۋتتارىنىڭ دامۋ دەڭگەيى ونىڭ ستراتەگيالىق باسىمدىقتارىن انىقتايدى. 2010 جىلدىڭ وزىندە پرەزيدەنت ن.نازارباەۆ ءبىلىم سالاسىنا ناقتى مىندەت جۇكتەگەن بولاتىن. 2020 جىلعا قاراي قازاقستاننىڭ ەكى ۋنيۆەرسيتەتى الەمدىك جوعارى وقۋ ورىندارىنىڭ توپ-200 تىزىمىندە بوي كوتەرۋى قاجەت. بۇل ستراتەگيالىق تۇرعىدان, ۋنيۆەرسيتەتتەردىڭ – «ۇلتتىق يننوۆاتسيالىق جۇيەنىڭ نەگىزى» ەكەندىگىن راستايدى.
وسى ماقساتقا جەتۋ جولىنداعى ءبىزدىڭ ۋنيۆەرسيتەتىمىز – ءال-فارابي اتىنداعى قازۇۋ-دىڭ جەتىستىكتەرىن اتاپ وتپەسەم بولماس. 2015 جىلى ۋنيۆەرسيتەت ءوزىنىڭ باسەكەلەستىككە قابىلەتتىلىگىن الەمدىك 800 ۋنيۆەرسيتەتتىڭ ىشىندە 275-ورىن الىپ, قايتا دالەلدەدى. بۇل تەك جاي ساندار عانا ەمەس. بۇل جەتىستىك – ەلباسى اتاپ وتكەن مىندەتتەردى جۇزەگە اسىرۋ جولىندا عالىمداردىڭ ينتەللەكتۋالدىق كورپوراتسياسىنىڭ, ءبىرنەشە ۇرپاق وكىلدەرىنىڭ كۇندەلىكتى جاساعان ەرەن ەڭبەكتەرىنىڭ جەمىسى. ستراتەگيالىق جوسپاردىڭ, ياعني «ءناتيجەگە باعىتتالعان باسقارۋ جۇيەسى» نەگىزىندە قاراپايىم, بىراق ماڭىزدى قاعيدالار جاتىر: جەتىستىكتەردى رەيتينگتىك باعالاۋ; فاكۋلتەتتەر مەن كافەدرالار دەڭگەيىندەگى ءوزىن-ءوزى باسقارۋ; عىلىم مەن بىلىمدە ينتەرناتسيونالدانۋدى دامىتۋ; حالىقارالىق اكادەميالىق قاۋىمداستىققا كىرۋ مەن جاڭا باعدارلامالار قابىلداۋ; تۇراقتى اۋديت – حالىقارالىق اككرەديتتىك ۇيىمدار تاراپىنان ءبىلىم ساپاسىن باعالاۋ; وقۋ ىسىنە تۇراقتى مونيتورينگ ءجۇرگىزۋ, ستۋدەنتتەر اراسىندا ساۋالناما ءجۇرگىزۋ جانە جۇمىس بەرۋشىلەر مەن تۇلەكتەر اراسىندا كەرى بايلانىس ورناتۋ ءجۇيەسىن قۇرۋ. ال ەڭ باستى قاعيدا – جوعارى كورپوراتيۆتى مادەنيەت پەن ەتيكا نەگىزىندە قىزمەت ەتەتىن, باسەكەلەستىككە قابىلەتتى كاسىبي ءبىلىم بەرۋ مەن عىلىمي قاۋىمداستىقتى قۇرۋ. بۇل – ءبىزدىڭ ىقپالىمىز جانە نەگىزگى ارتىقشىلىعىمىز.
– گۇلميرا سەرىكقىزى, ۇلت جوسپارىنىڭ باستى اسپەكتىسى – قۋاتتى قۇندىلىقتىق نەگىزگە سۇيەنگەن اشىق قوعامدى قۇرۋ. ءسىز الەۋمەتتانۋشى رەتىندە «ماڭگىلىك ەل» تۇجىرىمداماسىنىڭ قاي تۇسىنا باسا نازار اۋداراسىز؟ جاڭا پاراديگما جاس قازاقستاندىقتاردىڭ دۇنيەتانىمدىق جانە رۋحاني قۇندىلىقتىق قۇرىلىمىنىڭ قالىپتاسۋىنا قالاي اسەر ەتەدى؟
– قازاقستاندىق قوعامنىڭ الەۋمەتتىك جوبالانۋى مەن جاڭعىرۋ ۇردىستەرى تۋرالى ءسوز قوزعاعاندا, ارينە, ءبىز ەلىمىزدىڭ تاريحي وتكەنى مەن جاڭا ۇرپاققا مۇرا ەتىپ قالدىراتىن, ولاردىڭ بويىنا ءسىڭىرەتىن ءداستۇرلى قۇندىلىقتارىمىزدى ارقاشان ۇمىتپاۋىمىز قاجەت. وسى تۇستا پرەزيدەنتتىڭ «ماڭگىلىك ەل» جانە جالپىعا ورتاق ەڭبەك قوعامى سىندى يدەيالارىن ازاماتتىق بىرەگەيلىك پەن رۋحاني قۇندىلىقتىق نەگىزدەرىنىڭ قالىپتاسۋى مەن قازاقستاندىق قوعامدا بىرلىك پەن كەلىسىمنىڭ ورىن الۋى ءۇشىن ۇلكەن ماڭىزعا يە ەكەندىگىن اتاپ ءوتۋىمىز قاجەت.
«ماڭگىلىك ەل» – ازاماتتىلىق, ەڭبەكسۇيگىشتىك, تولەرانتتىلىق, پاتريوتتىق, نامىسقورلىق, تەڭدىك, عىلىم مەن ءبىلىم كۋلتى سىندى قۇندىلىقتاردى ايقىندايتىن ۇلتتىق ويلاۋ نەگىزىمەن قالىپتاسقان رەفورما. قازاقستان جاستارىنىڭ اراسىندا جۇرگىزىلگەن زەرتتەۋلەر جاس ۇلدارىمىز بەن قىزدارىمىزدىڭ 84%-ى ءوزىن «قازاقستاندىق» دەپ سايكەستەندىرەتىنىن كورسەتتى. الىنعان ناتيجەلەر قازاقستاندا نەگىزگى قۇندىلىقتارعا سۇيەنە وتىرىپ, پاتريوتتىق سەزىمدەگى ازاماتتىق ۇلتتى قالىپتاستىرۋ باستاۋلارىن جۇزەگە اسىرۋ ءمۇمكىندىكتەرىنىڭ اۋقىمدىلىعىن قايتا دالەلدەدى.
الەۋمەتتانۋلىق زەرتتەۋلەر جاس قازاقستاندىقتاردىڭ قۇندىلىقتىق قۇرىلىمىنداعى بارلىق وزگەرىستەرىنە وتە سەزىمتال. زەرتتەۋ ناتيجەلەرى بويىنشا, قازاقستاندىق جاستاردىڭ قۇندىلىقتىق باعدارلارىندا ەداۋىر وزگەرىستەر ورىن العانىن كورە الامىز. 14-29 جاس ارالىعىنداعى جاس ۇرپاق ءبىرىنشى كەزەكتە سوڭعى جىلدارداعى الەۋمەتتىك وزگەرىستەردىڭ «جەمىسى» بولىپ تابىلادى. 2015 جىلى جاستاردى زەرتتەۋگە باعىتتالعان ساۋالنامالار ناتيجەسىنەن مىسالدار كەلتىرەيىك. ءوزىن «وتە باقىتتى» جانە «جەتكىلىكتى دەڭگەيدە باقىتتى» دەپ سانايتىن جاستاردىڭ سانى 84,2%. وزدەرىن باقىتسىز سانايتىن جاستاردىڭ ۇلەسى ءبىر پايىزدان تومەن. 6,1% رەسپوندەنت اتالعان سۇراققا جاۋاپ بەرۋگە قينالدى.
زەرتتەۋ بارىسىندا جاستاردىڭ وتباسىلىق قۇندىلىقتاردى العا قوياتىنى انىقتالدى: ساۋالناماعا قاتىسۋشىلاردىڭ كوپ بولىگى ءۇشىن «بەرىك وتباسى – تۇلعالىق ساتتىلىكتىڭ باستى كورسەتكىشى» رەتىندە ءبىرىنشى ورىندا تۇر. سونىمەن بىرگە, باسىم قازاقستاندىقتار ءۇشىن ءومىردىڭ نەگىزگى ءمانى ءوز ەلىنە, وتباسى مەن جاقىندارىنا قىزمەت ەتۋ بولىپ تابىلادى.
نەگىزىنەن, قازاقستان جاستارى ەلدىڭ الەۋمەتتىك-ەكونوميكالىق ءال-اۋقاتىن ارتتىرۋدى قولدايتىنى بەلگىلى بولدى. زەرتتەۋ ناتيجەلەرى ماتەريالدىق يگىلىكتەردەن قول ءۇزىپ قالۋ قورقىنىشى جاس ۇرپاقتىڭ نەگىزگى كوشباسشى ءۇش قورقىنىشىنىڭ قاتارىنا كىرەتىندىگى انىقتالدى. جاس ەرەكشەلىگى بويىنشا اتالعان قورقىنىش جاس ۇلعايا كەلە ارتا تۇسەتىنى بەلگىلى بولدى (14-19 جاستا – 37,30%, 20-24 جاستا – 41,50% جانە 25-29 جاستا – 52,10%).
وتاننىڭ وتكەنى مەن بۇگىنىن باعالاۋ ۇلتتىق جانە ازاماتتىق بىرەگەيلىكتىڭ ءمانى بولىپ تابىلادى. ءومىر وزگەرەدى, ۋاقىت وتە كەلە تاريح پاراقتارى تۇرلىشە ساراپتالىپ, باعالانا بەرمەك. ءوزىنىڭ ەل ومىرىنە قاتىستىلىعىن سەزىنۋ, ءوزىن ەلىمەن سايكەستەندىرۋ, ءوز ەلىنىڭ بۇگىنى مەن ەرتەڭىن ماقتان تۇتۋ ءپاتريوتيزمنىڭ نەگىزگى قۇراۋشىسى بولىپ تابىلادى. جاستاردىڭ 82,1%-ى ءوز ەلىنىڭ تاريحىن ماقتان تۇتادى, جاستاردىڭ تەڭ جارتىسى قازاقستاندا تۋىپ-وسكەنىنە شەكسىز قۋانىشتى ەكەندىكتەرىن ايتادى. جاس قازاقستاندىقتاردىڭ 87%-ى «ءوز ەلىن وتە جاقسى كورەتىندىگىن جانە ءوز ەلىنىڭ تاريحي مۇرالارىن بىلەتىندىگىن, ونى ەستە ساقتاپ قاستەرلەيتىندىگىن» ايتادى.
قورىتا كەلە, قازاقستان پرەزيدەنتى ن.ءا.نازارباەۆتىڭ «ۇلت جوسپارى – قازاقستاندىق ارمانعا باستايتىن جول» باعدارلاماسى جاڭاشىل ويلارعا, جاھاندىق ەكونوميكالىق كەڭىستىكتەگى وزگەرىستەردى سارالاۋدىڭ زاماناۋي ادىستەمەلىك باعىتتارىنا قانىققان قۇندى قۇجات ەكەندىگىن ايتقىم كەلەدى. بىلۋىمشە, ەڭ باستىسى, قازاقستاننىڭ بۇگىنى مەن تاريحي وتكەنىنىڭ جاڭاشا ولشەمىنە قادام باسا وتىرىپ, ەلىمىزدە ويلاۋدىڭ جاڭا ديسكۋرسى مەن دامۋىنىڭ جاڭا پاراديگماسىن قالىپتاستىرۋ جالپىقازاقستاندىق ماقسات بولماق.
اڭگىمەلەسكەن
گۇلزەينەپ سادىرقىزى,
«ەگەمەن قازاقستان»
الماتى
2016 جىل «ۇلت جوسپارى – قازاقستاندىق ارمانعا باستايتىن جول» اتتى ەلباسى باعدارىنان باستاۋ الدى. وندا پرەزيدەنت ەلىمىز تاۋەلسىزدىكتىڭ 25 جىلدىعىنا قادام باسا وتىرىپ, «قازاقستان-2050» ستراتەگياسىنىڭ نەگىزگى ماقساتى مەن «بەس ينستيتۋتتىق رەفورمانى جۇزەگە اسىرۋدىڭ 100 ناقتى قادامىمەن» تەڭ سانالاتىن قازاقستاندىق ارماندى قۇرۋعا بەت العانىمىز تۋرالى اتاپ ءوتتى. پرەزيدەنتتىڭ باستاماسى ساراپشىلار قاۋىمداستىعى ورتاسىندا ەرەكشە قىزىعۋشىلىق تۋدىردى.
وسى باعدارلامانىڭ الەۋمەتتىك نەگىزى نەدە؟ ءبىلىم مەن عىلىم قازاقستاننىڭ جاڭعىرۋ ءۇردىسى شارتتارىندا قانداي ورىنعا يە بولۋى كەرەك؟ قازاقستان دامۋىنىڭ جاڭا پاراديگمالارى قانداي؟ وسى ماسەلەلەردى ءبىز ءال-فارابي اتىنداعى قازۇۋ-دىڭ الەۋمەتتانۋ جانە الەۋمەتتىك جۇمىس كافەدراسىنىڭ مەڭگەرۋشىسى, الەۋمەتتانۋ عىلىمدارىنىڭ دوكتورى, پروفەسسور گۇلميرا ابدىرايىموۆامەن تالقىلايمىز.
– گۇلميرا سەرىكقىزى, اتالمىش باعدارلامادا پرەزيدەنت ەلىمىزدىڭ 25 جىلدىق تاۋەلسىزدىگى تاريحى شەڭبەرىندە جۇرگىزىلگەن رەفورمالارعا باعا بەرەدى. ءسىز رەفورمالار باعدارلاماسى مەن ولاردىڭ يدەولوگيالىق تۇعىرناماسىن قالاي باعالار ەدىڭىز؟
– وتكەندى ساراپتاي كەلە, ەلباسىنىڭ الەۋمەتتىك-ينجەنەرلىك جوبانى جۇزەگە اسىرۋ جولدارىنىڭ ستراتەگيالىق تۇرعىدان ناقتى ەسەپتەلگەنى مەن ساياسي ءساتتىلىگىن باعالاماۋ مۇمكىن ەمەس: رەفورمالار كولەمى بويىنشا دا, تەرەڭدىگى بويىنشا دا نىعايدى. وتكەن جىلى رەفورمالاردى جان-جاقتى تەرەڭدەتۋگە باعىتتالعان نەگىزگى مىندەتتەر ايقىندالدى, جول كارتاسى مەن ونى جۇزەگە اسىرۋدىڭ جوسپارى قابىلداندى. ەكونوميكانى, ساياساتتى, مادەنيەت پەن قوعامدى ساتىلاي جاڭعىرتۋ سەكىلدى العا قويىلعان نەگىزگى ماقساتتاردى ءجۇزەگە اسىرۋ «مەملەكەت قۇرۋدىڭ 100 ناقتى قادامىن» قارقىندى ىسكە اسىرۋمەن بايلانىستى. ەلىمىزدىڭ دامىعان 30 ەلدىڭ قاتارىنا قوسىلۋىن جەدەلدەتۋ جولىندا مەملەكەت پەن مەملەكەتتىك باسقارۋدىڭ ءتيىمدى مۇمكىندىكتەرىن نىعايتۋ سەكىلدى الدىمىزعا نەگىزگى ماقسات قويىلعان. اتالمىش ماقساتقا جەتۋ جولىندا جاڭا باعىتتى ۇستانۋ ۋاقىتى كەلدى. 24 جىل ءوتتى, نەگىزگى رەفورمالار وتكەننىڭ ەنشىسىندە, ەندى الداعى ساياسات – جاۋاپكەرشىلىك پەن جان-جاقتى تالداۋعا نەگىزدەلە وتىرىپ, ولاردى جۇزەگە اسىرۋ ءىسى. بارلىق كۇشتەردى جۇمىلدىرۋ ماقساتىمەن ەلباسى مەملەكەتتى كاسىبيلەندىرۋ, ينۆەستيتسيالىق تارتىمدى ەلگە اينالۋ جانە عىلىمدى قاجەت ەتەتىن ەكونوميكانى قۇرۋ ىسپەتتەس ماسەلەلەردى شەشۋ ءۇشىن رەفورمالاردى جان-جاقتى تەرەڭدەتۋگە ەرەكشە نازار اۋدارادى.
ۇلت جوسپارى – ءاربىر قازاقستاندىقتىڭ وزىندىك جاۋاپكەرشىلىگىن سەزىنۋى مەن وزىنە جۇكتەلگەن مىندەتتەمەلەردى ورىنداۋ ماڭىزدىلىعىن ءتۇسىنۋىنىڭ جاڭا ينتەللەكتۋالدىق ويلاۋ دەڭگەيى. قازىرگى الەمدىك ساياسي تاجىريبەدە بۇل سىندى يدەولوگيالىق باعدارلامالار ستراتەگيالىق جوبالاۋ مەن بولجاۋدىڭ يننوۆاتسيالىق پاراديگماسىنا نەگىزدەلگەن قۇندى قۇجاتتار بولىپ تابىلادى.
– كوپتەگەن ساراپشىلار, سونداي-اق, شەتەلدىك ماماندار ءبىزدىڭ پرەزيدەنت ۇسىنعان باعدارلامانىڭ ومىرشەڭ سيپاتى مەن ۋاقىتتىلىعىن اتاپ كورسەتەدى. جاھاندىق ەكونوميكالىق داعدارىس جاعدايىندا ءبىز قانداي شارالاردى جۇزەگە اسىرۋىمىز كەرەك؟
– اتقارىلاتىن شارالاردىڭ ورنى مەن ۋاقىتىن دۇرىس تاڭداۋ – پرەزيدەنت باعدارلاماسىنىڭ ايرىقشا سيپاتتارىنىڭ ءبىرى. ەكونوميكامەن قاتار, ساياساتقا اسەر ەتكەن جاھاندىق داعدارىس ۋاقىتىندا ەلىمىزدە وزگەرتۋلەردى نىعايتۋ وڭايعا تۇسپەيتىنى انىق. ەلباسىنىڭ سىرتقى ينۆەستيتسيالاردىڭ جاڭا كوزدەرىن تارتۋ باستاماسى دا وسىمەن انىقتالعان. ەگەر سينگاپۋر «عاجايىبىنىڭ» تاريحىنا كوز جۇگىرتسەك, ونىڭ تۋىنداۋىنىڭ بىرنەشە بۋىندارىن اتاپ وتۋگە بولادى: بىرىنشىدەن, ەكونوميكادا الەمدىك نارىقتا باسەكەلەستىككە قابىلەتتى بولۋعا باسا نازار اۋدارىلدى, سينگاپۋرعا امەريكالىق جانە وزگە دە ترانسۇلتتىق شەتەلدىك كومپانيالاردىڭ كەلۋى مەملەكەت ەكونوميكاسىنىڭ گۇلدەنۋىنە الىپ كەلدى. ۇكىمەت قۋاتتى دەپ تاپقان وتاندىق جانە شەتەلدىك كاسىپورىنداردى سالىقتان بوساتۋى اتالعان ەلدىڭ بيزنەس ءۇشىن قولايلى بولۋىنا جانە قاراپايىم ازاماتتاردىڭ كاسىپكە ۇمتىلۋىنا جول اشتى. بۇل ءوز كەزەگىندە ينفراقۇرىلىمدى دامىتۋعا ۇلكەن ۇلەس قوستى. ەكىنشىدەن, مادەنيەتتەر الۋاندىعى يدەياسى مەملەكەتتە ءارتۇرلى ۇلت پەن ءدىن وكىلدەرىنىڭ ءبىر-بىرىمەن تولەرانتتىلىق قارىم-قاتىناستا ءومىر سۇرۋلەرىنە مۇمكىندىك بەردى.
جاڭا مەملەكەتتىڭ ۇلتتىق يدەياسى – بارلىق ازاماتتارعا زاڭ مەن ادىلەتتىك قاعيدالارى اياسىندا مولشىلىقتا ءومىر ءسۇرۋ ۇمتىلىستارىن جۇزەگە اسىرۋعا ءمۇمكىندىكتەر بەرەتىن وڭتايلى پراگماتيزم. «الەم ءبىزدى اسىراۋعا مىندەتتى ەمەس», دەگەن لي كۋان ءيۋدىڭ تانىمال ءسوزى ەڭ جوعارى الەۋمەتتىك ستاندارتتار بويىنشا ءومىر سۇرەتىن قوعامنىڭ قۇرىلۋىنا الىپ كەلدى.
الدا اتقارىلار جاۋاپتى جۇمىستار كوپ. مەملەكەتىمىز قازىرگى كەزدە «ەكونوميكالىق جاھاندانۋ جەدەل ءجۇرىپ جاتقان» جانە «حالىقارالىق باسەكەلەستىكتىڭ كۇشەيگەن» شارتتارىمەن سيپاتتالاتىن «جاڭا جاھاندىق كەڭىستىكتە». الەمدىك ءتارتىپتىڭ جاڭا مودەلىن قۇرۋ قاجەتتىلىگى زامان تالابىنا اينالدى. قازاقستان قارقىندى دامۋ جولىندا قاجەتتى شارالاردى قابىلداي وتىرىپ, قۇرىلىمدىق قاۋىپتەرگە توتەپ بەرە الدى, ناتيجەسىندە جاڭا جەتىستىكتەرگە قول جەتكىزدىك. بولاشاقتا پرەزيدەنت باستاماسىمەن دامۋ, رەفورمالاۋ مەن اشىقتىق ساياساتىن ءارى قاراي دامىتۋ ارقايسىمىزدىڭ ازاماتتىق مىندەتىمىز ىسپەتتەس.
– ەلباسى ماڭىزدى رەفورمالاردىڭ ءبىرى رەتىندە اتاپ وتكەن مەملەكەتتىك اپپاراتتى كاسىبيلەندىرۋ تۋرالى ءسىزدىڭ ويىڭىز قانداي؟
– الەمدەگى زاماناۋي ترەندتەر مەن جاڭالىقتار مەملەكەتتىك باسقارۋ اپپاراتىن وزگەرتۋدى تالاپ ەتەدى. كاسىبيلەندىرۋ ماسەلەسى, ارينە, بارلىق دەڭگەيلەر ءۇشىن ماڭىزدى, اسىرەسە, باسقارۋ تيىمدىلىگى مەن ناقتىلىعىنا نەگىزدەلگەن, مەملەكەتتىك باسقارۋ قىزمەتىندە ەرەكشە مانگە يە. مەملەكەتتىك قىزمەت, ءبىرىنشى كەزەكتە, قوعام ءمۇددەسىنە, الەۋمەتتىك تۇراقتىلىقتى, قاۋىپسىزدىكتى جانە ەكونوميكانىڭ دامۋى ءۇشىن قاجەتتى بارلىق ينفراقۇرىلىمنىڭ ءتيىمدى قىزمەت ەتۋىن قامتاماسىز ەتۋگە باعىتتالعان.
البەتتە, بۇل جوعارى مادەنيەتتى, زاماناۋي ءبىلىمى مەن كاسىبي قۇزىرەتتىلىكتەرى بار, پروگرەسسيۆتى جانە كرەاتيۆتى ويلاۋعا قابىلەتتى, ال ەڭ باستىسى, مەملەكەتتىڭ تۇراقتى دامۋى ءۇشىن ءوز جاۋاپكەرشىلىگىن سەزىنە الاتىن ساپالى مامانداردى تالاپ ەتەدى.
2015 جىلى قازاقستان جاستارىنىڭ اراسىندا جۇرگىزىلگەن ساۋالناما ءمالىمەتتەرى بويىنشا سوڭعى جىلدارى مەملەكەتتىك شەنەۋنىكتىڭ مانسابىنا ۇمتىلاتىن جاستار سانىنىڭ كوبەيگەنىن كورسەتىپ وتىر. جاستاردىڭ 30%-ى مەملەكەتتىك قىزمەتتى ءساتتى مانساپ قۇرۋدىڭ تارتىمدى جولى رەتىندە قاراستىرادى. ال 2012 جىلى بۇل كورسەتكىش 17 پايىزدى قۇراعان بولاتىن. ۇلكەن ۇلتتىق كومپانيالار پەن كورپوراتسيالاردا جۇمىس ىستەۋدى قالايتىنداردىڭ سانى وزگەرمەگەن (22%). جاستار قالايتىن سالالاردىڭ تىزىمىندە ءبىرىنشى ورىندا قارجى جانە بانك جۇيەسى (37%) تۇر. جاستاردىڭ 10%-ى عانا ءبىلىم بەرۋ جۇيەسىندە جۇمىس ىستەۋ نيەتىن ءبىلدىردى. سونىمەن قاتار, مەملەكەتتىك قىزمەتكە شاعىن قالا جاستارىنىڭ ۇمتىلىستارى ءىرى مەگاپوليس جاستارىمەن سالىستىرعاندا باسىم ەكەندىگىن اتاپ وتەلىك.
– كەز كەلگەن مەملەكەتتىڭ ءباسەكەلەستىككە قابىلەتتىلىگى ادام كاپيتالىنىڭ دامۋ دەڭگەيىمەن انىقتالادى. ءسىزدىڭ پىكىرىڭىز بويىنشا, قازاقستاننىڭ جاڭعىرۋ ۇردىستەرىندە ءبىلىم مەن عىلىم قانداي ورىنعا يە بولۋى كەرەك؟
– ارينە, كەز كەلگەن مەملەكەت ءوزىنىڭ باسەكەلەستىككە قابىلەتتىلىگى مەن الەمدىك ارەنادا وزىندىك ءرولىن ساقتاپ قالۋى ءۇشىن جاۋاپتى. مەملەكەتتىڭ باسەكەلەستىككە قابىلەتتىلىگى الەۋمەتتىك ساياساتتىڭ قۋاتتىلىعىمەن, دەنساۋلىق دەڭگەيىمەن, سونداي-اق, ءبىلىم مەن عىلىمنىڭ دامۋ كورسەتكىشىمەن انىقتالادى. بۇل ماندە, بارلىق باعدارلامالىق قۇجاتتار الەۋمەتتىك سيپاتقا يە بولادى. ەلباسى ۇسىنعان شارالار الەۋمەتتىك سالانىڭ ساپالىق دەڭگەيىن جەتىلدىرۋگە جانە حالىقتىڭ الەۋمەتتىك ءال-اۋقاتىن جوعارىلاتۋعا باعىتتالادى. جاڭا الەۋمەتتىك ساياساتتى قۇرۋ – قازىرگى ۋاقىتتىڭ نەگىزگى ماسەلەسى بولىپ قالا بەرمەك.
الەمنىڭ بارلىق دامىعان ەلدەرىندە ءبىلىم مەن عىلىم ينستيتۋتتارىنىڭ دامۋ دەڭگەيى ونىڭ ستراتەگيالىق باسىمدىقتارىن انىقتايدى. 2010 جىلدىڭ وزىندە پرەزيدەنت ن.نازارباەۆ ءبىلىم سالاسىنا ناقتى مىندەت جۇكتەگەن بولاتىن. 2020 جىلعا قاراي قازاقستاننىڭ ەكى ۋنيۆەرسيتەتى الەمدىك جوعارى وقۋ ورىندارىنىڭ توپ-200 تىزىمىندە بوي كوتەرۋى قاجەت. بۇل ستراتەگيالىق تۇرعىدان, ۋنيۆەرسيتەتتەردىڭ – «ۇلتتىق يننوۆاتسيالىق جۇيەنىڭ نەگىزى» ەكەندىگىن راستايدى.
وسى ماقساتقا جەتۋ جولىنداعى ءبىزدىڭ ۋنيۆەرسيتەتىمىز – ءال-فارابي اتىنداعى قازۇۋ-دىڭ جەتىستىكتەرىن اتاپ وتپەسەم بولماس. 2015 جىلى ۋنيۆەرسيتەت ءوزىنىڭ باسەكەلەستىككە قابىلەتتىلىگىن الەمدىك 800 ۋنيۆەرسيتەتتىڭ ىشىندە 275-ورىن الىپ, قايتا دالەلدەدى. بۇل تەك جاي ساندار عانا ەمەس. بۇل جەتىستىك – ەلباسى اتاپ وتكەن مىندەتتەردى جۇزەگە اسىرۋ جولىندا عالىمداردىڭ ينتەللەكتۋالدىق كورپوراتسياسىنىڭ, ءبىرنەشە ۇرپاق وكىلدەرىنىڭ كۇندەلىكتى جاساعان ەرەن ەڭبەكتەرىنىڭ جەمىسى. ستراتەگيالىق جوسپاردىڭ, ياعني «ءناتيجەگە باعىتتالعان باسقارۋ جۇيەسى» نەگىزىندە قاراپايىم, بىراق ماڭىزدى قاعيدالار جاتىر: جەتىستىكتەردى رەيتينگتىك باعالاۋ; فاكۋلتەتتەر مەن كافەدرالار دەڭگەيىندەگى ءوزىن-ءوزى باسقارۋ; عىلىم مەن بىلىمدە ينتەرناتسيونالدانۋدى دامىتۋ; حالىقارالىق اكادەميالىق قاۋىمداستىققا كىرۋ مەن جاڭا باعدارلامالار قابىلداۋ; تۇراقتى اۋديت – حالىقارالىق اككرەديتتىك ۇيىمدار تاراپىنان ءبىلىم ساپاسىن باعالاۋ; وقۋ ىسىنە تۇراقتى مونيتورينگ ءجۇرگىزۋ, ستۋدەنتتەر اراسىندا ساۋالناما ءجۇرگىزۋ جانە جۇمىس بەرۋشىلەر مەن تۇلەكتەر اراسىندا كەرى بايلانىس ورناتۋ ءجۇيەسىن قۇرۋ. ال ەڭ باستى قاعيدا – جوعارى كورپوراتيۆتى مادەنيەت پەن ەتيكا نەگىزىندە قىزمەت ەتەتىن, باسەكەلەستىككە قابىلەتتى كاسىبي ءبىلىم بەرۋ مەن عىلىمي قاۋىمداستىقتى قۇرۋ. بۇل – ءبىزدىڭ ىقپالىمىز جانە نەگىزگى ارتىقشىلىعىمىز.
– گۇلميرا سەرىكقىزى, ۇلت جوسپارىنىڭ باستى اسپەكتىسى – قۋاتتى قۇندىلىقتىق نەگىزگە سۇيەنگەن اشىق قوعامدى قۇرۋ. ءسىز الەۋمەتتانۋشى رەتىندە «ماڭگىلىك ەل» تۇجىرىمداماسىنىڭ قاي تۇسىنا باسا نازار اۋداراسىز؟ جاڭا پاراديگما جاس قازاقستاندىقتاردىڭ دۇنيەتانىمدىق جانە رۋحاني قۇندىلىقتىق قۇرىلىمىنىڭ قالىپتاسۋىنا قالاي اسەر ەتەدى؟
– قازاقستاندىق قوعامنىڭ الەۋمەتتىك جوبالانۋى مەن جاڭعىرۋ ۇردىستەرى تۋرالى ءسوز قوزعاعاندا, ارينە, ءبىز ەلىمىزدىڭ تاريحي وتكەنى مەن جاڭا ۇرپاققا مۇرا ەتىپ قالدىراتىن, ولاردىڭ بويىنا ءسىڭىرەتىن ءداستۇرلى قۇندىلىقتارىمىزدى ارقاشان ۇمىتپاۋىمىز قاجەت. وسى تۇستا پرەزيدەنتتىڭ «ماڭگىلىك ەل» جانە جالپىعا ورتاق ەڭبەك قوعامى سىندى يدەيالارىن ازاماتتىق بىرەگەيلىك پەن رۋحاني قۇندىلىقتىق نەگىزدەرىنىڭ قالىپتاسۋى مەن قازاقستاندىق قوعامدا بىرلىك پەن كەلىسىمنىڭ ورىن الۋى ءۇشىن ۇلكەن ماڭىزعا يە ەكەندىگىن اتاپ ءوتۋىمىز قاجەت.
«ماڭگىلىك ەل» – ازاماتتىلىق, ەڭبەكسۇيگىشتىك, تولەرانتتىلىق, پاتريوتتىق, نامىسقورلىق, تەڭدىك, عىلىم مەن ءبىلىم كۋلتى سىندى قۇندىلىقتاردى ايقىندايتىن ۇلتتىق ويلاۋ نەگىزىمەن قالىپتاسقان رەفورما. قازاقستان جاستارىنىڭ اراسىندا جۇرگىزىلگەن زەرتتەۋلەر جاس ۇلدارىمىز بەن قىزدارىمىزدىڭ 84%-ى ءوزىن «قازاقستاندىق» دەپ سايكەستەندىرەتىنىن كورسەتتى. الىنعان ناتيجەلەر قازاقستاندا نەگىزگى قۇندىلىقتارعا سۇيەنە وتىرىپ, پاتريوتتىق سەزىمدەگى ازاماتتىق ۇلتتى قالىپتاستىرۋ باستاۋلارىن جۇزەگە اسىرۋ ءمۇمكىندىكتەرىنىڭ اۋقىمدىلىعىن قايتا دالەلدەدى.
الەۋمەتتانۋلىق زەرتتەۋلەر جاس قازاقستاندىقتاردىڭ قۇندىلىقتىق قۇرىلىمىنداعى بارلىق وزگەرىستەرىنە وتە سەزىمتال. زەرتتەۋ ناتيجەلەرى بويىنشا, قازاقستاندىق جاستاردىڭ قۇندىلىقتىق باعدارلارىندا ەداۋىر وزگەرىستەر ورىن العانىن كورە الامىز. 14-29 جاس ارالىعىنداعى جاس ۇرپاق ءبىرىنشى كەزەكتە سوڭعى جىلدارداعى الەۋمەتتىك وزگەرىستەردىڭ «جەمىسى» بولىپ تابىلادى. 2015 جىلى جاستاردى زەرتتەۋگە باعىتتالعان ساۋالنامالار ناتيجەسىنەن مىسالدار كەلتىرەيىك. ءوزىن «وتە باقىتتى» جانە «جەتكىلىكتى دەڭگەيدە باقىتتى» دەپ سانايتىن جاستاردىڭ سانى 84,2%. وزدەرىن باقىتسىز سانايتىن جاستاردىڭ ۇلەسى ءبىر پايىزدان تومەن. 6,1% رەسپوندەنت اتالعان سۇراققا جاۋاپ بەرۋگە قينالدى.
زەرتتەۋ بارىسىندا جاستاردىڭ وتباسىلىق قۇندىلىقتاردى العا قوياتىنى انىقتالدى: ساۋالناماعا قاتىسۋشىلاردىڭ كوپ بولىگى ءۇشىن «بەرىك وتباسى – تۇلعالىق ساتتىلىكتىڭ باستى كورسەتكىشى» رەتىندە ءبىرىنشى ورىندا تۇر. سونىمەن بىرگە, باسىم قازاقستاندىقتار ءۇشىن ءومىردىڭ نەگىزگى ءمانى ءوز ەلىنە, وتباسى مەن جاقىندارىنا قىزمەت ەتۋ بولىپ تابىلادى.
نەگىزىنەن, قازاقستان جاستارى ەلدىڭ الەۋمەتتىك-ەكونوميكالىق ءال-اۋقاتىن ارتتىرۋدى قولدايتىنى بەلگىلى بولدى. زەرتتەۋ ناتيجەلەرى ماتەريالدىق يگىلىكتەردەن قول ءۇزىپ قالۋ قورقىنىشى جاس ۇرپاقتىڭ نەگىزگى كوشباسشى ءۇش قورقىنىشىنىڭ قاتارىنا كىرەتىندىگى انىقتالدى. جاس ەرەكشەلىگى بويىنشا اتالعان قورقىنىش جاس ۇلعايا كەلە ارتا تۇسەتىنى بەلگىلى بولدى (14-19 جاستا – 37,30%, 20-24 جاستا – 41,50% جانە 25-29 جاستا – 52,10%).
وتاننىڭ وتكەنى مەن بۇگىنىن باعالاۋ ۇلتتىق جانە ازاماتتىق بىرەگەيلىكتىڭ ءمانى بولىپ تابىلادى. ءومىر وزگەرەدى, ۋاقىت وتە كەلە تاريح پاراقتارى تۇرلىشە ساراپتالىپ, باعالانا بەرمەك. ءوزىنىڭ ەل ومىرىنە قاتىستىلىعىن سەزىنۋ, ءوزىن ەلىمەن سايكەستەندىرۋ, ءوز ەلىنىڭ بۇگىنى مەن ەرتەڭىن ماقتان تۇتۋ ءپاتريوتيزمنىڭ نەگىزگى قۇراۋشىسى بولىپ تابىلادى. جاستاردىڭ 82,1%-ى ءوز ەلىنىڭ تاريحىن ماقتان تۇتادى, جاستاردىڭ تەڭ جارتىسى قازاقستاندا تۋىپ-وسكەنىنە شەكسىز قۋانىشتى ەكەندىكتەرىن ايتادى. جاس قازاقستاندىقتاردىڭ 87%-ى «ءوز ەلىن وتە جاقسى كورەتىندىگىن جانە ءوز ەلىنىڭ تاريحي مۇرالارىن بىلەتىندىگىن, ونى ەستە ساقتاپ قاستەرلەيتىندىگىن» ايتادى.
قورىتا كەلە, قازاقستان پرەزيدەنتى ن.ءا.نازارباەۆتىڭ «ۇلت جوسپارى – قازاقستاندىق ارمانعا باستايتىن جول» باعدارلاماسى جاڭاشىل ويلارعا, جاھاندىق ەكونوميكالىق كەڭىستىكتەگى وزگەرىستەردى سارالاۋدىڭ زاماناۋي ادىستەمەلىك باعىتتارىنا قانىققان قۇندى قۇجات ەكەندىگىن ايتقىم كەلەدى. بىلۋىمشە, ەڭ باستىسى, قازاقستاننىڭ بۇگىنى مەن تاريحي وتكەنىنىڭ جاڭاشا ولشەمىنە قادام باسا وتىرىپ, ەلىمىزدە ويلاۋدىڭ جاڭا ديسكۋرسى مەن دامۋىنىڭ جاڭا پاراديگماسىن قالىپتاستىرۋ جالپىقازاقستاندىق ماقسات بولماق.
اڭگىمەلەسكەن
گۇلزەينەپ سادىرقىزى,
«ەگەمەن قازاقستان»
الماتى
سوڭعى جاڭالىقتار
تۇلعا • كەشە
اۋا رايى • كەشە
يران ورمۇز بۇعازىن قايتا جاپتى
الەم • كەشە
يران اۋە كەڭىستىگىن ءىشىنارا اشتى
الەم • كەشە
ءال-فارابي داڭعىلىندا جول ەرەجەسىن ورەسكەل بۇزعاندار ۇستالدى
ايماقتار • كەشە
جەردە ماگنيتتىك داۋىل باستالدى
وقيعا • كەشە
