جەرتولەدەگى جىلىجاي

نەمەسە ۇلتتىق ۇعىمداعى جەڭسىك اس سوڭعى ەكى-ءۇش جىلدا الەم جۇرتشىلىعى تابيعي ازىق-ت ۇلىك ونىمدەرىن تۇتىنۋعا دەن قويا باستاعانى ايقىن سەزىلۋدە. وسى جولدا الەم عالىمدارى تاراپىنان تەرەڭ ىزدەنىسكە ءتۇسىپ, سان ءتۇرلى يدەيالار مەن ۇسىنىستار ايتىلۋدا. سونىڭ ءبىرى – نيدەرلاندتىق ىزدەنۋشىلەر كوپ قاباتتى تۇرعىن ۇيلەردىڭ جەرتولەسىنەن ءونىم الۋ ءتاسىلىن ويلاپ تاپسا, اقش عالىمدارى الاقانداي جەردەن از كۇندە كوكونىس تۇرلەرىن ءوسىرۋ ارقىلى, ونىڭ پايدالىلىعىن 40 پايىزعا دەيىن ارتتىرۋدىڭ جوباسىن تانىستىرۋدا. الەمگە ءالى كەڭ تاراي قويماعان بۇل جوبالاردىڭ جۇزەگە اسۋى بۇگىندە قازاقستاندا دا قىزۋ قولعا الىنا باستاعانى قۋانتادى. اتاپ ايتقاندا, استانا ىرگەسىندەگى ارشالى اۋدانىنىڭ ارناساي اۋىلىنىڭ تۇرعىندارى الەم حالقى ءالى دە بولسا تەرەڭ ۇعىنا قويماعان جاڭاشىلدىقتى يگەرۋگە ۇمتىلۋدا. ياعني, اسكوك پەن جۋا, سارىمساق, ءسابىز, شالقان, قيار, قىزاناق سىندى سان ءتۇرلى باقشا ونىمدەرىن ۇلكەن قالالارداعى كوپ قاباتتى تۇرعىن ۇيلەردىڭ جەرتولەسىندە ءوسىرۋ مەن شاعىن قوراپتا جەتى تاۋلىك ىشىندە جەتىلدىرىپ, ءونىمدى تالعاجاۋ ەتۋدىڭ قىر-سىرىن مەڭگەرۋدە. ءبىز جۋىردا عانا «جاسىل» ەكونوميكانى قولداۋ مەن G-Global-دى دامىتۋ كواليتسياسى» زاڭدى تۇلعالار بىرلەستىگىنىڭ دەمەۋىمەن جۇزەگە اسىپ جاتقان وسىنداي يگى ىستەردىڭ كۋاسى بولدىق. وسى ماقساتتا ارناساي اۋى­لىن­­دا اۋماعى 1000 شارشى مەتردى قۇرايتىن كەڭەس زامانىنان بەرى قاڭى­راپ بوس تۇرعان ەكى قاباتتى عيما­رات كۇردەلى جوندەۋدەن وتكىزى­لىپ ىسكە قوسىلدى. «بۇل جەردەن ءبىز وسىن­داي جىلىجاي ءوندىرىسى ارقى­لى جىل ون ەكى اي بويى ءونىم الۋ­دىڭ سان ءتۇرلى ءتاسىلى مەن ونىڭ قىر-سى­رىن ۇيرەتەتىن حالىقتىق ورتا­لىق اشتىق. كوزدەگەنىمىز – ەل تۇر­عىن­دارىن ۇنەمشىلدىك پەن ءتيىم­دى­لىككە ۇيرەتۋ», – دەيدى «جاسىل» ەكونو­مي­كا­نى قول­داۋ مەن G-Global-دى دامىتۋ كوا­لي­تسياسى» زتب باسقارما ءتور­ايىمى سال­تانات تەمىرقۇلقىزى. ۇيىمداستىرۋشىلاردىڭ اي­تۋى­­نا قاراعاندا, بۇل ورتالىق­تا وسى سالا­دا كاسىپ اشىپ, ناپاقا تابام دەۋ­­شىلەرگە قولداۋ كورسەتىلەدى. سو­نى­­مەن قاتار, زاماناۋي وزىق تەح­­نو­­لو­گيالار مەن ين­نوۆاتسيالار ەنگى­­زىل­­گەن تىڭ جوبالاردى جۇزەگە اسىرۋ دا وقى­تىلادى. اتاپ ايتقان­دا, ءۇل­كەن قالالارداعى قاراۋسىز جات­قان جەر­ت­ولەلەردى از شىعىنمەن مول تا­بىس كوزىنە اينالدىرۋ ءادىسىن كەڭى­نەن قولدانىسقا ەنگىزۋگە باۋ­ليدى. ياعني, كوپقاباتتى تۇر­عىن ءۇي جەر­تو­لەسىن جەلدەتىپ, جا­رىق­­تان­دى­رۋ ارقىلى باۋ-باق­شا ءونىم­دەرىن ءوسىرۋ. اتالعان ۇيىم ني­دەر­لاند ەلى­نەن قاجەتتى قۇرال­داردى الىپ كەلىپ, بۇگىندە جارىقديودتى شام­دار­­داعى قىزىل-جاسىل ساۋلەنىڭ كومەگى­مەن قاراڭعى جەرتولەدەن ءونىم ءوندىرۋ­گە قاتىستى قۇرىلعىلاردى ىسكە قوسقان. كۇن كوزى تۇسپەيتىن قا­راڭ­عىدا قيار قالاي وسەدى دەيتىن شى­عار­سىز؟ بۇل ءوزى تۇنىپ تۇرعان يننو­ۆا­تسيا. سون­دىقتان دا, بايىپپەن ءتۇ­سىن­دىرەيىك. جەرتولەدە قيار ءوسىرۋ ءۇشىن ءۇش نەگىزگى قاجەتتىلىك: جىلۋ مەن جەلد­ەتۋ جۇيەسى جانە 10 كۆت ينف­را­­كۇلگىن ءتۇستى جارىق بولسا جەت­­­كى­لىكتى. وسى ءۇش نەگىزگى قاعيدا بۇ­زىل­­ماسا, وزگە قاجەتتىلىكتەردى ءىس بارى­­سىن­دا رەتتەپ الۋعا بولاتىن كورى­نەدى. ياعني, ديامەترى 120 مم. پلاس­تيكالىق قۇبىرلاردىڭ بەتكى قابا­تىن ءتورت ەلى ەندىكتە ءتىلىپ ءتۇسىپ, تۇقىمدى ارنايى توپىراققا وتىر­­عىزۋ ارقىلى ونى سۋمەن قام­تا­ماسىز ەتۋ ماسەلەسى شەشىلەدى. سونى­­م­ەن بىرگە, ۇزىندىعى 6 مەترگە دەيىن سو­زى­­لا­تىن قيار ساباعىن جوعارى-ءتو­مەن بايلاۋ ءادىسى ارقىلى ونىڭ ەر­كىن ءوسىپ, مول ءونىم بەرۋىنە ءمۇم­كىن­­­دىك­­­تەر جاسالادى. وعان قوسا, ءوسىم­­­دىك­­تى بايلاۋ باعانالارىنىڭ بيىك­­­تىگى مەن ەنىنىڭ ولشەمىن ەسەپتەۋ نە­­گى­ز­ىندە الگى قاجەتتىلىكتىڭ ءبىرى – جارى­ق­­­ديودت­ى شام ىلىنەدى. جانى مەن جوعارى-تومەننەن تۇسكەن جا­رىق­تىڭ وسىمدىككە وڭ اسەرىن تي­گى­زەتىن جارىق­ديودتى LED شام قۇ­رىل­­عىسى ەكى ءتۇرلى ءتۇس شىعارا­دى. قىزىل مەن جاسىل ءتۇستىڭ شاعى­لى­سۋى ءناتي­جە­سىن­دە پايدا بولاتىن ينفراكۇلگىن ساۋلە­نىڭ قۇرامىندا قياردىڭ ءوسىپ-جەتى­لۋى­نە قاجەتتى ەنەرگيانىڭ ءبارى بار. ال ونىڭ ءوسۋ مەرزىمى مەن ءونىم بەرۋ كەزەڭى ادەتتەگىدەي جاع­داي­دا وتەدى. ءونىمنىڭ كولەمى مەن قۇرا­مىن­دا قانداي دا ءبىر وزگە­شەلىك ورىن الادى دەۋ ارتىقتاۋ. تيىمدىلىگى سول, مەگاپوليس قالا­لار­داعى جەرتولە­لەر ارقىلى تابيعي تازا ونىمدەر قول­جەتىمدى بول­ماق. مۇنىڭ ءوزى ەبىن تاۋىپ, كاسىپ كوزىنە اينالدىرا ءبىل­گەندەر ءۇشىن الەۋمەتتىك جاعدا­يىن تۇزەپ الۋىنا بىردەن-ءبىر سەپ بولادى. «ءبىزدىڭ ورتالىعىمىزعا ني­دەر­لاند ەلىنەن ماماندار كەلىپ, جارىقديودتى شامداردى كەپىل­دىگىمەن قوسىپ, جۇمىس ىستەۋ ءتار­تىبىن جەرگىلىكتى تۇرعىندارعا ءۇي­رەتتى. مۇنىڭ ءتىلىن تولىق مەڭگەر­گەن ماماندارىمىز ەلىمىزدە وسى كاسىپ­كە قىزىعۋشىلىق تانىتقان كەز كەلگەن ازاماتتى وقىتىپ, ارنا­يى كۋرستاردان وتكىزۋدەمىز», – دەي­دى ورتالىقتى ۇيىمداستىرۋ جۇمى­سى­­نىڭ جەتەكشىسى تاتيانا نيكولاەۆا. سونىمەن قاتار, يگى ءىستى قولعا الىپ جۇرگەن مامانداردىڭ سوزىنە قاراعاندا, ورتالىق قىز­مەتى ار­قى­لى ەلدەگى شاعىن كاسىپكەر­لىكتىڭ جان­دانۋىنا مۇددەلىلىك تا­نى­تىپ جۇرگەن بارلىق مەملە­كەت­تىك مەكە­مەلەر مەن وزگە دە ۇكىمەتتىك ەمەس ۇيىم­دارمەن تىعىز ءارىپ­تەستىك ورناتۋ كوزدەلگەن. ماسە­لەن, قازىردىڭ وزىندە «دامۋ» كاسىپ­كەرلىكتى قولداۋ قورى» مەن جەرگىلىكتى اتقارۋشى ورگانداردىڭ كومەگىمەن جىلىجاي باپتاپ, جىل ون ەكى اي ءونىم الۋعا ىن­تالى كاسىپكەرلەر ارنايى 3 كۇن­دىك وقىتۋدان وتكىزىلە باستاعان. ارناساي اۋىلىندا جۇزەگە اسىپ جاتقان تىڭ جاڭالىقتىڭ تاعى ءبىرى – شاعىن قوراپتارعا كوكونىس ونىمدەرىن ەگىپ, ءوسىرۋ ارقىلى ادام اعزاسىن پايدالى دارۋمەندەرمەن قامتاماسىز ەتۋ. مۇنداعى جاڭا­شىل­­دىقتىڭ ەرەكشەلىگى سول – ەنى 20x40 سم شاماسىندا, ال بيىكتىگى 10-15 سم بولاتىن قوراپتاردا اسكوك, شالقان سىندى ءتۇرلى اس مازىرلەرىنە قوسىلاتىن دامدەۋىشتەردى ءوسىرۋ ءمۇم­كىندىگى. جانە ونى وتىرعىزۋ, توپى­راعىن اۋىستىرۋ نەمەسە تاسى­مال­داۋ وتە قولايلى. بۇل جەردە نازار اۋدارۋدى قاجەت ەتەتىن ءبىر ماسەلە – تۇقىمدى توپىراققا سەبۋ مەن ونى كەسىپ العانعا دەيىن بار-جوعى جەتى تاۋلىكتىڭ جەتكىلىكتى بولۋى. ال ءونىمنىڭ ادام اعزاسىنا پايدا­لىلىق اسەرى 40 پايىزدىق كور­سەت­كىشكە تەڭ كەلەدى. مۇنى اقش عالىم­دارى زەرتتەپ, دالەلدەپ, سوڭعى 2-3 جىل ىشىندە الەمدىك نارىق­تا كەڭىنەن قولدانىسقا ەنگىزە باس­تاعان. ال وسى ورايدا «بۇل جوبا ءبىز­دىڭ ەلگە قايدان كەلدى؟» دەگەن سۇ­راق تۋىنداۋى ءسوزسىز. الماتى وبلىسىنىڭ تۋماسى مامىرحان قاسىموۆ اقش-قا «بولاشاق» باعدارلاماسىمەن وقۋعا بارىپ, سول جاقتا وسى سالا­مەن اينا­لىساتىن ماماندارمەن بىرلەسىپ, قازاقستاندا ونىڭ جۇزە­گە اسۋىنا بىلەك تۇرە كىرىسىپتى. وسى ماقساتپەن ول امەريكالىق دوسى ۋولتەر گرەي­بەردى ارناساي اۋىلىنا شاقىرىپ, اۋىل تۇرعىن­دارىنا جاڭاشىل يدەيا­نىڭ قىر-سىرىن ۇيرەتۋدە. «بۇل جوبا اقش-تىڭ وزىندە ەندى-ەندى ءورىس الا باستادى. ەتسەڭ – ەڭبەك, جە­سەڭ – ازىق. وسى جوبانى قالادا ءوسىپ جاتقان بالالاردى ەڭبەككە باۋلۋ ءادىسى رەتىندە دە پايدالاناتىن اتا-انالار بار. مۇنىڭ سىرتىن­دا تابيعي ءارى دارۋمەنگە باي كوك­ونىس­تەر­گە قولجەتىمدىلىكتىڭ ءوزى نەگە تۇرادى؟», – دەيدى يدەيا اۆتور­لارى. قازاق – قاعىلەز حالىق. وسى ورايدا تيىمدىلىك تۇرعىسىنان ءبىر مىسالدى تىلگە تيەك ەتسەك. وسىنداي يگىلىكتى ءىستىڭ بارىن ينتەرنەتتەن كور­گەن سوڭ استانا قالاسىنداعى №52 بالاباقشا تاربيەشىسى ريما سايلى­بايقىزى توپتاعى بالالارمەن ءبىر­لەسىپ اسكوك ءوسىرۋدى قولعا الادى. بۇلدىرشىندەردى ەڭبەككە باۋلي وتىرىپ ويناتۋدى ۇيعارعان ونىڭ وسىمدىك ءوسىرۋ تاجىريبەسى ناتيجەسىز بول­ماعان. بۇلدىرشىندەردىڭ نۇسقاۋ­لىق­­قا ساي توپىراققا تۇقىم سەۋىپ, ءوسى­رىپ, ەرتەڭگىلىك ساباعىندا اسكوك­تى قيىپ, اتا-اناسىنا سىيعا تارتۋى ولار­دى ەرەكشە قۋانىشقا كەنەلت­كەن. مۇنىڭ استارىندا عاجاپ ءتالىم-ءتار­بيە مەن تانىم-تۇسىنىك جاتقانى ايت­پاسا دا تۇسىنىكتى. ەندەشە, بۇل ءادىس­تى نەگە كەڭىنەن قولدانباسقا؟! راسىمەن دە, يگەرىپ ىسكە اسىرا ءبىل­گەنگە بۇل تىڭ يدەيا. سەبەبى, ءبىز­دىڭ قوعامدا كەڭسەلەر مەن ءۇي تەرەزە­لەرىنىڭ الدىندا گۇل ءوسىرىپ, سوعان مەيىر-شاپاعاتىن توگىپ جاتاتىندار از ەمەس. ول ەندى اسەمدىك, ياكي ەستەتي­كا­لىق تالعام ءۇشىن قاجەت تە بولار. بىراق, مىنانىڭ ارتىقشى­لىعى ءونىم بەرۋىندە. ال ەندى ونى قالاي ىسكە اسىرۋ كەرەك؟ ايتالىق, جۇمىرتقا تاسىمالداۋعا ارنالعان قوراپ كولەمىن­دەگىدەي ىدىسقا ارنايى ءازىر­لەن­گەن بيوگۋمۋس توپىراعىن سالىپ, اسكوك تۇقىمىن سەبەسىز دە, بەتىن جارىق ىشىنە ەنبەيتىندەي ەتىپ جاۋىپ, ءۇش تاۋلىك ساقتايسىز. وسى مەرزىم وتكەن سوڭ, قوراپتى اشىپ, كۇن ساۋلەسىنە 4 تاۋلىك قويا­سىز (ول كوپقاباتتى تۇرعىن ءۇي بالكو­نى نەمەسە تەرەزە جاقتاۋى بول­سا دا). وسى ارالىقتا اسكوك 13-18 سم شاماسىندا بيىكتەپ وسكەن­دە, قاجەتىڭىزشە كەسىپ, تۋراپ, اسى­ڭىزعا قوساسىز. بار بولعانى وسى عانا. الايدا, قوراپ بىرنەشە پاي­دا­­لا­نۋعا جارامدى بولعانىمەن, ونىڭ توپىراعىن ءار تۇقىم سەبەردە اۋىستىرىپ تۇرعان ءجون. سەبە­بى, وسىمدىك تامىردان ءنار الا­تىن­­دى­ق­­تان, توپىراقتىڭ قۇنار­لى بولعانى ءجون. وسىلايشا, ۇلكەن­دى-كىشىلى سان ءتۇرلى اس مازىرىنە قوسا­تىن دامدەۋىش وسىمدىكتەردى ءۇي جاعدايىندا وندىرۋگە بولادى. ءتىپتى, قىزاناق پەن قياردى دا وسىنداي تاسىلمەن وسىرۋگە بولاتىن كورىنەدى. اسىلىندا, مۇنداي كوكونىستەردى بارىنشا ۇلكەيتىپ وسىرمەي-اق, شاعىنداۋ كەزىندە قولدانسا, ونىڭ قۇنارلىلىعى مول بولاتىنى بار. قالاي دەسەك تە, بۇل ءوزى قازاق­تىڭ ءسۇيسىنىپ جەيتىن جاس مالدىڭ ەتىنەن جاسالاتىن جەڭسىك اسى نەمەسە ءدامى تاڭدايدا قالا­تىن مارقا قوزىنىڭ ەتىنە بالا­نا­تىن­­داي دۇنيە. ياعني, اينالىپ كەل­گەندە, ءتۇپ-توركىنى ءوزى­مىزدىڭ ۇلت­تىق بول­مىسىمىزدىڭ و جاق, بۇ جاعىن­داعى ۇعىم بول­عانى­مەن, امە­ري­كالىقتاردىڭ ارتىق­شى­لىعى وسى جوبانى عىلىمي تۇرعى­دان زەرتتەپ, سارالاپ, قاعازعا قاتتاپ-قۇنتتاپ, پاتەنتتەپ زاماناۋي اينالىسقا ەنگىزگەنى بولسا كەرەك. نۇرلىبەك دوسىباي, «ەگەمەن قازاقستان» اقمولا وبلىسى