زەينەتاقى جۇيەسىندەگى جاڭالىق

2018 جىلعى 1 قاڭتاردان باستاپ قازاقستاندا جۇمىس بەرۋشىنىڭ مىندەتتى زەينەتاقى جارنالارىنىڭ قوسىمشا 5%-ىن بەلگىلەۋ ەسەبىنەن جاڭا شارتتى-جيناقتاۋشى زەينەتاقى جۇيەسىن (شجج) ەنگىزۋ قاراستىرىلدى. انىقتاماسىنىڭ ءوزى ايتىپ تۇرعانداي, بۇل سالىمداردى جۇمىس بەرۋشى ەنگىزەدى, سوندىقتان ولار ازاماتتاردىڭ مەنشىگى بولمايدى جانە مۇراعا قالدىرىلمايدى.    وسىعان بايلانىستى سوڭ­عى كەزدەرى حالىق اراسىندا ءتۇ­سىن­بەۋشىلىك, ودان قالا سە­نىمسىزدىك ورىن الۋدا. ونىڭ سەبەبى دە بار. جۇ­مىس ىستەيتىن ازاماتتاردىڭ كوپشىلىگى  10% مىندەتتى زەينەت­اقى جارنالارى بولعاندىقتان, جمزج-نىڭ نە ءۇشىن ەنگىزىلەتى­نىن بىلمەي دال بولۋ­دا. ولاردىڭ كوپ­شى­لىگىندە جاڭا وزگەرىستەردىڭ ەنگىزىلۋىنە وراي جۇمىس بەرۋشىلەر دە جال­اقىنى ءدال سول 5%-عا ازايتۋى مۇمكىن دەگەن ۇرەي بار.  وسى جاعدايعا باي­لانىستى ءتيىستى ور­گانعا حابارلاسىپ, ماسەلەنىڭ ءما­نىسىن بىلدىك. حالىقتىڭ بۇلاي ۇرەيلەنۋى ەلىمىزدەگى ازاماتتاردىڭ قار­جى­­­­لىق ساۋاتتىلىعىنىڭ ءالى دە بولسا تومەن دەڭگەيدە بولۋى­نا بايلانىستى. اقپاراتتىڭ قول­جەتىمدىلىگىنە قاراماستان, ەلىمىزدە سالىمشىلاردىڭ ين­ۆەستيتسيالىق تابىسىن ءبىر­ىڭعاي جيناقتاۋشى زەينەتاقى قورى (بجزق) الىپ وتىر دەپ ويلايتىن ادامدار دا كەز­دەسەدى. مۇنداي جاڭساق پىكىر قاساقانا نيەتتەن ەمەس, زەينەتاقى مەن قارجى جۇيەسىنىڭ جۇمىسىن تۇسىنبەگەندىكتەن تۋىنداپ وتىر. ەندى شجج ەنگىزۋ ماسەلەسىن بارىنشا قاراپايىم تىلمەن ءتۇ­سىندىرىپ كورەيىك. بۇگىنگى تاڭدا زەينەتاقى ءۇش بولىكتەن تۇرادى, ولار – بازالىق, ورتاق جانە جي­ناقتاۋشى. بازالىق  – ەڭ تومەنگى كۇن­كو­­رىس دەڭگەيىنىڭ (ەتك) 50%-ى. زەي­­نەتاقىنىڭ بۇل ءبولى­گى ەڭ­بەك وتىلىنە قاراماستان, زەينەت­كەرلەردىڭ بارلىعىنا مەم­لەكەتتىك قازىنادان تولەنەدى. ورتاق. بۇل زەينەتاقىنى 1998 جىلعا دەيىن از دەگەندە جارتى جىل ەڭبەك ءوتىلى بولعان ادامدار الادى (وعان جوو-دا وقىعان كەزەڭ دە كىرەدى). ياعني زەينەتاقىنىڭ بۇل بولىگىن 1979-1980 جىلدارى تۋعان ازاماتتار سوڭعى رەت الا­تىن بولادى. زەينەتاقىنىڭ بۇل بولىگى دە بيۋدجەتتەن بەرىلەدى. ەندى جيناقتاۋشى زەينەتاقى بولىگىنە توقتالايىق. بۇل الدە­قايدا جەڭىل. جيناقتاۋشى جۇيە دەگەنىمىز, سالىمشىنىڭ ءوزى اۋداراتىن جيناق بولىگى, باسقا سوزبەن ايتقاندا 1998 جىلدان باس­تاپ جالاقىدان جەكە زەينەتاقى شوتىنا اۋدارىلىپ وتىراتىن, داۋلەتتى كارىلىكتى قامتاماسىز ەتۋ­گە ارنالعان 10% زەينەتاقى. بۇدان: «زەينەتاقى ءبىر ءنار­سەدەن بولسا دا جينالۋدا, وندا شجج نە ءۇشىن كەرەك؟» – دەگەن سۇراق تۋىندايدى. مۇنىڭ سىرىن انىقتاۋ ءۇشىن ورتاق زەي­نەتاقىعا ورالايىق. سوناۋ كەڭەس وداعى كەزىندە ءبىر زەينەت­كەر ءۇشىن ءتورت ادام جۇمىس ىستەگەن. ءتورت ەڭبەككەر ءتيىستى سا­لى­عىن تولەپ تۇرسا, ءبىر ادام قۇرمەتتى دەم­الىسىنىڭ راحاتىن كورىپ وتىرعان. الايدا, ۇكىمەت قۇ­لاپ, داعدارىس ورىن العان كەزدە حالىقتىڭ جۇمىس ىستەيتىن ءبولى­گى ايتارلىقتاي قىسقاردى, ال بۇل مەملەكەت قازىناسىنداعى ءتۇسىم­گە دە اسەرىن تيگىزدى. 1998 جىل­عا قا­راي ءبىر زەينەتكەرگە 1,8 جۇمىسكەردەن كەلىپ وتىردى. بۇعان قوسا, سۇراپىل سوعىستان كەيىنگى 50-60-جىلدارى بالا تۋ وتە جوعارى دەڭگەيدى كورسەت­كەن بولسا, 90-جىلدارى بالا تۋ دەڭگەيى وتە تومەن كورسەتكىشكە جەت­كەن. وسىعان وراي, بۇگىنگى جۇمىس ىستەيتىن جاستار (25-30 جاس) زەينەتكەرلەردى (65-75 جاس) تولىق كولەمدە قامتاماسىز ەتە المايدى, سەبەبى, جۇمىس ىستەيتىن حالىق سانى كەڭەس زامانىمەن سالىستىرعاندا ەكى ەسەگە ازاي­عان. بىراق بۇگىندە ءبىر زەينەتكەرگە شاققاندا جۇمىس ىستەيتىن ءارى زەينەتاقى جارنالارىن ءۇز­دىك­سىز اۋداراتىن ادامدار سانى 90-جىلداردىڭ اياعىنا قاراعاندا, ءبىراز بولسا دا كوبەيگەن – 2,2. وسى دەرەكتەردى جانە 1998 جىلعا دەيىنگى ەڭبەك ءوتىلىنىڭ بارعان سا­يىن ازايىپ كەلە جاتقانىن ەسكەرە كەلىپ, ورتاق زەينەتاقى بولىگىن بىرتىندەپ اۋىستىرۋ قاجەتتىلىگىنىڭ تۋىنداعانىن كورەمىز. قازاقستان حالقىنىڭ بەلگىلى ءبىر بولىگىنىڭ بجزق-نىڭ ۇلگىلى سالىمشىلارى ەمەس ەكەنىن ۇمىتپاعان ءجون, ولار زەينەتاقى اۋدارىمدارىن وتە سيرەك جاسايدى, نە مۇلدە جا­سامايدى. بجزق-داعى 10 ميلليون شوتتىڭ ىشىندەگى بجزق-عا ءۇز­دىكسىز جارنالار اۋداراتىن سالىمشىلار سانى 6,4 ميلليون ادامدى نەمەسە حالىقتىڭ جۇمىس ىستەيتىن بولىگىنىڭ 75%-ىن قۇرايدى. قالعان بەلسەندى, بىراق جارنا اۋدارمايتىن تۇرعىندار دا (ال ول 3,5 ميلليوننان اسادى) زەينەت جاسىنا تولعاننان كەيىن «لايىقتى» زەينەتاقىسىن العىسى كەلەدى. سوندىقتان, جان-جاقتى ەسەپتەپ, حالىقارالىق تاجىريبەنى يگەر­گەننەن كەيىن عانا زاڭناماعا وزگەرىستەر مەن تولىقتىرۋلار ەنگىزىلدى. ونىڭ ىشىندە بازالىق زەينەتاقى دا بار. 2018 جىلدان باستاپ 10 جىل جانە ودان از ءوتىلى بولعان نەمەسە ءوتىلى مۇلدەم بولماعان جاعدايدا زەينەتاقى مولشەرى ەتك-نىڭ  50%-نا تەڭ بولادى. ول ءاربىر كەلەسى تولىق جىل ءۇشىن 2%-عا ۇلعايىپ وتىرادى. ياعني 20 جىلدىق ءوتىل بول­عاندا, بازا­لىق زەينەتاقى 70%, 30 جىل بولعاندا – 90%, ال ءوتىل 35 جىل جانە ودان دا كوپ بولعاندا 100%  ەتك-نى قۇرايتىن بولادى. بۇعان قوسا ءوتىل ەڭبەك كى­تاپشاسىنداعى جازبالارمەن عانا ەمەس, بجزق-عا تۇراقتى اۋ­دارىلعان زەينەتاقى جارنالارىمەن دە راستالۋى ءتيىس. زەينەتاقىنىڭ جالپى سو­ماسىنا جۇمىس بەرۋشى ەسە­بى­­­­نەن ءتو­لەنەتىن جارنالار دا قوسىلۋى ءتيىس. جۇمىس بە­رۋ­­­­شى­نىڭ جاڭا 5% مىندەتتى زەينەت­اقى جارنالارىنىڭ باستى ارتىق­شىلىعى مىنادا: جۇمىس بەرۋشى وسى جارنالاردى اۋداراتىن زەينەتكەر (5 جىل جانە ودان دا كوپ ءوتىلى بولعاندا) ءوزىنىڭ شارتتى زەي­نەتاقى شوتىنداعى قاراجاتى تاۋ­سىلسا دا, وسى قۇرامداۋىشتاعى زەينەتاقىنى ءومىر بويى الاتىن بولادى. جيناقتار مۇراعا قال­دىرىلمايتىن بولعاندىقتان, جۇيەدەن كەتكەن (قايتىس بولعان/باسقا جاققا كەتكەن)  ادامداردىڭ جيناقتارى باسقا پۋلعا قاتىسۋ­شىلاردىڭ شوتتارىنا بولىنەدى. شجج ۇلگىسى ەكسپەريمەنت ءۇشىن جاسالعان جاڭا ۇلگى ەمەس. بۇل – شۆەتسيا, نورۆەگيا, لاتۆيا سەكىلدى جانە ت.ب. باتىس ەلدەرىندە تولىققاندى جۇمىس ىستەپ كەلە جاتقان زەينەتاقى ۇلگىسى. زەينەتاقى جۇيەسى ۇزدىكسىز دامىپ وتىرادى. قازاقستان­نىڭ زەينەتاقى ۇلگىسىندە ءۇش تاراپ­تىڭ: مەملەكەتتىڭ, جۇمىس بەرۋشى مەن سالىمشىنىڭ قاتىسۋى ءجا­نە ولاردىڭ مۇددەلى بولۋى كوزدەلگەن. مەملەكەت زەينەت­اقىنىڭ بازالىق دەڭگەيىنە, زەينەت­اقى جيناقتارىنىڭ ساقتالۋ كەپىلدىگىنە جانە بجزق-نىڭ قىزمەتىنە جاۋاپ بەرەدى. جۇمىس بەرۋشىگە جانە بارىمىزگە مىندەتتى زەينەتاقى جارنالارىن ۋاقتىلى ءارى تولىق اۋدارۋ مەن قىزمەتكەردىڭ شارت­تى-جيناقتاۋشى شوتتارىن تولىقتىرۋ جاۋاپكەرشىلىگى جۇكتەلگەن. ويتكەن,  بۇل –  ءبىزدىڭ بولاشاعىمىز. سۇڭعات ءالىپباي, «ەگەمەن قازاقستان»