سەرپىندى دامۋدىڭ سەنىمدى تۇعىرى

*استانانىڭ وركەندەۋى – قازاقستاننىڭ وركەندەۋى ءسانى مەن سالتاناتى جاراسىپ, تاۋەلسىز ەلىمىزدىڭ ايبارى مەن ايدىنىنا  اينالعان استانا تورتكۇل دۇنيە تۇگەل تانىعان بەيبىتشىلىك پەن ىزگىلىك ورداسىنا اينالدى. بۇگىندە ەلوردامىز قاي سالادا بولماسىن سەرپىندى دامىپ كەلەدى. استانادا جۇزەگە اسىرىلىپ جاتقان تۇبەگەيلى دامۋ جەتىستىكتەرى الەمدىك قاۋىمداستىقتىڭ نازارىنان تىس قالمادى. ءححى عاسىردىڭ مەگاپوليسى رەتىندە قالامىزدىڭ قول جەتكىزگەن جەتىستىكتەرى الەمدىك ساراپشىلاردىڭ لايىقتى باعا­سىنا يە بولۋدا. جاقىندا «Moody’s Investors Service» اتتى دۇنيەجۇزىنىڭ جەتەكشى رەيتينگ­تىك اگەنتتىگى ەلوردامىزعا ۆاا3 كرەديتتىك رەيتينگىن ۇسىندى. ياعني, باس قالامىز الەمنىڭ بارسەلونا, ىستانبۇل, مادريد سياقتى قالالارىمەن بىردەي وسى جوعارى رەيتينگكە يە بولدى. مەملەكەت باسشىسى اتاپ كورسەت­كەندەي, ەلوردا سوڭعى جىلدارى ەل ەكونوميكاسىنىڭ لوكوموتيۆىنە اينالدى. جىل سايىن بارلىق باعىت­تار بويىنشا كورسەتكىشتەرىن جاق­سارتا وتىرىپ, 2015 جىلى استانا الەۋ­مەتتىك-ەكونوميكالىق دامۋ دەڭ­گەيى بويىنشا وڭىرلەر اراسىن­دا كوش باستادى. وتكەن جىلى جالپى­وڭىر­لىك ءونىم بۇرىنعى جىلمەن سالىس­­تىر­عاندا 5 پايىزعا ارتتى. ەلو­ر­دا­نىڭ رەس­پۋب­ليكالىق كولەمدەگى ۇلەسى 10 پايىز نەمەسە 4,5 تريلليون تەڭگەنى قۇرادى. باس قالاداعى جان باسىنا شاق­قانداعى ءىجو كولەمى رەسپۋب­لي­كا بويىنشا ورتا كورسەتكىشتەن 2 ەسە اسىپ, 5,2 ميلليون تەڭگەگە جەتتى. بۇگىندە استانانىڭ تازا پايداسى 200 ميلليارد تەڭگەدەن استى. ءسوي­تىپ, وتكەن جىلدان باستاپ استانا رەس­پۋبليكالىق بيۋدجەتتىڭ ءتورت دونورىنىڭ بىرىنە اينالدى. ياعني, ەلوردانىڭ تابىسى ءوزىنىڭ قاجە­تىن وتەۋدەن ارتىپ, وزگە ءوڭىر­لەر­دىڭ ەكونوميكاسىن كوتەرۋگە جۇم­سالاتىن بولدى. 2015 جىلى ەلور­دا­نىڭ رەسپۋبليكالىق بيۋدجەتكە اۋدارعان قارجىسى 850 ميلليارد تەڭگەدەن اسىپ, 2014 جىلعى كورسەت­كىش­تەن 11 پايىزعا ءوستى. بۇل رەتتە رەس­پۋب­ليكالىق بيۋدجەتكە كەلىپ تۇسكەن جوسپاردان تىس تۇسىمدەردىڭ ۇشتەن ءبىر بولىگى ءبىزدىڭ قالامىزعا تيەسىلى. قازىرگى تاڭدا استانانىڭ الدىندا تۇرعان باستى مىندەت – قالا­نىڭ وسىناۋ دامۋ ۇردىسىنەن تاي­ماي ىلگەرى باسىپ, الەمنىڭ ۇزدىك شاھار­لارىنىڭ قاتارىنا قوسىلۋ. ول ءۇشىن ءبىرىنشى كەزەكتە بيزنەس ورتانىڭ سەنىمىنە كىرىپ, ولار­دىڭ ينۆەستيتسيالىق الەۋەتىن يننوۆا­تسيا­لىق جوبالارعا تارتۋ قاجەت. سوندىقتان دا, قاناتىن كەڭگە جايىپ كەلە جاتقان باس قالامىزعا مولىنان ينۆەستيتسيا تارتۋ ماسەلەسى ارقاشان وزەكتى بولىپ وتىر. بۇل ماسەلە ۇكىمەتتىڭ جانە قالا اكىم­دىگىنىڭ نازارىنان تىس قالىپ كورگەن جوق. وسى ماقساتپەن سوڭعى جىلدارى استانا ەكونوميكالىق فورۋمى شەڭبەرىندە تۇراقتى تۇردە «استانا ينۆەست» حالىقارالىق ينۆەستيتسيالىق فورۋمىن وتكىزۋ داستۇرگە اينالعان. كۇنى كەشە عانا ەلباسىنىڭ تىكەلەي قاتىسۋىمەن ءىح اەف شەڭبەرىندەگى كەزەكتى «استانا ينۆەست» حالىقارالىق ينۆەس­تيتسيا­لىق فورۋمى تابىسپەن ءوتتى. مىنە, وسىنداي ماقساتتى جۇمىس­تاردىڭ ناتيجەسىندە مەجەلەگەن اسۋلار جۇيەلى تۇردە الىنىپ كەلەدى. ءوت­­كەن جىلى ەلورداعا تارتىلعان ين­­ۆەس­­تيتسيا كولەمى 773 ميلليارد تەڭ­­گەنى قۇرادى. بۇل 2014 جىلعى كور­­سەت­­كىشكە قاراعاندا 15 پايىزعا ا­ر­تىق. سوڭعى ۋاقىتتا ەلورداداعى ين­­دۋس­تريالىق پاركتە 28 جاڭا جو­عا­­رى تەحنولوگيالىق ءوندىرىس ىسكە قو­سى­­لىپ, 800 جاڭا جۇمىس ورنى اشىل­دى. جالپى, №1 يندۋستريالىق پارك اۋماعىندا جالپى قۇنى 187,5 ميل­ليارد تەڭگەنى قۇرايتىن 62 ين­ۆەس­تي­­­تسيا­­­­لىق جوبا ءىس-جۇزىنە اسى­رىلدى. وسى كا­سىپورىنداردىڭ بيۋد­جەتكە ءتو­لە­­­گەن سالىقتارىنىڭ ەسەبى­نەن پارك ينف­­­را­­قۇرىلىمى قۇرى­لى­سى­نا جۇم­­س­ال­عان قارجى تولىعىمەن اقتالدى. قالا اكىمدىگىنىڭ جۇيەلى تۇردە جۇرگىزىپ كەلە جاتقان قىزمەتى­نىڭ باستى باعىتتارىنىڭ ءبىرى كاسىپ­كەرلىكتى دامىتۋ بولىپ تابىلادى. بۇگىندە شاعىن جانە ورتا بيزنەستىڭ استاناداعى جالپىوڭىرلىك ونىمدەگى ۇلەسى 62 پايىزدى قۇراپ وتىر. بۇل ەلىمىزدىڭ وڭىرلەرىنىڭ ىشىندەگى ەڭ جوعارعى كورسەتكىش. ۇستىمىزدەگى جىلى ەلوردادا قىزمەت ەتەتىن شاعىن جانە ورتا بيزنەس سۋبەكتىلەرىنىڭ سانى 105 مىڭعا جەتتى. 2010 جىلدان باستاپ استانادا شاعىن جانە ورتا بيزنەس سۋبەكتىلەرىنە ماقساتتى قارجىلىق كومەك كورسەتۋ قولعا الىندى. وسى كەزەڭدە «بيزنەستىڭ جول كارتاسى-2020» باعدارلاماسى اياسىندا ورتا جانە شاعىن بيزنەس سۋبەكتىلەرىنىڭ جالپى قۇنى 84,7 ميلليارد تەڭگەنى قۇرايتىن 480 جوباسىنا قارجىلاي كومەك كورسەتىل­دى. ونىڭ ىشىندە 2015 جىلى جالپى قۇنى 12,1 ميلليارد تەڭگەنىڭ 67 جوبا­سى ماقۇلداندى. بۇل ەلوردادا شا­عىن جانە ورتا بيزنەستى دامىتۋعا قو­سىم­شا سەرپىن بەرمەك. جىل سايىن ەلوردانىڭ ەكونومي­كالىق الەۋەتىنىڭ وسۋىنە بايلانىس­تى الەۋمەتتىك سالانى دامىتۋعا دا جان-جاقتى مۇمكىندىكتەر جاسالۋدا. 2016 جىلى استانادا تۇراتىن 3 – 6 جاس ارالىعىنداعى بالالاردىڭ 84,5 پايىزى مەكتەپكە دەيىنگى تاربيەمەن قامتىلدى. بۇل ماسەلەنى كەشەندى ءتۇر­دە شەشۋگە بەتبۇرىس جاسالۋدا. جىل سايىن قالادا كوپتەگەن بالا­باق­شالار پايدالانۋعا بەرىلەدى. سونى­مەن بىرگە, ەلورداداعى بالا تۋ مەن كوشى-قون دەڭگەيى دە جوعارى. كۇن سايىن ەلوردادا 60 ءسابي ومىرگە كە­ل­ىپ, مەكتەپكە دەيىنگى تاربيە مە­كە­­­مە­لەرىنە 90 – 100 بالا كەزەككە تۇ­را­­­دى ەكەن. 2015 جىلى قالامىزدا 10 جاڭا بالاباقشا پايدالانۋعا بەرىلدى. بۇگىندە استانادا 188 مەك­تەپكە دەيىنگى تاربيە مەكەمەسى جۇمىس ىستەيدى. ولاردا 34 مىڭنان اس­تام ءبۇلدىرشىن ءبىلىم جانە تاربيە الۋ­دا. بيىل ەلوردادا العاش رەت كەزەك­تە تۇرعان بۇلدىرشىندەرگە 8 مىڭعا جۋىق جاڭا ورىن بەرىلمەك. جىل سايىن ەلوردادا جالپى ءبىلىم بەرۋ مەكتەپتەرىنىڭ سانى دا ارتىپ وتىر. 2014 جىلى قالادا 88 مەكتەپ بولسا, بيىلعى وقۋ جىلىندا ولار­دىڭ سانى 94-كە جەتتى. جاڭا مەك­تەپ­تەردى پايدالانۋعا بەرۋ ەسەبىنەن ەلوردادا وتكەن جىلى 3 اۋىسىمدىق وقۋ جۇيەسى تۇبەگەيلى جويىلدى. قازىر ەلوردادا 870 مىڭنان استام تۇرعىن بار. قالا حالقىنىڭ سانى جىل سايىن 20 مىڭعا ارتۋدا. وسىعان بايلانىستى قالا حالقىنا مەديتسينالىق قىزمەت كورسەتۋ بارىسىندا ەمدەۋ مەكەمەلەرىنە تۇسەتىن سالماق جوعارى. قالالىق دەنساۋلىق ساقتاۋ باسقارماسى ورىن العان وسى ماسەلەلەردى شەشۋ ءۇشىن كەشەندى ءىس-شارالار قابىلداپ, جۇزەگە اسىرۋدا. وتكەن جىلى استانادا 5 ءىرى زاماناۋي دەنساۋلىق ساقتاۋ مەكەمەسى اشىلدى. جەدەل مەديتسينالىق جاردەم قىزمەتىن جاڭعىرتۋ ماقساتىندا ناقتى شارالار ءىس-جۇزىنە اسىرىلدى. بۇگىندە استانادا جەدەل جاردەم بريگاداسىنىڭ كەلۋ ۋاقىتى 10 مينۋتتىق مەجەدەن اسپايدى. جىلدان-جىلعا قاناتىن كەڭگە جايىپ, ەكونوميكالىق دامۋدىڭ ورتالىعى بولىپ سانالاتىن استانا جالپىعا ورتاق ەڭبەك قالاسىنا اينالۋدا. وتكەن جىلى ەلوردادا 18 مىڭ جاڭا جۇمىس ورنى اشىلدى. سوڭعى جىلدارى جوعارى كاسىبي كادرلاردى ەڭبەككە جۇمىلدىرعان جاڭا جۇمىس ورىندارىنىڭ اشىلۋى ناتيجەسىندە ەلورداداعى جۇمىس­سىزدىق دەڭگەيى 4,6 پايىزعا دەيىن تومەندەدى. بۇل رەسپۋبليكالىق ورتاشا كورسەتكىشتەن دە تومەن. قازىر جۇمىسسىز جۇرگەندەر رەتىندە 1898 ادام تىركەلسە, ەڭبەكپەن قامتۋ ورتالىعىنا تىركەلگەن بوس ورىندار سانى 2315 جۇمىس ورنىن قۇرايدى. وسى رەتتە ەرەكشە اتاپ وتەتىن ماسەلە, ەكسپو-2017 حالىقارالىق مامانداندىرىلعان كورمەسىنە دايىن­دىق ەلوردانىڭ تۇتاستاي ەكو­نو­ميكالىق دامۋىنا تىڭ سەرپىن بەرۋ­دە. بۇگىن كورمەگە دايىندىق قىزۋ قارقىنمەن جۇرگىزىلۋدە. مىنە, وسىنداي تاريحي ءىرى جوبالاردىڭ ءناتي­جەسىندە ەلوردانىڭ تىنىس-ءتىر­شى­لىگىنىڭ بارلىق سالالارىنا ين­­نو­ۆاتسيالار بەلسەندى تۇردە ەنگىزىلۋدە. استانادا ءبىلىم, دەنساۋ­لىق ساق­تاۋ, مادەنيەت, كولىك جۇيەسى سالا­لارىندا «اقىلدى قالا» قاناتقاقتى جوبا­لارى ءىس جۇزىنە اسىرىلۋدا. ەلور­دانىڭ تىنىس-تىرشىلىگىن كەشەن­دى قام­­تاماسىز ەتۋ ماقساتىندا – تكقج باعدارلاماسى جۇزەگە اسى­رىل­­دى. تكقج باعدارلا­ما­سى­نىڭ ماق­ساتى – ەلوردا تۇر­عىن­­دارى مەن قوناق­تارىنىڭ قاۋىپ­سىز­­دىك دەڭ­گەيىن ارتتىرۋ, قۇقىق بۇزۋ­شى­لىق­­تار­دىڭ الدىن الۋ جانە قالا­داعى جاع­دايلاردىڭ ناقتى ۋاقىت رەجىمىندە مونيتورينگ جۇرگىزۋ بولىپ تابىلادى. جىلقىباي جاعىپار ۇلى, «ەگەمەن قازاقستان»