ەشكىم كاسىپكەر بولىپ تۋمايدى

ونى جاستاردىڭ بويىندا اۋەلدەن قالىپتاستىرۋ كەرەك كاسىپكەرلىك ەڭبەكتىڭ باسقا ءتۇر­لەرىنەن وقشاۋلانىپ تۇرادى. اتاقتى نەمىس ەكونوميسى, گارۆارد ۋنيۆەرسيتەتىنىڭ پروفەسسورى يوزيف شۋمپەتەردىڭ «كاسىپكەر بولۋ – باسقانىڭ ىستەگەنىن ىستەمەۋ» دەگەن ءسوزى سونىڭ ايعاعىنداي. ءوز ەڭبەگىن ۇيىمداستىرا بىلگەن ادام كاسىبىن دوڭگەلەنتە الادى. بۇل تۋرالى فرانتسۋز ەكونوميسى جان باتيست سەيدىڭ «كاسىپكەر – ادامداردى وندىرىستىك اۋقىمدا ۇيىمداستىراتىن ادام» دەگەن انىقتاماسى بار. ەلىمىزدىڭ ۇزاق مەرزىمدى ستراتەگيالىق دامۋ جوسپارىندا كاسىپكەرلىكتى دامىتۋ سالاسى نەگىزگى ينديكاتورلاردىڭ ءبىرى بولىپ بەلگىلەندى. بۇل سالانىڭ دامۋ پەرسپەكتيۆالارى تۋرالى ەلباسى قازاقستان حالقىنا ارناعان جىل سايىنعى جولداۋلارىندا ىلعي اتاپ كورسەتىپ, ۇكىمەتتىڭ الدىنا نەگىزگى مىندەتتەر مەن تاپسىرمالار قويىپ وتىرادى. قازاقستاندا مەملەكەت تاراپىنان كاسىپكەرلىكتى دامىتۋعا قاتىستى جاسالىنىپ جاتقان قولداۋ مەن كومەك از ەمەس. مىسالى, «بيزنەستىڭ جول كارتاسى-2020» باعدارلاماسى بەكىتىلىپ, اۋقىمدى جۇمىستار جۇزەگە اسۋدا. سالىق كودەكسىنە تولىقتىرۋلار مەن وزگەرىستەر ەنگىزىلىپ, كاسىپكەرلەر سالىقتىق سالىمداردىڭ كەيبىر تۇرلەرىنەن بوساتىلدى, كاسىپكەرلەردى جوسىقسىز تەكسەرۋلەردى تىيۋ ماقساتىندا موراتوري جاريالاندى, قانشاما قارجىلىق ترانسفەرتتەر ءبولىندى. بۇل جاسالىپ جاتقان مەملەكەتتىك كومەك پەن قولداۋدىڭ تۇپكى ماقساتى – ەلىمىزدىڭ «قازاقستان-2050» سترا­تەگياسىنا ساي الەمنىڭ اسا دامىعان 30 ەلىنىڭ قاتارىنان كورىنۋى بولاتىن. ال بۇل مىندەتتى ورىنداۋ ءۇشىن ءاربىر قازاقستاندىق كاسىپكەرشە ويلاي ءبىلىپ, ەڭبەك ەتۋى ءتيىس. ويتكەنى, كاسىپكەرلىكتىڭ ۇلەسى مەملەكەتتىڭ قارجى سەكتورىن جاراقتاندىرۋدا ماڭىزدى رولگە يە. ول تۋرالى ەلباسى قازاقستان كاسىپكەرلەرىنىڭ قۇرىلتايىندا: «جۇمىس ىستەيتىن تۇرعىن حالىقتىڭ 60 پايىزى شاعىن جانە ورتا كاسىپكەرلىكتە ەڭبەك ەتكەندە ەلىمىز تۇراقتى داميتىن بولادى», دەپ ايتقان بولاتىن. شاعىن جانە ورتا بيزنەستى دامىتۋدىڭ موينى وزىق ەلدەردە جاقسى مىسالدارى از ەمەس. اسىرەسە, كاتار, ليۋكسەمبۋرگ, سينگاپۋر, برۋنەي, اقش, گەرمانيا, يرلانديا, كانادا سەكىلدى الەمنىڭ اسا باي 25 ەلىندە جۇمىس ىستەيتىن حالىقتىڭ شاعىن كاسىپكەرلىك سۋبەكتىلەرى سەكتورىنداعى ۇلەسى 60-80 پايىزدى قۇرايدى. ال قازاقستانداعى بۇل كورسەتكىش نەبارى 25 پايىزدان اسپايدى. سول سەبەپتى, شاعىن جانە ورتا بيزنەستى دامىتۋ ماسەلەسى وزەكتى بولىپ وتىر. كاسىپكەرلىك – جاڭاشىل ءىس, شا­ر­ۋاشىلىق جۇرگىزۋدىڭ ءادىسى جانە ءوز بەتىمەن جۇمىس ىستەۋگە نەگىزدەلگەن ەكونوميكالىق ويلاۋدىڭ ەرەكشە ۇلگىسى دەر ەدىك. كاسىپكەر ەڭبەگىن ونەرتاپقىشقا بالاساق, بۇل تالاپتارعا جاۋاپ بەرە الاتىن لايىقتى الەۋمەتتىك توپتىڭ جاس­تار ەكەنى دە داۋسىز. بۇگىنگى جاستار بىرنەشە ءتىلدى مەڭگەرۋىمەن, زامان­اۋي كومپيۋتەرلىك باعدارلامالاردى جاساۋعا, جاڭا تەحنولوگيالاردى يگەرۋگە شاپشاڭ بەيىمدەلۋىمەن ەرەكشەلەنەدى. قازاقستان تۇرعىن­دارىنىڭ تورتتەن ءبىرى جاستار ساناتىنا جاتقىزىلادى. دەمەك, ولاردىڭ اراسىندا كاسىپكەرلىكتى دامىتۋ – ستراتەگيالىق مىندەت بولىپ سانالادى. ەلباسىنىڭ تىكەلەي قولداۋىمەن ەلىمىزدە جاستار كاسىپكەرلىگىن دامىتۋعا ءتيىستى جاعدايلار جاسالىنۋدا. ەلىمىزدىڭ ايماقتارىندا كاسىپكەرلەرگە قىزمەت كورسەتۋ ورتالىقتارى اشىلىپ, وندا كەز كەلگەن ادام «ءبىر تەرەزە» قاعيداسى بويىنشا كاسىپكەرلىكتى جۇرگىزۋگە قاتىستى قاجەتتى اقپاراتتىق جانە تاجىريبەلىك كەڭەستەر, كومەكتەر الا الادى. سونداي-اق, «دامۋ» كاسىپكەرلىكتى دامىتۋ قورى ارقىلى دا جاستار جاڭا يدەيالارىن بيزنەس-جوسپارلارى ارقىلى دالەلدەپ, ونى ىسكە اسىرۋ ءۇشىن مەملەكەتتەن گرانتتىق قارجىلاندىرۋ كومەگىن الۋعا مول مۇمكىندىك بار جانە ول جۇمىس جۇزەگە اسىرىلىپ تا وتىر. دەگەنمەن, جوعارى وقۋ ورىندارىن ءبىتىرىپ, بەلگىلى ماماندىق يەسى اتانعان جاستاردىڭ ءوزى كاسىپ­كەرلىككە بارا بەرمەيدى. ولار بىلگىلى ءبىر كاسىپتى ۇيىمداستىرۋعا تاۋى شاعىلاتىنداي كىبىرتىكتەپ تۇرادى. سول ءۇشىن ۋاقىت جاستاردىڭ بويىندا الدىمەن كاسىپكەرلىك سانا قالىپتاستىرۋ, ىنتا-جىگەر ورنىقتىرۋ قاجەت ەكەنىن مەڭزەيدى. رۋدنىي يندۋستريالىق ينستيتۋتى ءوز ستۋدەنتتەرىن كاسىپكەرلىككە باۋلۋدى ىسكە اسىرۋعا بەل بۋعان بولاتىن. ول ءۇشىن ءبىز دامىعان ەلدەردىڭ وسى سالاداعى وزىق تاجىريبەلەرىن زەرتتەدىك. ناقتى ايتساق, گەرمانيا, اۆستريا, يتاليا, كانادا ەلدەرىندەگى كوللەدجدەردە, جوعارى وقۋ ورىندارىندا ستۋدەنتتەر ماماندىقتىڭ قاي تۇرىنە وقىسا دا, ولارعا ساباقتان تىس قوسىمشا ءبىلىم رەتىندە كاسىپكەرلىككە ۇيرەتەتىن ارنايى ءىس-شارالاردىڭ كەشەنى ۇيىمداستىرىلادى ەكەن. شەتەلدىك وسى تاجىريبەنىڭ ما­ڭىز­دىلىعىن ەسكەرە وتىرىپ, رۋدنىي يندۋستريالىق ينستيتۋتى 2014 جىلى ستۋدەنتتەر مەن كاسىپكەرلەردىڭ اليانسىن قۇردى. اليانس ينستيتۋتتىڭ ستۋدەنتتىك ورتاسىندا كاسىپكەرلىك سانانى دامىتۋ جونىندەگى كەڭەسشى ورگان بولىپ تابىلادى, زاڭدى تۇلعا دەپ سانالمايدى. ينستيتۋتتىڭ ستۋدەنتتىك قو­عا­مىندا كاسىپكەرلىك سانانى قا­لىپتاستىرۋ مەن دامىتۋ اليانستىڭ نەگىزگى ماقساتىنا اينالعان. سون­دىقتان, اليانس ەكونوميكانىڭ ناقتى سەكتورىنداعى كاسىپكەرلەرمەن, ءبىلىم ورداسىنىڭ اكىمشىلىگىمەن جانە ستۋدەنتتىك ءوزىن-ءوزى باسقارۋ ۇيىمىمەن بيزنەستىڭ قالىپتاسۋى, دامۋى مەن گۇلدەنۋى باعىتىندا ءوزارا ءتيىمدى جۇمىس ىستەيدى. ستۋدەنتتەردىڭ بيزنەستى تولىقتاي تۇسىنۋىنە جاعداي جاسالادى, ءوزىنىڭ قۇقىعىن ءبىلۋى, ءوزىن كاسىپكەرلىكتىڭ العاشقى ساتىلارىندا سىناپ كورۋى ۇيرەتىلەدى. كاسىپكەرلىك قولايلى ورتاعا بەيىمدەلۋى ەسكەرىلەدى. 2014-2016 جىلدار ارالىعىن­دا اليانس جۇمىسىنا قوستاناي وبلىسىنىڭ بەلدى كاسىپكەرلەرى مەن كاسىپكەرلىكتىڭ تىزگىنىن جاڭادان ۇستاعان جاس كاسىپكەرلەردى تارتتىق. «اگروماشحولدينگ», «رۋدنىي سوكولوۆ ستروي», «قازاقستان اليۋ­مينيى» اكتسيونەردىك قوعامدارى, «مەبەل-پارك», «مەحمەتكوم», «دونمار», «ترانسرەمۆاگون» جۋاپكەرشىلىگى شەكتەۋلى سەرىك­تەستىكتەرى سەكىلدى وڭىردەگى ءىرى بيزنەس كاسىپورىندارىنىڭ وكىلدەرى كەلدى. قوستاناي وبلىسىنىڭ كاسىپكەرلىك جانە يندۋستريالىق-يننوۆاتسيالىق دامۋ باسقارماسىنىڭ, «دامۋ» كاسىپكەرلىكتى دامىتۋ قورىنىڭ جانە «اتامەكەن» ۇلتتىق كاسىپكەرلەر پالاتاسىنىڭ باسشىلىعى قاتىسىپ, ەلىمىزدەگى كاسىپكەرلىك ساياسات جونىندە باياندامالار جاسادى. اليانس قوناعى بولعان كا­سىپكەرلەر ستۋدەنتتەرگە كاسىپ­كەرلىكتى قالاي باستاعانىن, قانداي قيىن­دىقتارمەن بەتبە-بەت كەلگەنىن جانە ولاردى قالاي ەڭسەرۋ كەرەكتىگىن اڭگىمەلەدى. ستۋدەنتتەردىڭ كوپتەگەن سۇراقتارىنا جاۋاپ بەردى, اقىل-كەڭەسىن ايتتى. ءتىپتى, تابىستى كا­سىپكەر بولۋ ءۇشىن ادامنىڭ بويىنان تابىلۋى ءتيىس جەكە قاسيەتتەردى دە جان-جاقتى سيپاتتاپ ايتتى. مۇنداي كەزدەسۋلەر جاستاردىڭ كاسىپكەرلىككە بەيىمدىلىگى مەن بولاشاقتا كەزدە­سەتىن قيىندىقتاردى انىقتاۋعا, تالداۋعا مۇمكىندىك بەردى. مىسالى, كاسىپكەرلىككە ۇمتىلعان جاستاردا جوعارى بەلسەندىلىك, يننوۆاتسيالىق ويلاۋ, نارىق جاڭالىقتارىن يگەرۋگە جىلدام يكەمدەلۋ, نارىقتىڭ وزگەرمەلى تالاپتارىنا سايكەس ەكونوميكالىق ءبىلىمىن جەتىلدىرىپ, اقپاراتتاردان تىس قالماۋ, كاسىپ­كەرلىكتىڭ باستاپقى كەزەڭىندە تالاپ ەتىلەتىن قاتاڭ ەڭبەك جانە پسيحولوگيالىق اۋىرتپالىقتارعا توزە ءبىلۋ, تاۋەكەلگە باس تىگۋگە بەيىمدىلىك سەكىلدى قاسيەتتەر مەن مىنەز بولۋى ءتيىس. كاسىپكەرلىكتىڭ جولى تاقتايدان تەگىس بولمايتىنى دا بەسەنەدەن بەلگىلى. جاس كاسىپكەردىڭ الەۋمەتتىك تاجىريبەسىنىڭ ماردىمسىزدىعى, ىسكەرلىكتىڭ كەمشىن ءتۇسۋى, ەكونوميكالىق زاڭدىلىقتار مەن تەتىكتەردى قولدانۋداعى ءتا­جىريبەسىزدىگى, باستاپقى كاپي­تالدى قالىپتاستىرۋدىڭ ماسە­لەلەرى, كاسىپكەرلىك پەن بيلىك ەتۋ-باسقارۋ ورگاندارىندا جەكە بايلانىستاردىڭ جەتىسپەۋشىلىگى, بيۋروكراتيالىق قۇرىلىمداردىڭ ىقپالىنان قورعالماۋ, «كولەڭكەلى» كاسىپكەرلىكتىڭ «بۋىنا» بەلسەندى تۇردە بەرىلىپ كەتۋشىلىك قاۋپى كاسىپكەرلىكتىڭ جولىنداعى باستى قيىندىقتار دەر ەدىك. رۋدنىي قالاسىندا ۇلتتىق كيىم­دەر تىگۋمەن, بالمۇزداقتىڭ جاڭا ءتۇرىن شىعارۋمەن, جەڭىل تاماق تۇرلەرىن وندىرۋمەن جانە تاعى باسقا دا قىزمەت تۇرلەرىمەن اينالىساتىن كاسىپكەرلەردىڭ باسىم كوپشىلىگى 30 جاسقا دەيىنگى جاستار. ولار العاشقى كەزدە قارجىلىق قيىندىقتاردى باس­تارىنان وتكىزدى, كەيىنىرەك «دامۋ» كاسىپكەرلىكتى دامىتۋ قورى تاراپىنان مەملەكەتتىك گرانت تاعايىنداۋ كونكۋرستارىنا قاتىسىپ, وزدەرى ۇسىنعان جوبالارىن ۇتىمدى قورعاپ, قارجىلىق قولداۋعا يە بولدى. ستۋدەنتتەر مەن كاسىپكەرلەر اليانسى باسقوسۋلارىندا بەلگىلى بولعانداي, جاس كاسىپكەرلەر ءۇشىن كاسىپكەرلىك ءبىر جاعىنان تابىسقا جەتۋدەن گورى قيىنشىلىقتاردى ەڭسەرۋمەن تۇسىندىرىلەتىن سەكىلدى. سونىمەن قاتار, كاسىپكەرلىك جاس­تار ساناسىن جاۋلاپ الارلىقتاي جاپپاي قىزىعۋشىلىق تۋدىراتىن قاجەتتىلىك تە ەمەس كورىنەدى. كاسىپكەرلىكتى دامىتۋدا جاس­تارعا يەك ارتۋ ءۇشىن وعان مەملەكەت جانە جەرگىلىكتى اتقارۋ ورگاندارى تاراپىنان ۇدايى كوڭىل ءبولىنۋى ءتيىس. بۇگىندە جاستار اراسىنداعى كاسىپكەرلىككە مەملەكەت تاراپىنان كورسەتىلىپ وتىرعان قولداۋ, ءتيىستى قارجىلاي كومەك كورسەتىلۋدە. جاستاردىڭ كاسىپكەرلىككە قىزىعۋ­شىلىعىن ارتتىرۋ ولاردى ۇنەمى اقپاراتتاندىرۋمەن دە بايلانىس­تى. وسى ورايدا, جاستار اراسىندا كاسىپكەرلىكتى كەڭىنەن ناسيحاتتاۋ كەرەك. ول تەك ءسوز جۇزىندە بولماي, ءتۇرلى شارالار ىسكە اسىرىلۋى ءتيىس. مىسالى, ۋنيۆەرسيتەتتەر مەن ينستيتۋتتاردا «ەكونوميكا» ماماندىعى بو­يىنشا تەوريالىق ءبىلىم بەرىلەدى, بىراق ستۋدەنتتەردە كاسىپكەرلىككە شىنايى ىنتا مەن پراكتيكالىق بىلىكتىلىك قالىپتاستىرمايدى. ءبىزدىڭ رۋدنىي يندۋستريالىق ينس­تيتۋتىندا دا سولاي بولاتىن. ءبىلىم ورداسىندا قۇرىلعان ستۋدەنتتەر مەن كاسىپكەرلەردىڭ اليانسى وسى ولقىلىقتىڭ ورنىن تولتىرادى دەگەن ءۇمىت بار. اليانس اياسىندا كاسىپكەر­لىككە يكەمدى جاستاردى ىرىكتەپ, ولارعا بەيىندىك ءدارىس كۋرسىن ۇيىمداستىرامىز. بۇل ماقساتتا اليانس تىڭداۋشىلارى بەلسەندى, كاسىپكەرلىككە ەلىكتەيتىن ستۋدەنتتەر اراسىنان ىرىكتەلىپ الىنادى. سونداي-اق, ولارعا جوعارىدا ايتىلعانداي, ەكونوميكانىڭ ناقتى سەكتورىندا جۇرگەن بەلدى كاسىپكەرلەر مەن جاس كاسىپكەرلەر اپتاسىنا كەم دەگەندە ءبىر رەت پراكتيكالىق ءدارىس وقيدى. قورىتا ايتقاندا, ءبىزدىڭ ءبى­لىم ورداسىنداعى ستۋدەنتتەر مەن كاسىپكەرلەر اليانسى قىزمەتى جاس­تار اراسىنداعى كاسىپكەرلىكتى دامىتۋدىڭ ساراپتالعان كەلەلى ماسەلەلەرىن شەشۋگە, قويىلعان مىندەتتەردى شىنايى ورىنداۋعا, بولاشاق جاس بۋىن كاسىپكەرلەردى پراكتيكالىق جاعىنان دايارلاپ, ولاردىڭ بويىندا كاسىپكەرلىك سانا مەن ناقتى ەڭبەك ەتۋ ىنتاسىن قالىپتاستىرۋعا باعىتتالعانىن كورۋگە بولادى. بۇل ەلىمىز ەكونو­ميكاسىنىڭ قارقىندى دامۋىنا, بولاشاقتا اسا دامىعان 30 ەلدىڭ قاتارىنان كورىنۋگە باستار جولداعى قادامداردىڭ ءبىرى دەسە, نەسى ايىپ. جاسۇلان الپىسباەۆ, رۋدنىي يندۋستريالىق ينستيتۋتىنىڭ تاربيە ءىسى جونىندەگى پرورەكتورى قوستاناي وبلىسى, رۋدنىي قالاسى