جاڭا ەت كومبيناتى

شارۋانىڭ جاعدايىن جاساي الا ما؟ كەشەگى كەڭەس زامانىندا دۇرىلدەپ, تالاي جانعا جۇمىس تاۋىپ, تابىسىن مولايتقان اۋىلشارۋاشىلىق ونىمدەرىن دايىندايتىن, ساقتايتىن, جەتكىزەتىن جانە وتكىزەتىن جۇيەنى جامبىل وبلىسىنىڭ باسشىلارى قايتادان جاڭعىرتپاق. جايىلىمدىق جەرى مول بۇل وڭىردە قوراسى قويعا, شاراسى مايعا تولىپ, مال سويىپ, ەت ساتۋمەن اينالىسىپ جۇرگەن شارۋاشىلىقتار كوپ. مىنە, ارقايسىسى ءوز الدىنا ۇساق-تۇيەك ساۋدا جاساپ, بىردە كول, بىردە ءشول بوپ جۇرگەن وسىناۋ اعايىنعا جاڭادان ءبىر مۇمكىندىك تۋعانداي. وسىعان بايلانىستى وبلىستا ەت ونىمدەرى ءوندىرىسىن كوبەيتۋگە, كەلەشەكتە ەتتى ەكسپورتقا شىعارۋعا قاجەتتى ينفراقۇرىلىم قالىپتاستىرىلۋدا. جەسەڭ تىسىڭە كىرەتىن, جەمەسەڭ تۇسىڭە كىرەتىن ەتتى ەكسپورتقا شىعارۋ باعىتىندا جام­بىل اۋدانىنداعى «وڭتۇستىك حالال ەت ونىمدەرى» جشس-ءنىڭ جۇمىسىن اۋىز تولتىرىپ ايتۋعا بولادى. جامبىل اۋدانى, بەكتوبە اۋىلىنداعى بۇل ەت كومبيناتى اتىنا زاتى ساي تاۋلىگىنە 40 تونناعا دەيىن حالال ونىمدەر شىعارماق. «وڭتۇستىك حالال ەت ونىمدەرى» جشس ەت كومبيناتى قۇرى­لىسى 2,5 ملرد. تەڭگەنى قۇرايدى. جاڭا ەت كومبيناتى زاماناۋي جوعارى تەحنولوگيالى ەت ونىمدەرىن شىعاراتىن جابدىقتارمەن جاراقتانعان. مۇندا وبلىستىڭ 153 تۇرعىنى تۇراقتى جۇمىسقا يە بولماق. ايتسە دە ەل اراسىندا «ءبىر كۇندە 40 تونناعا دەيىن ەت وندىرەتىن «وڭتۇستىك حالال ەت ونىمدەرى» جشس-ءنىڭ جۇمىسى قالىپتى ءجۇرىپ تۇرۋى ءۇشىن سوياتىن مال باسىن تاۋىپ بەرە الا ما؟» دەگەن كۇدىكتىڭ دە بارى راس. راسىندا كۇن سايىن 40 توننا ەت ءوندىرۋ ءۇشىن كومبيناتتىڭ قوراسىندا وتار-وتار قوي, تابىن-تابىن سيىر ءۇيىرىلىپ تۇرۋى كەرەك ەمەس پە؟ ال, وسىنشاما مىڭعىرعان مالدى قايدان الامىز؟ – «وڭتۇستىك حالال ەت ونىمدەرى» جشس مەن وسى باعىتتا تىرلىگىن ورىستەتكەلى وتىرعان تاعى ءبىر كومبينات – «مەركى ەت» جشس-ءنىڭ كەشەندەرىن ىسكە قوسۋ باعىتىندا ۇلكەن تىرلىكتەر اتقارىلىپ جاتىر, – دەيدى بۇل جونىندە جامبىل وبلىسىنىڭ اكىمى كارىم كوكىرەكباەۆ. – اتالعان ەت وڭدەۋ كەشەندەرىن قاجەتتى ەتپەن قامتاماسىز ەتۋدى اۋدانداردا قۇرىلاتىن دايىنداۋشى ۇيىمدار جۇزەگە اسىراتىن بولادى. وسىلاي تولىق تسيكلدى ەت كلاستەرى قالىپتاستىرىلىپ, الداعى ۋاقىتتا قايتا وڭدەلگەن ەت ونىمدەرى ەكسپورتقا شىعارىلادى. دايىنداۋشى ۇيىمدارعا ەسەپتەلگەن قوسىلعان قۇن سالىعى شەگىندە بيۋدجەتكە تولەنگەن قوسىلعان قۇن سالىعى سوماسىن سۋبسيديالاۋعا ۇستىمىزدەگى جىلى 30,7 ملن. تەڭگە قاراستىرىلعان. ءسوز جوق, بۇل مال سوڭىندا جۇرگەن شارۋانى قولدايتىن وتە جاقسى باستاما. جامبىل وبلىسىن بىلاي قويىپ, استانا مەن الماتى قالالارى, قىزىلوردا جانە قاراعاندى وبلىستارىنا ەت ساتىپ جۇرگەن شارۋاشىلىق يەلەرى ەندى قول سوزىم جەردەگى ەت كومبيناتىنا مالدارىن نەگە وتكىزبەسكە؟ بىراق, «ۇيدەگى نارىقتى بازارداعى باعا بۇزادى» دەمەكشى, ەت كومبيناتىنىڭ مال وتكىزۋشىلەرگە قوياتىن باعاسى شارۋانىڭ كوڭىلىنەن شىعا ما؟ ەگەر شىنىندا باعا ماسەلەسى وڭدى شەشىلىپ جاتسا, بۇل اۋىلداعى اعايىننىڭ مال بورداقىلاپ, ەت ساۋداسىمەن اينالىسۋعا دەگەن قۇلشىنىسىن ارتتىراتىنى ءسوزسىز. ال, كومبينات باعانى تومەندەتىپ قويسا ارقا ەتى ارشا, بورباي ەتى بورشا بولىپ الىسقا ەت تاسىپ, اجەپتەۋىر تابىس تاۋىپ جۇرگەن اعايىندى «ەتىڭدى مىندەتتى تۇردە كومبيناتقا وتكىز», دەپ كۇشتەي المايتىنىڭ انىق. ەت ساتۋشى دا كاسىپكەر, ول دا پايدالى جاعىن ويلايدى. سوندىقتان جەرگىلىكتى باسشىلىق باعا ماسەلەسىنە قاتتى نازار اۋدارۋى ءتيىس. مالايزيا – شەتەلگە ەت ەكسپورتتايتىن ەڭ الەۋەتتى مەملەكەتتىڭ ءبىرى. بۇل ەلدە ازىق-ت ۇلىك قاۋىپسىزدىگىن قامتاماسىز ەتۋ ماقساتىندا بارلىق شارالار قاراستىرىلعان. بۇل كومپانيانىڭ جامبىل جەرىندە قول­عا العالى وتىرعان جوباسى ىسكە اسقان جاعدايدا جەرگىلىكتى جەردە وڭدەلگەن ەت پەن ءسۇت ونىمدەرى شەتەلگە ەكسپورتتالىپ, ءتىپتى, وبلىس تۇرعىندارىنىڭ سۇرانىسىن قاناعاتتاندىراتىن بولادى. مىنە, «مەركى اسىل تۇقىمدى قوي زاۋىتى» اكتسيونەرلىك قوعامى قولعا العان 5 500 اسىل تۇقىمدى قوي بورداقىلاۋ جوباسى وسىناۋ شەتەل ينۆەستورلارىنىڭ كومەگىمەن جۇزەگە اسۋدا. مەركى اۋدانى, اقەرمەن اۋىلدىق وكرۋگىندە سالىناتىن كەشەن الداعى ۋاقىتتا ءوڭىر شارۋاشىلىقتارىنىڭ ەت ەكسپورتىن ارتتىرۋىنا كەڭ جول اشاتىنى انىق. جالپى, بۇل وبلىستا شەتەل ينۆەستورلارىن تارتۋ ارقىلى جۇزەگە اسىرىلىپ جاتقان ءىرى جوبالاردىڭ ءبىرى ەكەنىن ايتا كەتۋ قاجەت. وسىناۋ ءىرى جوباعا وبلىستىق اكىم­دىك تە زور قولداۋ كورسەتىپ وتىر. اگروونەر­كاسىپ كەشەنىن قولداۋعا 7,8 ميلليارد تەڭگە بولىنگەن, سونىڭ ارقاسىندا اۋىل شا­رۋا­شىلىعى باعىتىندا جالپى قۇنى 16,3 ميلليارد تەڭگەنى قۇرايتىن ينۆەستيتسيالىق جوبالار جۇزەگە اسىرىلدى. مەملەكەت قول­داۋىنىڭ ارقاسىندا وڭىرىمىزدە اسىل تۇقىمدى مال سانىن كوبەيتۋ جانە بوردا­قىلاۋ الاڭدارىن سالۋ جۇمىستارى دا قارقىندى ىسكە استى. ماسەلەن, «سىباعا», «ىرىس», «التىن اسىق», «قۇلان» باع­دارلامالارى بويىنشا جوسپارلانعان جۇمىستار وبلىستا 100 پايىز ورىندالعان. ەندى مىنە, مالايزيالىق كومپانيامەن ءوزارا كەلىسىم ناتيجەسىندە قولعا الىنعان بۇل جوبا سالا ىسىنە ءسوزسىز سەرپىن بەرەتىنى انىق. – بىزدە مال بورداقىلاۋعا قاجەتتى ءمۇم­كىندىكتەردىڭ ءبارى بار, – دەيدى «مەركى اسىل تۇقىمدى قوي زاۋىتىنىڭ» ديرەكتورى اب­زال وسپانوۆ. – قويمەن بىرگە 250 جىلقىنى دا كۇتىمگە الىپ, سەمىرتەتىن بولامىز. زاۋىتتا ەڭبەك ەتەتىن مامان جانە جۇمىسشىلاردىڭ بارلىعى وسى اقەر­مەن اۋىلىنىڭ تۇرعىندارى. بۇل زاۋىت جەرگىلىكتى تۇرعىنداردىڭ نەگىزگى جۇمىس كوزى بولماق. جالاقىلارى دا كوڭىلدەن شىعادى دەپ ويلايمىن. ابزال مىرزاتاي ۇلىنىڭ ايتۋىنشا, جاڭا كەشەننىڭ مەنشىگىندە 19 مىڭ قوي بار ەكەن. قوي سانىن كوبەيتۋ جانە اسىلداندىرۋ ءۇشىن وڭتۇستىك قازاقستان وبلىسى جانە الىس-جاقىن شەتەلدەردەن اسىل تۇقىمدى مەرينوس قويلارىن اكەلۋدى جوسپارلاپ وتىرعان كورىنەدى. جالپى العاندا, سوڭعى جىلدارى وڭىردە ەت ءوندىرۋ سالاسى دامىپ, وسىنىڭ ارقاسىندا ءىرى جانە ۇساق مال باسى ارتا تۇسۋدە. جانە سوعان ساي مال بورداقىلايتىن الاڭدار مەن كەشەندەر سانى دا ءوسىپ كەلەدى, بۇگىندە جامبىل وبلىسىندا 22 بورداقىلاۋ الاڭدارى جۇمىس ىستەپ تۇر. سوڭعى جىلدارى وبلىستا اسىل تۇقىمدى مال وسىرەتىن شارۋاشىلىقتار سانى 13 ەسە ارتىپ, بۇگىندە ولاردىڭ سانى 100-دەن استى. مىنە, ءوڭىردىڭ اۋىل شارۋاشىلىعىن دامىتۋ باعدارلاماسىندا 2020 جىلعا قاراي ونەركاسىپتىك ەت ءوندىرىسىن 40 پايىزعا دەيىن ارتتىرىپ, ءونىم شىعارۋ كولەمىن 82 مىڭ تونناعا دەيىن ءوسىرۋ كوزدەلگەن. سونداي-اق, «مويىنقۇم اگرو» جشس 3000 باسقا ارنالعان بورداقىلاۋ الاڭى مەن ەت باعىتىنداعى ءىرى قارا وسىرۋمەن اينالىساتىن 5000 باسقا ارنالعان رەپرودۋكتور-شارۋاشىلىق قۇرىلىسىن قولعا الدى. بۇگىنگى كۇنى سەرىكتەستىك رەسەي فەدەراتسياسىنان 900 باس «قالماق» اسىل تۇقىمدى ءىرى قارا مالى مەن 1200 باس جىلقى اكەلدى. جىل اياعىنا دەيىن 1000 باس اسىل تۇقىمدى ەمەس جانە 3000 باس اسىل تۇقىمدى ءىرى قارا اكەلۋ جوسپارلانۋدا. جالپى, جوبا قۇنى 5,0 ملرد. تەڭگەگە جۋىق. ال «اگروفيرما تۇركپەن» جشس كەلەشەكتە ءسۇت باعىتىنداعى ءمۇيىزدى ءىرى قارا مالىن اكەلىپ, ءسۇت ونىمدەرىن وندەۋگە جانە الداعى ۋاقىتتا ۇساق شارۋاشىلىقتاردى ماڭايىنا بىرىكتىرۋگە ارەكەتتەنۋدە. جالپى العاندا, بۇل جوبالاردى جۇزەگە اسىرۋ وڭىردەگى مال باسىنىڭ ارتۋىنا سەپتىگىن تيگىزەتىنى انىق. جانە وسى تىرلىكتىڭ ارقاسىندا قانشاما جاننىڭ جۇمىسپەن قامتىلاتىنى ايتپاسا دا تۇسىنىكتى. «قاي­راتتى ەردە مال تۇرار, ونەرلى ەردە باق تۇرار» دەگەن, جامبىلدىڭ شارۋاعا بەيىم, قايراتتى جىگىتتەرىنىڭ شيراق قيمىلداپ, ۇلكەن ءبىر تىرلىكتى باستاۋىنا وسى جوبالار زور مۇمكىندىك بەرەتىنى ءسوزسىز. ورالحان ءداۋىت, «ەگەمەن قازاقستان» جامبىل وبلىسى