جول

دەسە, سەمەيلىكتەردىڭ جونارقاسى شىمىرلايدى «جيەنقۇلعا كەلگەندە شىقپايدى ءۇنىم» دەمەكشى, سەمەيلىكتەردىڭ دە قالا جولدارىنىڭ احۋالىنا كەلگەندە كۇمىلجىپ قالاتىنى بار. ارينە, بۇل – ءبىر كۇن نەمەسە ءبىر جىلدا جيناقتالعان جاعداي ەمەس, 20 جىلدان بەرى ءۇستى-ۇستىنە قوردالانىپ كەلە جاتقان تۇيتكىل. سودان دا بولار, سوڭعى جىلدارى سەمەيدەگى جولدىڭ جاعدايى جۇرتتىڭ جاندى جەرىنە اينالىپ, اششى داۋىستارعا ارقاۋ بولا تۇسۋدە. ماسەلەنىڭ كوبى قارجىنىڭ ازدىعى مەن قولدىڭ قىسقالىعىنان تۋىنداعان بولاتىن. سەبەبى, سەمەي قالالىق مارتەبەگە اۋىسقان 1997 جىلدارداعى 3,5-4 ميلليارد تەڭ­گەلىك جەرگىلىكتى بيۋدجەتى 2015 جىل­دارى عانا 13,5 ملرد. تەڭگە شاماسىنا شىقتى. ال, بۇل بيۋدجەتتەن قالانىڭ اجارىن ارتتىرۋعا بولىنەتىن ۇلەس 340 مىڭ تۇرعىنى بار مەكەن ءۇشىن مۇلدە ماردىمسىز ەكەنى بىلايدا بەلگىلى بولار. بيۋدجەت ماردىمسىز بولعان سوڭ ودان جولدىڭ ماسەلەسىن شەشۋگە قا­راستىراتىن قاراجات قايدان ماندي قويسىن. اتالعان بيۋدجەت­تىڭ الەۋمەتتىك سالا مەن وزگە دە با­عىتتارعا تيەسىلى بولىكتەرىن الىپ تاستاعاندا قالا جولدارىن ساقتاۋ مەن جوندەۋ جۇمىستارىنا قالاتىن قاراجات العاشىندا 100-150 ملن. تەڭگە بولسا, 2010 جىلدارى عانا بىرتىندەپ مولايا باس­تادى. بۇل قالا بيۋدجەتىنىڭ 8 ميل­لياردقا ەندى جاقىنداعان شاعى بولاتىن. وسى جىلداردا قالانىڭ ورتالىق كوشەلەرى كەڭەيتىلىپ, ورتا جوندەۋدەن وتە باستادى. قالا بيۋدجەتى 2012-2014 جىلدارى 13 ميللياردقا جاقىنداپ, جولعا ءبو­لىنەتىن اقشا العاش رەت 1 ملرد. تەڭگەدەن استى. سونىڭ ارقاسىندا ورتالىق اۆتوۆوكزال مەن بازارلارعا باراتىن اسفالتى مۇلدە جويىلىپ كەتكەن جولدار جەر استىنداعى قۇبىرلارىمەن قوسا تولىقتاي جا­ڭاردى. سونىمەن بىرگە, كەيبىر جول­دارعا قايتا جاڭعىرتۋ جۇرگىزۋ مەن شاعىن اۋداندار جولدارىن جوندەۋ دە ءبىرىنشى رەت قولعا الىندى. الايدا, وسى ۋاقىتقا دەيىن قور­دالانىپ قالعان ينفرا­قۇرىلىم مەن اباتتاندىرۋ ماسەلەلەرىن قىس­­قا مەرزىمدە ەڭسەرۋ ءبارىبىر مۇمكىن بولمادى. ويتكەنى, ءار ماسە­لەنىڭ وزىنە ءتان تۇيتكىلدەرى بوي كوتەرىپ, قوماقتى كۇشكە كەلىپ تىرەلىپ وتىردى. قالانىڭ ىشكى كوشەلەرىن بايلانىستىراتىن 756 شاقىرىم جولدىڭ قاي تۇسى بولسىن تولىققاندى جوندەۋدى نەمەسە جەتكىلىكتى جاڭارتۋدى قاجەت ەتتى. ورتالىق پەن شاعىن اۋدانداردى جالعاستىراتىن اسفالت جولداردىڭ باسىم كوپشىلىگى كەم دەگەندە 30 جىل بويى جوندەۋ كورمەي كەلگەن. ونىڭ ۇستىنە جاڭاعى قالاىشىلىك 756 شاقىرىمنىڭ 442 شاقىرىمى ءاۋ باستان ەشتەڭە توسەلمەي قالعان قارا جولدار بولسا, 23 شاقىرىمى قيىرشىقتاس توگىلگەن جولدار. سوندا قالعان 291 شاقىرىمىنىڭ عانا اسفالت-بەتون توسەمى بار بولىپ تۇر. جىل سايىن جاماپ-جاسقاپ كەلە جاتقان جولدارىمىز دا وسى 291 شاقىرىمنىڭ اۋماعىندا. جىل­­داعى بولىنەتىن قاراجات قاۋ­قارى 20 شاقىرىمعا جەتپەيتىن اۋماقتى عانا قامتيتىنىن ەسكەرسەك, بارلىق جولدىڭ قاي ۋاقىتتا زاماناۋي تاسجولعا اينالاتىنى مۇلدە بەلگىسىز. ال, جول جوندەۋ ماسەلەسى قازىرگى كۇيىندە قالا بەرسە, سەمەيلىكتەر ءۇشىن ءتاۋىر جولمەن ءجۇرۋ ارمان كۇيىندە قالا بەرمەك. ماسەلەن, جول جۇمىستارىنا قا­لا بيۋدجەتىنەن بيىلعى بولىنگەن قاراجات 256 ملن. تەڭگە عانا. ال­داعى ۋاقىتتا تولىقتىرۋ بولۋى مۇمكىن دەلىك. سونىڭ وزىندە دە بۇل تەك اعىمداعى جوندەۋ جۇ­مىستارىنا تيەسىلى كۇيىندە قالا بەرەتىن سىڭايلى. ياعني, جول­دىڭ ب ۇلىنگەن جەرلەرىن جاماي تۇرۋ نەمەسە ىلەكەرلەپ ۇستاۋ. ول «جاماۋلاردىڭ» شىدامدىلىعى ءبىر ماۋسىمعا جەتەر-جەتپەس بول­عاندىقتان, بيىل بۇتىندەگەن جولىڭ كەلەسى جىلى ەكى ەسە تالقانى شىعىپ جاتۋى ابدەن ىقتيمال. ارينە, ول ءۇشىن «ەشكىم كىنالى ەمەس»! ويتكەنى, اعىمداعى جوندەۋدىڭ كەپىلدىك مەرزىمى دە ءبىر ماۋسىمدىق. سودان كەلىپ, جولدىڭ ب ۇلىنگەن تۇس­تارىنىڭ اۋقىمى جىل سايىن ۇلعايعاننىڭ ۇستىنە ۇلعايا تۇسۋدە. نەگىزى جول جوندەۋ جۇمىستارى 3 ساتىدان تۇرادى: اعىمداعى ءجون­دەۋ, ورتاشا جوندەۋ جانە قايتا جاڭ­عىرتۋ. اعىمداعى جوندەۋدىڭ كەپىلدىك مەرزىم – ءبىر ماۋسىمدىق ەكەنىن ايتتىق. ورتاشا جوندەۋدىڭ كەپىلدىك مەرزىمى – 3,5 جىل. ءجون­دەۋ­دىڭ بۇل ءتۇرى جول بەتىندەگى ەسكى اسفالتتى تۇگەلدەي قىرىپ تاس­تاپ, جاڭاسىن توسەۋدەن تۇرادى. ال قايتا جاڭعىرتۋ ماسەلەسى, اتى ايتىپ تۇرعانداي, جولدىڭ بەتىن عانا ەمەس, استىڭعى توسەنىشىن قوسا جاڭالاۋ. كەپىلدىك مەرزىمى – 5 جىل. ونى ايتىپ وتىرعانداعى سەبەبىمىز, قالا جولدارىن جاڭالاۋ مەن جاڭ­عىرتۋعا جەرگىلىكتى بيۋدجەت شاماسى جەتپەيتىندىگىنە نازار اۋدارۋ. شاماسىنىڭ جەتكەن جەرىن ايتا كەتسەك, 2012 جىلدان بەرى قايتا جاڭ­عىرتىلعان جولدىڭ جيىنتىعى 1,2 شاقىرىم بولسا, ورتاشا ءجون­دەۋدەن وتكەن جولداردىڭ جالپى ۇزىن­دىعى 46,921 شاقىرىمدى قۇ­­رايدى ەكەن. ەكەۋىن قوسقاندا ساپالى جولىمىزدىڭ كولەمى 50 شا­­قى­­رىمعا تولمايدى. از با, كوپ پە, ول جاعىن اركىم ءوزى مولشەرلەي جاتار... وسىدان شىعاتىن قورىتىندى, قارجى جەتىسپەۋشىلىگىنە سۇيەنىپ, تەك اعىمداعى جوندەۋمەن شەك­تەلەتىن بولساق, ەندى ءبىر-ەكى جىلدان سوڭ قالا جولدارى كىلەڭ كە­دىر-بۇدىرعا اينالادى. بۇل بۇكىل قالا تۇرعىندارىنىڭ قا­بىرعاسىنا باتىپ كەلە جاتقان ماسەلە. سوندىقتان, سەمەيلىك جۇرت­­تىڭ ەندىگى ءۇمىتى ۇكىمەت كو­مەگىنەن دامەتۋ. ولاي بولاتىنى, سوناۋ جىلداردىڭ جىرىنا وزەك بولعان قالانىڭ جىلۋ ماسەلەسى ۇكىمەتتىڭ تىكەلەي ارالاسىپ, رەسپۋبليكالىق بيۋدجەتتەن 37 ميلليارد تەڭگە (2007 جىلدارى) بولۋىنەن كەيىن بارىپ وڭ قادام باسقان. ناتيجەسىندە سول جاعالاۋدا جىلۋ ورتالىعى سالىنىپ, بىرقاتار قازاندىقتار تەرموجاڭعىرتۋدان ءوتتى. بىلتىردان بەرى «نۇرلى جول» مەملەكەتتىك باعدارلاماسىنىڭ اياسىندا جەراستى جىلۋ جانە ىستىق سۋ جەلىلەرى جاڭارتىلىپ جاتىر. وسى جاعدايدى سول ساتتە ۇكىمەت ءتى­كەلەي ءوز باقىلاۋىنا الماعاندا سونشاما تەرەڭدەپ كەتكەن تۇيتكىلدى تارقاتۋعا جالعىز قالانىڭ نەمەسە وبلىستىڭ شاماسى جەتپەگەن بولار ەدى. سول سەكىلدى, قالانىڭ قوردالا­نىپ قالعان جول ماسەلەسى دە ۇكى­مەت كومەگىنسىز وڭ شەشىم تاپ­پاي­تىندىعى بايقالا تۇسۋدە. جەرگىلىكتى بيۋدجەتتىڭ مولشەرى بەلگىلى, ول جولداردى جاڭارتپاق تۇگىلى, بار جولدى ساقتاپ تۇرۋعا جەتەر-جەتپەس. اينالىپ كەلگەندە ايتپاعىمىز, سەمەي جولدارىن رەسپۋبليكالىق بيۋدجەت ەسەبىنەن بىرقابات جاپپاي جوندەۋدەن وتكىزۋ جولدارىن قاراستىرۋ قا­جەت­تىگى. قالانىڭ ستراتەگيالىق ماڭىزى مەن رۋحاني ەرەكشەلىگى بارشاعا ءمالىم. حالىقارالىق, رەسپۋبليكالىق ءىس-شارالاردىڭ دا جىل سايىن بىرنەشەۋى وتكىزىلۋدە. «داڭقتى سە­مەي» كوشەلەرىن كورگەندە الىس-جاقىننان كەلەتىن قوناقتار مەن تۋريس­تەردىڭ كوڭىلدەرى ءپاس بولىپ جاتاتىنىن نەسىنە جاسىرايىق. بۇل جەردە وسى جاعدايعا ءبا­لەن تاراپ كىنالى دەسەك, ول دا اقي­­قاتقا جاناسپاس. ويتكەنى, دامۋ ءۇردىسىنىڭ بىرنەشە كەزەڭىن ءوت­كەرگەن مەملەكەتىمىزدىڭ ءبىر ءبول­شەگى رەتىندە سەمەي قالاسى دا الەۋ­مەتتىك-ەكونوميكالىق ءتۇرلى رەفورمالاردى باستان كەشىردى. جەرگىلىكتى حالىق بارلىق ساتتە توزىمدىلىك تانىتىپ, العا قويعان ماقساتتاردىڭ ورىندالۋىنا بەل­سەندىلىك تانىتتى. ەجەلگى جىبەك جولىنىڭ جەلىسىنە جاتاتىن سەمەي بۇگىنگى تاڭدا دا شاعىن جانە ورتا كاسىپتىڭ دامۋىنا, لوگيستيكانى ورىستەتۋگە قولايلى مەكەن بولىپ تۇر. ءىرى ءوندىرىس ورىندارى, اۋىر ونەركاسىبى بولماسا دا 340 مىڭنان استام ادام وسى قالادان نەسىبەلەرىن تۇراقتى تاۋىپ كەلەدى. ايماقتاردى ىرىلەندىرۋ كەزىندە تۇرعىندار سانى 260 مىڭعا دەيىن تومەندەگەنىمەن, 2010 جىلدارعا قاراي 340 مىڭعا قايتا جەتتى. ياعني, سەمەيدىڭ قالالىق دارەجەدە قالىپ قويۋى حالىقتىڭ ءوز ەركىمەن كەلىپ قونىستانۋىنا كەدەرگى ەمەس ەكەن. تۇرعىندار سانى, كوممۋنالدىق شارۋاشىلىعى, ينفراقۇرىلىم اۋماعى جاعىنان كەز كەلگەن وبلىس ورتالىعىمەن دەڭگەيلەس, كەي جاعدايدا باسىم دا بولىپ كەلەدى. دەمەك, وسىنشاما اۋماقتىڭ سان-الۋان ماسەلەسىن ءبىر عانا جەرگىلىكتى بيۋدجەت شەشە المايتىندىعى تاعى دا ايقىندالا تۇسپەك. سەمەي قالاسىنىڭ الەۋمەتتىك-ەكونوميكالىق دامۋى بۇگىنگى تاڭدا بەلگىلى ءبىر دەڭگەيدى ارتقا تاس­تاپ, ءورىسىن كەڭەيتە تۇسۋدە. قالا مەن قالالىقتاردىڭ قانداي دا ءبىر جاڭا بەلەسكە, تىڭ تابىسقا قول جەتكىزىپ جاتۋى – ول, ارينە, مەملەكەتتىك باعدارلامالار­دىڭ يگىلىگى! ەلباسى نۇرسۇلتان نازارباەۆ­تىڭ ۇلىلار مەكەنى, رۋحانيات بەسىگى سەمەيگە ۇدايى كوڭىل ءبولىپ كەلە جاتقاندىعىنىڭ جەمىسى. كەزىندە اۋىلشارۋاشىلىق ءونىمى وندىرىسىمەن دۇرىلدەپ تۇرعان سەمەيدىڭ نەگىزگى كاسىپورىندارى 1990-شى جىلدار ورتاسىنداعى رەفورما كەزىندە وزدىگىنەن توقتاپ, جارتى قالا جۇمىسسىز قالدى. سول كەزدەگى ەكونوميكالىق جانە وزگە دە سەبەپتەر سەمەيدى وبلىستىق ءدا­رەجەدەن قالالىق دەڭگەيگە ءتۇسىردى. ەلباسىنىڭ «الدىمەن – ەكونوميكا, سودان سوڭ – ساياسات» يدەياسىنا جۇگىنگەن جەرلەستەرىمىز بىلەكتى سىبانىپ تاستاپ, بيزنەستى دامىتۋعا بەت بۇردى. ءبىرى ىلگەرى, ءبىرى كەيىن كاسىپكەرلىكتىڭ قىر-سىرىنا قا­نىقتى. ىسكەر ازامات­تار مەملەكەت باسشىسى ن.ءا.نازارباەۆتىڭ شا­عىن جانە ورتا كاسىپكەرلىكتى قولداۋ جونىندەگى باعىت-باعدارىن ۇستانىپ, قالانىڭ تۇرالاپ قالعان كاسىپورىندارى مەن ءوندىرىس جەلى­لەرىن قايتا جاڭعىرتتى. بىرقاتارى جاڭا ءوندىرىس ورىندارىن اشىپ, تىڭ­نان جول سالدى. ونىڭ ءبارىن سيپاتتاۋ جەكە اڭگىمە. ءبارىن ءبىر سوزگە سىيدىرساق, سەمەي قالاسى شاعىن جانە ورتا كاسىپتى دامىتۋ بويىنشا رەسپۋبليكانىڭ الدىڭعى لەگىنە ەندى. بيزنەس جولىن ۇدەتۋ جونىندە سەمەي الماتى, استانا, شىمكەنت, قاراعاندى قالالارىن وكشەلەپ كەلەدى. ەكونوميكالىق ولشەمگە سۇيەنسەك قالا بيۋدجەتىنىڭ 40-45 پايىزى وسى شاعىن جانە ورتا كاسىپ سالاسىنان قۇرالىپ وتىر. بۇل دەگەنىڭىز, سەمەيلىكتەردىڭ «شا­عىن جانە ورتا بيزنەستەن تۇسەتىن مەملەكەتتىك كىرىستى 50-60 پايىزعا جەتكىزۋ كەرەك» دەگەن مەملەكەت ۇستانىمىنا ءىس-ارەكەتپەن جاۋاپ بەرۋىمەن بىردەي بولسا كەرەك. الايدا, ەرتىستى ەنجايلاعان ەلدىڭ ەڭسەسىن كوتەرتپەي تۇرعان ءبىر ماسەلە بار. ول – جوعارىدا ءسوز ەتكەن قالا جولدارىنىڭ جاعدايى. وسى جول دەگەندە سەمەيلىكتەردىڭ جونارقاسى شىمىرلايدى. ونىڭ ۇستىنە, ءجيى ايتىلاتىن الەمدىك قارجى داعدارىسىنىڭ سالدارى ما, بولماسا باسقا سەبەبى بار ما, جول جۇمىسىنا بولىنەر قاراجات سوڭعى جىلدارى تىپتەن تومەندەپ كەتتى. بيىلعى جىلعى جول جۇمىستارىن قالا جانە وبلىستىق بيۋدجەتتى قوسقاندا قاراستىرىلعان باستاپقى قارجىنىڭ بارلىق كولەمى 453 ملن. تەڭگە بولسا, بىلتىرعى جىلعا 381 ملن. تەڭگە عانا. ونىڭ 219 ملن. تەڭگەسى وبلىستىق بيۋدجەتتەن ءبو­لىنىپتى. ينفراقۇرىلىم ىشىندە وزىندىك قۇنى ەڭ قىمبات تۇراتىنى جول جوندەۋ جۇمىستارى ەكەنىن ەسكەرسەك, مۇنداي قاراجاتپەن قالا جول­دارىنىڭ ساپاسى استە كوتەرىلە قويماس. 15 جىل بۇرىن جاپون تەحنولوگياسىمەن سالىنعان ەرتىس وزەنى ۇستىندەگى اسپالى كوپىردىڭ دە اسفالتتارى سوڭعى جىلدارى ىدىراي باستادى. بىلتىردان بەرى بۇل ستراتەگيالىق نىساننىڭ كۇتىمى وبلىستىق جول مەكەمەسىنە بەرىلىپ, جاعدايى وڭالا باستاعانداي. ءبىر عانا سەمەيدە جالپى اۆتوكولىك سانى 120 مىڭعا تاقاعانىن ويلاساق, بار جولداردىڭ ۇزاققا شىداس بەرمەۋىنە ول دا ءبىر سەبەپ. وعان قالاعا سىرتتان كىرىپ-شىعاتىن تەحنيكالار سانىن قوسىڭىز. اۋىر جۇك كولىكتەرىنىڭ اسپالى كوپىردەن باسقا وتەتىن جەرى جوق ەكەنى تاعى بار. اينالىپ كەلگەندە ايتپاعى­مىز, سەمەيدىڭ الەۋمەتتىك-ەكو­نوميكالىق الەۋەتىنىڭ, مەملەكەتتىك كىرىس مۇمكىندىگىنىڭ وسىلاي ورنى­عۋى – ۋاقىت قالىپتاستىرعان جاع­دايلار. دەسەك تە, وسى ماسەلە ورتالىق بيلىكتىڭ كومەگىمەن وڭ شەشىلەر دەگەن ءۇمىت بار.  قايرات سابىرباەۆ, جۋرناليست شىعىس قازاقستان وبلىسى