...داركەمباي كوز جۇماردان ءسال بۇرىنىراقتا جەرگىلىكتى بيلىك ورىندارىنىڭ شەشىمىمەن شەبەردىڭ ءوزى تۇراتىن كوشەگە – الماتى مەن نارىنقولدى جالعايتىن ايگىلى قۇلجا جولىنىڭ ءبىر بولىگىنە ونىڭ ەسىمى بەرىلىپ, «داركەمباي داڭعىلى» دەپ اتالدى. ارينە, قازاق ونەرى دەيتىن قازىنالى سالاعا وراسان ولجا سالعان ايتۋلى شەبەر, قازاقستاننىڭ ەڭبەك سىڭىرگەن قايراتكەرى, قازاقستان سۋرەتشىلەر وداعى مەن ديزاينشىلار وداعىنىڭ مۇشەسى, كەزىندە كەڭەس وداعى دەپ اتالعان الىپ ەلدىڭ ماڭدايالدى جاستارىنا عانا بۇيىراتىن لەنين كومسومولى سىيلىعىنىڭ لاۋرەاتى, ەۋروپاداعى قىپشاقتار قاۋىمداستىعىنىڭ باسقارما مۇشەسى, قىرعىز رەسپۋبليكاسى «ديزاين اكادەمياسىنىڭ» اكادەميگى, «دارا تۇلعا داركەمباي» اتانعان سان قىرلى ونەر يەسىنە قانداي قۇرمەت كورسەتىلسە دە ارتىقتىق ەتپەس ەدى. وعان ءبارىمىز قۋانا قول سوقتىق, ريزا-قوشىمىزبەن قابىل الدىق. بىراق اناۋ-مىناۋ سوزدەن دە, كوزدەن دە سەكەم العىش كوڭىلدەردىڭ ءبىرازىندا دىق قالعانى دا راس, نەسىن جاسىرايىق. ءوزى تۇرىپ, كوزى تۇرىپ, كوشەنىڭ اتىن بەرگەندەرى تىم اۋىر بولماس پا ەكەن دەستىك. اراعا ءتورت-بەس جىل سالىپ, جاسى الپىسقا شىعارىنىڭ الدىندا, سوعان ءبىر-اق كۇن جەتپەي داركەنجاننان ايىرىلىپ قالعانىمىزدا سول تاعى ەسكە ءتۇستى ەمەس پە, پارۋاردىگەر... سونىڭ اسەرى عوي, ودان بەرگى جەردە: «كوزى ءتىرى جانعا كوشەنىڭ اتىن بەرمەڭدەرشى!» دەگىم كەلەدى دە تۇرادى.
تۇرلاۋى جوق ۋاقىت-اي دەسەڭشى, سودان بەرى دە تابانى كۇرەكتەي ون جىلدى ارتقا تاستاپپىز. بىراق, قۇداي توباسى ىشىندە, بۇل ەكى ارادا داركەمبايدى اۋىزعا الماي قاتارىنان وتكىزگەن ون كۇنىمىز بولماعان شىعار-اۋ. «قايران داركەمباي-اي!..» دەيمىز. «داركەمباي ايتپاقشى» دەيتىن ءسوز تۇراقتى ماتەلىمىزگە اينالدى. ءوزى دە سولاي دەگىزبەي قويمايتىن ازامات ەدى عوي, نەسىن ايتاسىڭ.
ارينە, داركەمبايدى داركەمباي ەتكەن – ەڭبەگى, اتادان ميراس ەتكەن ونەرى. اكەسى شوقپاردىڭ تەمىردى سازشا يلەپ, ءدۇيىم ەلگە تانىمال ۇستا بولعانىن بىلەمىز. سونىڭ شەتىن عانا كورىپ ۇلگەرسە دە كوكەيىنە مىقتاپ تۇيگەن ءارى كىشى اكەسى – شوقپاردىڭ ءىنىسى احمەت ۇستانىڭ ۇلگىسىن كورىپ, كورىگىن باسقان زەردەلى بالا ەسەيە كەلىپ, ومىرلىك جولىن تاڭداردا باسقا ەشتەڭەگە الاڭداماي, اتا كاسىبى – ۇستالىقتى سەرىك ەتۋى جانە ونى زامانا ۇردىسىنە قاراي ءبىلىم ارناسىندا ىلگەرى دامىتىپ, امبە قازاق قولونەرىنىڭ ايدىن شالقارىنا ۇلاستىرۋى قيسىندى ەدى. الماتى سۋرەتونەر ۋچيليششەسىن «كوركەمدەۋشى-سۋرەتشى», اباي اتىنداعى قازاق پەداگوگيكالىق ينستيتۋتىن «سىزۋ جانە سۋرەت» ماماندىعى بويىنشا ءتامامداپ, العان ءبىلىمى مەن ومىرلىك بىلىگىن ۇشتاستىرا ءجۇرىپ, تىنىمسىز ىزدەنۋىنىڭ ارقاسىندا ول وتكەن عاسىردىڭ ورتاسىنا قاراي, ايدىڭ-كۇننىڭ امانىندا جوعالۋعا اينالعان ءداستۇرلى قول ونەرىمىزدى قايتا تىرىلتۋگە باعا جەتكىسىز ۇلەس قوستى.
داركەمباي ساناۋلى ۇلتتىق جادىگەرلەرىمىزدى ءوز قولىمەن جاڭعىرتىپ قانا قويماي, ولاردىڭ جاسالۋ سىرلارىن جان-جاقتى زەردەلەپ, 200-دەن استام عىلىمي-زەرتتەۋ, عىلىمي-تانىمدىق ماقالالار مەن كىتاپتار جازدى, بىلگەندەرى مەن ءتۇيگەندەرىن تالاي تالاپكەر جاستارعا جالىقپاي ۇيرەتىپ, ۇستازدىق ەتتى. اعاشتى, مەتالدى كوركەمدەپ وڭدەۋ, تەرى يلەپ, ۇقساتۋ تەحنولوگياسىن جەتە مەڭگەرىپ, ونى دا كوپشىلىكتىڭ يگىلىگىنە اينالدىرۋمەن بولدى. بۇل ەكى ارادا ول ۇلتتىق ساۋلەت ونەرىمىزدىڭ قىرى مەن سىرىنا ءجىتى دەن قويىپ, ونىڭ ەستەن شىعا باستاعان كونە تەحنولوگياسىن جاڭعىرتۋدا دا ەرىنبەي-جالىقپاي ەڭبەك ەتكەنىن ايتۋ پارىز. سونىڭ ناتيجەسىندە قوجا احمەت ياساۋي كەسەنەسى, جاركەنتتەگى ءۋالىبايدىڭ مەشىتى, سارقانتتاعى چەركاس بەكىنىسىنىڭ تاريحي-مەموريالدىق مۇراجايى, جامبىل قالاسىنداعى قاراحان كەسەنەسى, كونە تارازدىڭ تاريحي ەسكەرتكىشتەرى, گۋرەۆتەگى (اتىراۋداعى), پاۆلودارداعى, شىمكەنتتەگى, تسەلينوگرادتاعى (استاناداعى) مۇراجايلار سەكىلدى عيماراتتار جاڭارىپ, ءسانى مەن سالتاناتىن قايتا تاپتى. بۇل جولدا ۇلتتىق رۋحانياتىمىزدى جەتىلدىرىپ, مادەنيەتىمىزدى گۇلدەندىرۋگە ولشەۋسىز ەڭبەك سىڭىرگەن ابزال ازامات وزبەكالى جانىبەكوۆتىڭ باسشىلىعى مەن جاناشىرلىعىن ايتقاندا داركەمبايدىڭ ءوزى ىلعي دا ءتانتى بولىپ وتىرۋدان جازبايتىن. سونىسىمەن-اق, باسشىسى كەلىسىپ, قوسشىسى قۇپ جاراسقان ۇيلەسىم, سونداي-اق بولسىن دەگىزەر ەدى.
وسى كۇنى الدەكىمنىڭ اتان تۇيەگە جۇك بولارلىق ءىس تىندىرعانىن ايتاردا «ءبىر ءوزى ءبىر ينستيتۋتتىڭ جۇمىسىن اتقارادى» دەلىنەتىن ءسوز ءدال وسى داركەمبايعا قۇپ جاراسار ەدى. ءوزىنىڭ اۋىلداس تا, باۋىرلاس تا اعاسى تۇمانباي اقىن: «تەمىردەن ارقان ەسكەن الديارىم, اعاشتان كەستە تىككەن حاس شەبەرىم», دەيتىن داركەمباي شوقپاروۆتىڭ ۇستالىعى مەن ۇستازدىعى جايىندا بۇگىنگە دەيىن از ايتىلعان جوق. كوزىقاراقتى قازاق بالاسى ونىڭ كىم بولعانىن جاقسى بىلەدى جانە حالقىنا سىڭىرگەن قيساپسىز ەڭبەگىنەن دە مەيلىنشە قۇلاعدار. سوندىقتان مەن, ءجونى كەلگەنى وسىلاي ەكەن دەپ, سول ايتىلعانداردى قايتالاپ جاتپاي-اق قويايىن دا, ونىڭ دەگدار بولمىسىنىڭ جۇرت اسا بىلە بەرمەيتىن قىرلارىنان ازىن-اۋلاق ايتا تۇسەيىن.
شىن دارىندى ادام بارلىق جاعىنان دا دارىندى. مۇنى قازەكەم: «جىگىت سەگىز قىرلى, ءبىر سىرلى بولسىن» دەپ جالعىز اۋىز سوزگە سىيعىزعان عوي. داركەمبايدىڭ سونداي قىرلارىنىڭ ءبىرى – اقىندىعى بولعانىن ەكىنىڭ ءبىرى بىلە بەرمەۋى دە مۇمكىن. ءارى ونىسى «ءاۋ دەمەيتىن قازاق جوق» دەگەنگە ساياتىن ەت پەن تەرىنىڭ اراسىنداعى جەلىك ەمەس, ءسوز قادىرىنە جەتكەن, كوركەمسوزدىڭ مايەگىن ەمگەن سارابدال اقىندىق. ايتپەسە:
مەن وياۋمىن, ۇيقىدا قالا جاتىر,
ءتۇن اۋىپ, تاڭعا ۇلاسىپ بارا جاتىر.
تار قاپاسقا قامالعان تاعىدايىن
تاعدىر مەنى قامادى, قامادى اقىر.
ءومىرىمنىڭ جازى ءوتىپ بارا جاتىر,
كوڭىلىمدە كولكىلدەپ نالا جاتىر.
كومەيىنە كورىكتىڭ تۇسپەي قالعان
كەۋدەمدە ءبىر بىقسىعان شالا جاتىر.
وتكەن كۇندە وسەك پەن جالا جاتىر,
جۇرەگىمدە وكسىك پەن نالا جاتىر.
ءوزىمدى ءوزىم جەك كورىپ, جيرەنەمىن
تۇككە تۇرماس تىرلىكتەن – قارا باقىر.
ويىم مەنەن بۇل تىلەك سانادا تۇر,
ءبىراز عانا ۋاقىت ارادا تۇر.
از با, كوپ پە كۇن مەن اي – كىم بىلەدى,
ءبىر جانارمىن لاپىلداپ, قارا دا تۇر! –
دەيتىن, ابايشا ايتقاندا, «تاس بۇلاقتىڭ سۋىنداي سىلدىرلاعان وڭكەي كەلىسىم» اناۋ-مىناۋ قورىش-قوتىراش ولەڭشىنىڭ قالامىنان توگىلەر مە! اقىننىڭ جانارتاۋلى جان-جۇرەگىنەن قايناپ شىعىپ, تاسقا قاشالعانداي, قايراتى مەن جىگەرى قاتار ورىلگەن جالىن جىر وسىنداي بولار, تەگى. ءيا بولماسا مىنا ءبىر ولەڭ جولدارىنا نازار اۋدارىڭىزشى:
بىلەمىن ولەرىمدى, سونەرىمدى,
جينالىپ, جۇرتىم, مەنى كومەرىڭدى.
سوندىقتان, كۇندىز-ءتۇنى تىراشتانام
تىرلىكتە بەرەيىن دەپ بەرەرىمدى.
تاعدىرىم نەنى ۇسىنسا الا بەردىم,
دەمەيمىن قاراشاعا دارا كەلدىم.
قولىما قاشاۋ العان قالام الدىم
بولسام دەپ حاس شەبەرى قارا ولەڭنىڭ.
اقىننىڭ زارەدەي بۇلتاعى جوق كوڭىل كومبەسىنىڭ اقجارما اقتارىلۋى ەمەي نە بۇل؟! شىندىعىنىڭ قىلاۋسىز ەكەنىن بىلەسىڭ, سوندىقتان الاڭسىز سەنەسىڭ. «كۇندىز-ءتۇنى تىراشتانام» دەگىزگەن قۇدىرەتتى ولەڭ ءسوزدىڭ الدىنداعى كىشىپەيىلدىلىگى قانداي جاراسىمدى. تابالدىرىقتان اتتاماي جاتىپ «ءتور مەنىكى» دەمەيتىن يبالى, قازاقى مىنەز.
«زەردەممەنەن زەرلەپ ولەڭ
ەڭبەگىمدى ەلگە بەرەم», –
دەگەن ويمەن كۇندىز-ءتۇنى
تىنىم كورمەي مەن دە كەلەم.
نەمەسە:
ەلىمە كوپ-اۋ بەرەرىم,
ەڭبەگىم – جالعىز سەنەرىم.
قوس قانات ەتسەم دەپ ەدىم
حالىقتىڭ ەگىز ونەرىن, – دەگەن جولدار دا وسىنداي كىشىلىككە, ولەڭ مەن ونەر الدىنداعى اسقان
جاۋاپكەرشىلىك سەزىمىنە تۇنىپ تۇرعان جوق پا.
«مەن دە جازدىم ولەڭدى قىرىق بەسىمدە», – دەپ ءوزى ايتقانداي, وسىنداي جاۋاپكەرشىلىگىنە بايلانىستى پوەزيا اۋىلىنا اتاسىن ابدەن بەرىدە بۇرعان داركەمبايدىڭ جازعاندارى پالەندەي كوپ تە ەمەس – 2003 جىلى قىزىلوردانىڭ «تۇمار» باسپاسىنان شىققان «اي-القا» اتتى شاعىنداۋ جيناققا كىرگەن ساناۋلى عانا جىرلارى. بۇل جيناققا كىرمەگەن, دەنى بالالارعا ارنالىپ, كەزىندە «بالدىرعان», باسقا دا گازەت-جۋرنالدارعا جاريالانعان, كونەرگەن كوپ سوزدەردىڭ سىرىن اشاتىن قىسقا-نۇسقا ولەڭدەرى, جۇمباقتارى بولسا كەرەك ەدى. ءارينە, ءالى باسپا بەتىن كورمەگەن باسقا دا ولەڭدەرى بار ەكەنى داۋسىز. ولاردى تۇگەندەپ, وقىرمانىنا جەتكىزۋ بولاشاقتىڭ ءىسى بولماق.
ەندىگى ءبىر پارا اڭگىمە – داركەمبايدىڭ ءازىل سوزگە دەس بەرمەگەن ايتقىشتىعى ءجونىندە. وعان ءوزىمىز دە تالاي كۋا بولعانبىز, تالاي-تالاي كۇلكىگە دە باتقانبىز. ءاسىلى, ءداركەمباي وتىرعان جەر قىران-توپان كۇلكىسىز بولماۋشى ەدى عوي. «ءبىر ءوزى – ءبىر تەاتر» دەسە دەگەندەي. دوستاردىڭ ءبىر باس قوسۋىندا اڭگىمە بەتىن ماعان قاراتىپ: «مەن بۇل بەكەڭدى بولەم دەپ, جاسى ۇلكەن اعام دەپ, الدىندا بايەك قاعىپ جۇرسەم, ويدا جوقتا مەنىڭ قارىنداسىمدى الدى دا, يت قۇساپ كۇيەۋ بوپ قالدى. تەگى, ەسىگىمنىڭ الدىندا كۇيەۋ بالام جامان بوپ كورگەن جوق ەدى», – دەپ جۇرتتى دۋ كۇلدىرگەنى بار. رەنجۋ دەگەن قايدا, قالاي عانا ريزا بولمايسىڭ!
جالعىز قىزى قۇرالايدى كۇيەۋگە بەرەتىن بولىپ, اۋىلدا توي وتكىزىپ جاتتى. باستاپقى ءسوز وزىنە تيگەن داركەمباي توردەگى ورەشە جەردە وتىرعان قۇرالايعا قاراپ تۇرىپ:
– ءاي, قىز-ءاي, بايىڭ قۇتتى بولسىن-ەي, اكە! – دەگەندە ۇلكەن-كىشى تويشى جۇرت كۇلكىدەن جارىلا جازداعانى بار-دى.
سودان قۇرالايدى قۇتتى ورنىنا قوندىرماققا ۇشتوبەگە بارماقشى بولدىق. قاپشاعايدىڭ ارعى بەتىندە, سۋ جاعاسىندا باس قوسپاقشى بولعانبىز. ءبىز الماتىدان ءسال كەشىگىپ جەتسەك, جاستار جاعى سۋعا ءتۇسىپ, ەرەسەكتەر ءبىر شوعىر بولىپ كۇتىپ تۇر ەكەن. ارالارىندا – ءبىزدى قارسى العالى وسىندا كەلگەن جاڭا قۇدا. اماندىق-ساۋلىقتان سوڭ داكەڭ:
– اعا, مىناۋ – اتالىق دەيتىن قۇدامىز. اتىنىڭ ءوزى-اق ايتىپ تۇر عوي: بىك-پرويزۆوديتەل! – دەپ جۇرتتى تاعى دا كۇلكىگە قارىق قىلدى. ءزىلسىز ازىلگە جادىراي كۇلگەن جاڭا قۇدا تۇر. «داركەنجان مۇنىڭ دا قىبىن تاۋىپ, وزىنە قاراتىپ العان ەكەن» دەپ ءبىز دە ريزا بولدىق.
القيسسا, اعالى-ءىنىلى تۇمانباي مەن داركەمبايدى بەيسەتاي دەيتىن اۋىلداس اعالارى 60 جاسقا تولعان تويىنا شاقىرىپتى. ءماجىلىستىڭ ابدەن قىزعان شاعىندا ءسوز كەزەگى كەلگەن كەلىندەرىنىڭ ءبىرى بەيسەكەڭە يگى تىلەكتەرىن ايتا كەلىپ:
– اعا, كۇلاش تاتەم ەكەۋىڭىز قارتايماڭىز! – دەسە, اقىندىعى ۇستاپ كەتكەن تۇماعاڭ:
– كۇلپاشپەن وڭاشادا كارتا ويناڭىز! – دەپ قالسا كەرەك. وندايدا داركەمباي قاراپ قالسىن با:
– جاسىڭ بولسا بىرازعا كەلىپ قالدى, كارتادان باسقا ويىندى تارتا ويناڭىز! – دەگەن ەكەن.
نەسىن ايتاسىڭ, كوپ قوي مۇنداي مىسالدار. تەگىندە, ءازىل دە ۇشقىر ويدان تۋادى. ءسوزدىڭ تەرەڭ ماعىناسىن, استارلى ويناقىلىعىن سەزبەيتىن ادامنان كۇلكى دە شىقپايدى. بۇل تۇرعىدان العاندا, داركەمبايدىڭ تىلگە دەيتىن ىنتا-ىقىلاسى, حالقىمىزدىڭ نەبىر مايەكتى سوزدەرىن جيناپ, كونەرگەن, ۇمىتىلا باستاعاندارىن جاڭعىرتىپ, جاڭاشا پايدالانۋعا, اسىرەسە, ءارتۇرلى تۇرمىستىق قولدانىستا بولعان زاتتارمەن قوسا, ولاردىڭ اتاۋلارىن دا قايتادان قاتارعا قوسۋعا دەگەن قۇشتارلىعى ريزاشىلىق سەزىمىن تۋعىزباي قويمايتىن. ونىڭ سونداي مۇقياتتىلىعىنىڭ ارقاسىندا ابا, اباق, ارقامشى, دۇرە, جادى, جارعاق, جەتە, جورگەم, ىسكەنجە, بۇلقىنشاق, بىلەمە, لاجى, ماسۋەك, ءماندىر, اساي-مۇسەي, قوجى, قازباي, كوتەرمەكىل, تۇياقتاقا, تاپتاۋرىن, ۇگىندىرىك, ۇگىنشىك, شارتىلداۋىق, شاڭگەك, شىڭىلتىر, ت.ب. كوپتەگەن زات جانە بۇيىم اتاۋلارى تىلدىك قورىمىزعا قايتا كىرىپ, قولدانىس تاپقانىن, بالكىم, بىرەۋ بىلسە, بىرەۋ بىلمەس تە. وسىنداي جانە تاعى باسقا دا ەڭبەكتەرىنە بولا ول ەتنولينگۆيست, ەتيمولوگ, ياعني ءسوز تانۋشى عالىم اتاندى.
بىردە ول ماعان:
– اعا, تارانشى اتامنىڭ اتى نەگە سولاي قويىلعان؟ – دەپ سۇرادى. تارانشى – مەنىڭ اكەمنىڭ لاقاپ اتى, ول كىسىنى بارشا جۇرت سول اتىمەن بىلەتىن جانە ابدەن بەرىگە دەيىن ءبىز دە ءوز ەسىمى سولاي قويىلعان بولار دەپ ويلايتىنبىز.
– ءتۇسىنىڭ شىمقاي قارالىعىنا بولا, كۇن قاقتاعان ديقانشى ۇيعىرلارعا ۇقساتىپ, جەڭگەلەرى سولاي اتاپ كەتسە كەرەك قوي, – دەدىم.
– ال ۇيعىرلاردىڭ نەگە سولاي اتالاتىنىن بىلەسىز بە؟ – دەدى ەندى ول, جاسىلداۋ كوزى ك ۇلىم قاعىپ.
– بىلمەيدى ەكەم.
– البانبىسىڭ دەگەن...
جيەندىك جولمەن كەيدە ءوستىپ قىجىرتاتىنى بولاتىن.
– ال بىلسەڭ ايتشى.
– تاران دەيتىن قامال بۇزار قۇرال بولعانىن رومانداردان وقىعان شىعارسىز؟ ورىستار سونى, اكەلەرى ويلاپ تاپقانداي-اق «تارانيت», پويتي نا تاران» دەيتىن سوزدەرمەن ءوز تىلدەرىنە ىڭعايلاپ العان. ارينە, ءبىر ەسەپتەن, ول ءۇشىن ورىستى سوگۋگە دە بولماس. ال باياعى زامانداردا ءبازبىر حالىقتار سول تاراندى اۋىل شارۋاشىلىعىنىڭ قاجەتىنە جاراتقانعا ۇقسايدى. تارانعا سوقانىڭ تۇرەنى ەسەپتى ءتىس ورناتىپ, جابىلا سۇيرەپ ءجۇرىپ, سونىمەن جەر جىرتقان عوي. سولاردىڭ ءبىرى – ديقانشى ۇيعىرلار. سول سەبەپتى وزدەرى تارانشى اتانسا كەرەك.
مەن سەندىم. قيسىندى سوزگە يلانباي قايدا باراسىڭ؟ سەندىم جانە ءوز اكەمنىڭ اتى ءاۋ باستا قايدان شىققانىن دا وسىلايشا داركەمبايدان ءبىلدىم. ابدەن بەرتىندە بەيىمبەت ءمايليننىڭ «ادەت قۇشاعىندا» اتتى اڭگىمەسىنەن: «از عانا ەگىن-تارانىن دا ءىنىسى جيادى» دەگەندى وقىعاندا سوعان يمانداي ۇيىدىم.
شىركىن, داركەمباي وسىنداي ەدى عوي, قازاقتىڭ داركەمبايى!
بەكبولات ادەتوۆ,
قازاقستاننىڭ قۇرمەتتى ءجۋرناليسى
الماتى
