اۋىلشارۋاشىلىق كووپەراتسياسى

ونىڭ قازىرگى دامۋ باعىتى قانداي؟ ەلىمىزدە 1990 جىلدارى باستالعان اۋىلشارۋاشىلىق رەفورماسى اۋىلشارۋاشىلىق جەرىنە, ءوندىرىس قۇرالدارىنا, رەسۋرستارىنا جەكەمەنشىك ينستيتۋتىن, وندىرىسكە جاڭا باسقارۋ ۇلگىلەرىن, ءتۇرلى مەنشىك فورمالارىنداعى ءىرى, ورتا, شاعىن اۋىلشارۋاشىلىق ونىمدەرىن وندىرۋشىلەردى قالىپتاستىردى. بۇگىندە ەلىمىز ەكونوميكاسىنىڭ اگرارلىق سەكتورىندا كوپتەگەن شارۋا (فەرمەرلىك) قوجالىقتارى, كىشى كاسىپكەرلىك, ءتۇرلى كووپەرا­تيۆتىك, جەكە قوسالقى, وتباسى شا­رۋاشىلىق قۇرىلىمدارى ەڭبەك ەتىپ, اۋىلشارۋاشىلىق ونىمدەرىن ءوندىرىپ كەلەدى. دەگەنمەن, شاعىن, شاشىراڭقى اۋىلشارۋاشىلىق ونىمدەرىن وندىرۋشىلەر ماتە­ريالدىق-تەحنيكالىق رەسۋرستارمەن جابدىقتاۋشى, ءونىم وڭدەۋشى, ساۋدا قۇرىلىمدارى, دەلدالدار مەن تۇتىنۋشىلار تاراپتارىنان قولايسىزدىقتاردى سەزىنىپ, ايتارلىقتاي قيىندىقتارعا كەزىگىپ وتىرعاندىعى دا شىندىق. بىراق تۇتىنۋشىلار تاراپىنان جىل­دان-جىلعا ازىق-ت ۇلىك ساپاسى مەن ارتاراپتىلىعىنا قويىلاتىن تالاپتاردىڭ ارتا بەرەتىندىگى نا­رىقتىق ەكونوميكانىڭ زاڭدى قۇبىلىسى ەكەنىن دە مويىنداۋ كەرەك. جاسىراتىنى جوق, ءىرى اۋىلشارۋاشىلىق ونىمدەرىن ءون­دىرۋشىلەر ساۋدادا, وڭدەۋ نا­رىق­­تارىندا مونوپوليالىق جاع­دايدى يەلەنىپ شاعىن شارۋا­شىلىق قۇرىلىمدارىن وزدەرىنە تەڭ دارەجەدە سەزىنبەي, مۇدەلەرىن ەسكەرمەي, ءتيىمدى, تاۋەكەلى تومەن اۋىلشارۋاشىلىق ءوندىرىسى تۇرلەرى ەسەبىنەن ايتار­لىقتاي پايدا تاۋىپ كەلەدى. سونداي-اق, ءىرى شارۋاشىلىق قۇرىلىمدارى وندىرىستەرىن نەگى­زىنەن يننوۆاتسيالىق, جاڭعىرتۋ ءىس-شارالارى نەگىزىندە دامىتا وتىرىپ, اۋىلدى ەلدى مەكەندەر پروبلەمالارىن, اسىرەسە ەڭبەككە جارامدى ازاماتتاردى جۇمىسپەن قامتۋ ماسەلەلەرى بويىنشا, تولىق شەشە بەرمەيدى. بۇل جاعدايدا, شاعىن, جەكە اۋىلشارۋاشىلىق قۇرىلىمدارىنىڭ اۋىلدى ەلدى مەكەندەردىڭ الەۋمەتتىك جاع­داي­لارىن جاقسارتۋدا, اۋىلدا ورتا تاپتىڭ ءوز دەڭگەيىندە قا­لىپتاسۋىنا ايتارلىقتاي اسەرى بار ەكەنىن ايتپاسقا بولمايدى. سونىمەن قاتار, تاڭداۋلى عى­لىمي-پراكتيكالىق زەرتتەۋلەر ناتيجەلەرى كورسە­تىپ وتىر­عانداي, ەلىمىزدە ساپا­لىلىعى, نارلىلىگى بو­يىنشا ادام تاماق­تانۋىنىڭ عىلىمي نەگىز­دەل­گەن كورسەتكىشتەرىنە سايكەس كەلە بەرمەيتىن ازىق-ت ۇلىكتەر اۋقى­مىنىڭ ارتىپ كەلە جاتقاندىعى دا تولعانارلىق جايتقا اينالۋدا. مىسالى, بۇگىندە اۋىل­داعى جەكە قوسالقى, وتباسى شارۋا­شىلىقتارىندا وندىرىلگەن اۋىل­شارۋاشىلىق ونىمدەرىنە تۇتىنۋ­شىلار تاراپىنان سۇرانىس ارتىپ كەلەدى, سەبەبى, ءبىر جاعىنان ولاردى وندىرۋشىلەردىڭ وزدە­رى دە تۇتىناتىندىقتان تابي­عي قۇندىلىعى ساقتالعان, ەكو­لوگيالىق تازا ونىمدەر بولىپ وتىر دەۋگە بولادى. دەمەك, اتال­عان شاعىن اۋىلشارۋاشىلىق ونىمدەرىن وندىرەتىن قۇرىلىمدار ەلىمىزدە ونىمدەردىڭ باسىم بولىگىن ءوندىرىپ قانا قويماي, سا­پا­لىق قاسيەتتەرىن دە جوعارى دەڭگەيدە ساقتايتىن بولسا, اۋىل­شارۋاشىلىق ءوندىرى­سىن جانداندىرۋ باعىتىنداعى مەم­لەكەتتىك ۇستانىم نەگە شاعىن اۋىل­­­شا­رۋاشىلىق قۇرىلىم­دا­رىن قولداۋعا دا باعىتتالمايدى؟ ءبۇ­گىندە شاعىن اۋىلشارۋاشىلىق قۇرىلىمدارى سۇرانىس-ۇسىنىس زاڭدىلىقتارىن ەسكەرە, نارىق تەتىكتەرىن پايدالانىپ جانە نا­رىقتا سۇرانىسقا يە, قۇنى جو­عارى ونىمدەر وندىرۋمەن اينالىسىپ, جاقسى جەتىستىكتەرگە جەتىپ كەلەدى. سونداي-اق, سالىستىرمالى زەرتتەۋلەر دە اۋىلشارۋاشىلىق جەرلەرىن مەيلىنشە ءتيىمدى پايدالاناتىن دا شاعىن, جەكە قوسالقى, وتباسى شارۋاشىلىقتارى ەكەنىن كورسەتەدى. وكىنىشكە قاراي, بۇگىندە اۋىل­شارۋاشىلىق سەكتورىنىڭ سالالارى بويىنشا جۇمىسقا جارامدى اۋىل تۇرعىندارىنىڭ 45-50%-ى عانا جۇمىس ورىندارىمەن قامتىلىپ وتىر, اۋىلدى ەلدى مەكەندەردەگى 100 جەكە قوسالقى, وتباسى شارۋاشىلىقتارىنا شاق­قاندا, ورتا ەسەپپەن ولاردىڭ 10-15-ءى عانا تاۋارلى ونىمدەر وندىرۋمەن اينالىسادى ەكەن. ەلباسىنىڭ بەس ينستيتۋتتىق رەفورماسىندا ەلىمىزدە ۋربانيزاتسيا دەڭگەيىنىڭ تومەن­دىگى, حالىقتىڭ 43 پايىزدان استامى اۋىلدا تۇراتىندىعى, اۋىل­­­شارۋاشىلىق ءونىمىن ءوندى­رۋشى­لەردىڭ سالىق تولەۋدەگى ەنجار­لىعى, سوعان قاراماي وسىناۋ ەل ەكونوميكاسىنداعى ماڭىزدى سالانى سۋبسيديالاۋعا بيۋدجەتتەن قىرۋار قارجى بولىنەتىندىگى تۋرالى ايتىلعان. سونىمەن قاتار, تاياۋ­دا ەلباسى بۇگىندە قالىپتاسقان الەمدىك ەكونوميكالىق داعدارىس­تان شىعۋدىڭ بىردەن-ءبىر جولى اۋىلشارۋاشىلىق ءوندىرىسىن جەدەل دامىتۋ ەكەنىن قاداپ ايتتى. وسىعان وراي بۇگىندە مەملەكەت تاراپىنان بۇل سالاعا جان-جاقتى قولداۋلار كورسەتىلۋدە. سولاردىڭ قاتارىندا وتكەن جىلدىڭ قا­زان ايىندا «اۋىلشارۋاشىلىق كوو­پە­­راتيۆتەرى تۋرالى» زاڭ قا­بىلدانعانىن ايتۋعا بولادى. بۇل زاڭ ەلىمىز ەگەمەندىك العاننان بەرى قابىلدانعان اۋىلشارۋاشىلىق كووپەراتسياسى تۋرالى زاڭناما­لىق اكتىلەردىڭ بارلىق جاق­تارىن پايىمداي وتىرىپ جاسال­عان قۇجات. اتاپ ايتقاندا, جا­ڭا زاڭ اۋىلشارۋاشىلىق كووپەرا­تيۆتەرىنە كوممەرتسيالىق تۇرعىدا قىزمەتتەرىن اتقارۋعا, تابىستارىن كووپەراتيۆ مۇشەلەرى اراسىندا دەربەس بولۋگە قۇقىق بە­رەدى. سونداي-اق, كووپەراتيۆ ءمۇ­­­شە­لەرى جارعىلىق تولەمدەرى كولەمىنە قاراماي جالپى جينالىستا ءبىر عانا داۋىستى يەلەنەدى, كووپەراتيۆتەردىڭ رەۆيزيالىق كوميسيا قىزمەتتەرى شىعىنىنىڭ 50%-ى مەملەكەت تاراپىنان سۋبسي­ديالانادى. دەگەنمەن دە, بۇگىندە «اۋىل­­شا­رۋاشىلىق كووپەر­اتيۆتەرى تۋرالى» جاڭا زاڭنىڭ اتقارىلۋ جاعدايىن, جىل باسىنان وڭىرلەردەن قۋانار­لىق­تاي اقپاراتتار ءتۇسىپ جاتقانىمەن, بىرجاقتى باعالاۋعا بولمايتىن سياقتى, ياعني كوبىنە ساپادان گورى قۇرىلعان كووپەراتيۆتەر سانىنا ەلىكتەۋشىلىك بايقالادى. وڭىرلەردى ارالاپ, تۇسىنىك جۇ­مىس­تارىن جۇرگىزگەنىمىزدە باي­قاعانىمىز, اۋىلشارۋاشىلىق كووپەراتيۆتەرىن قۇرۋعا ىنتالى ازاماتتاردىڭ باسىم بولىگىنىڭ ماقساتى اۋىل شارۋاشىلىعىنا ءتيىستى سۋبسيديا قارجىسىن يەلەنۋمەن عانا شەكتەلەتىن سياقتى. سوندىقتان دا, بۇل ماڭىزدى ءىس-شارالاردى ۇيىمداستىرۋ كەزە­ڭىنەن باستاپ, اقىرىنا دەيىن اۋىلشارۋاشىلىق كووپەراتسياسى بويىنشا ايتارلىقتاي عىلىمي-وندىرىستىك تاجىريبە جيناقتاعان مامانداردىڭ بەلسەنە ارالاسۋى اسا قاجەت. ارينە, بۇل دامىعان ەلدەردەگى اۋىلشارۋاشىلىق ءون­دىرىسىنىڭ وزىق تاجىريبەسىن, ءبۇ­گىندە بىزدە قالىپتاسقان جۇيەدە, پسيحولوگيالىق كوزقاراستا ءتيىم­دى پايدالانۋ وڭايعا سوقپايدى. مى­سالى, وڭىرلەردى ارالاپ, ءونىم ءوندىرۋشى قۇرىلىمدار وكىلدەرىمەن كەزدەسكەندە, كوبى «كووپەراتيۆ بىزگە نە بەرەدى, بۇرىن بىزدەردى جەكە شارۋا بولىڭدار دەپ تاراتتىڭدار, ەندى بىرىگىڭدەر دەيسىڭدەر», دەگەن سۇراقتار ءىشىنارا ايتىلىپ قالادى. بىرىنشىدەن, دامىعان ەلدەردە ورتا ەسەپپەن اۋىلشارۋاشىلىق ونىمدەرىن وندىرۋشىلەر وزدەرى وندىرگەن ونىمدەرىنىڭ اقىرعى قۇنىنىڭ 65-75%-ىن يەلەنسە, بىزدە بۇل كورسەتكىش, اۋىل­شارۋاشىلىق ونىمدەرىنىڭ باسىم بولىگىن وندىرەتىن شاعىن, وتباسى شارۋاشىلىقتارى بو­يىنشا ورتا ەسەپپەن 23-30%-دان اسپايدى ەكەن. مىسالى, اۋىلدىق وكرۋگتە بەلسەن­دى ءبىر ازامات ءسۇت قابىلدايتىن, ءتۇرلى ءسۇت ونىمدەرىن شىعاراتىن زاۋىت سالدى دەلىك. ول اۋىلدى ەل­دى مەكەندەر تۇرعىندارىنان ءسۇتتىڭ ءليترىن 80 تەڭگەدەن ساتىپ الىپ, تۇتىنۋشىلارعا ءتۇرلى ءسۇت ونىمدەرىنە اينالدىرىپ ساتقاندا ءار ليتر تابيعي سۇتكە شاققاندا 70 تەڭگەدەن تازا پايدا تابادى, ءسويتىپ بۇل تازا پايدانى زاۋىت قوجايىنى تولىعىمەن يەلەنەدى. ەگەر زاۋىت كووپەراتيۆ قۇرامىندا بولسا, اتالعان پايدا كووپەراتيۆ مۇشەلەرىنە ولاردىڭ ەڭبەك ۇلەستەرىنە ساي بولىنەر ەدى. ەكىنشىدەن, مەملەكەتتىك اۋىل­شا­رۋاشىلىق قۇرىلىمدارى جە­كەشەلەندىرىلىپ, جەكەمەنشىك اۋىل­شارۋاشىلىق ونىمدەرىن وندىرۋشىلەر پايدا بولدى, ال ءبۇ­­گىنگى بىرىگۋ بۇرىنعى مەم­لە­كەتتىك شارۋاشىلىقتاردى قاي­تا جاساقتاۋ ەمەس, دامىعان ەل­دەر­دە تيىمدىلىگىن دالەلدەگەن جە­كەمەنشىك قۇرىلىمدار نەگىزىندە ۇجىمدىق شارۋاشىلىقتاردى قالىپتاستىرۋ بولىپ تابىلادى. ۇشىنشىدەن, كووپەراتسيا مونوپوليستەر, دەلدالدار جاعىنان جانە سىرتتان كەلەتىن ونىمدەر ەسەبىنەن ورىن الاتىن كەلەڭسىزدىكتەرمەن كۇرەسۋگە مۇمكىندىك بەرەدى جانە عىلىمي-تەحنيكالىق پروگرەس­تىڭ نەگىزىندە ءىرى وندىرىستىك كولەم قامتاماسىز ەتىلەدى. دەمەك, اۋىلدى ەلدى مەكەندەر, اۋداندار, وڭىرلەر دەڭگەيلەرىندە ءتۇرلى فورمالارداعى بىرلەستىكتەر قۇرۋ جانە ءتيىستى جاعدايلار جاساۋ اۋىلدىق ايماقتاردىڭ تۇراقتى دامۋىنىڭ جانە ازىق-ت ۇلىك قاۋىپسىزدىگىن قامتاماسىز ەتۋدىڭ كەپىلى بولا الادى. سونىمەن قاتار, اۋىلشارۋاشىلىق كووپەراتيۆتەرىن ۇيىمداستىرۋ ءونىم ءون­دىرۋ­شىلەردىڭ ءداستۇرلى, ىشكى جاعدايىندا تيىمدىلىگى تومەن قىزمەت تۇرلەرىن كووپەراتيۆ نەگىزىندە مامانداندىرىلعان ورىن­داۋشىلارعا بەرۋ ارقىلى قىزمەتتەر ساپاسىنا كەپىلدىك بەرەدى, شارۋاشىلىق شىعىندارىن ازايتۋعا, دۇرىس ەمەس شەشىم­دەر ورىن العاندا جاۋاپكەرشىلىكتى بولىسۋگە, جاريالىلىق جاعدايدا ينۆەستي­تسيا­لىق ىنتانى ارتتىرۋعا جاعداي جاسايدى. الەمدىك تاجىريبەدە اۋىلشارۋا­شى­لىق كووپەراتسياسىنىڭ تىك جانە كولبەۋ ۇلگى­لەرى كەڭىنەن قولدانىلادى. اتاپ ايت­قاندا, تىك كووپەراتسيا ۇلگىسىندە كووپەراتيۆكە ەنگەن اۋىلشارۋاشىلىق ءونىم­دەرىن وندىرۋشىلەردىڭ جەرىنە, ءوندىرىس قۇ­رال­دارىنا, مال-م ۇلىكتەرىنە مەنشىكتىك قۇقىعى تولىعىمەن ساقتالادى, ياعني كووپەراتيۆكە بەلگىلى ءبىر شارۋاشىلىق باعى­تىن­داعى شارالاردى بىرلەسىپ اتقارۋ ءۇشىن قوسىلادى, مىسالى, ونىمدەرىن وتكىزۋ, ماتەريالدىق-تەحنيكالىق جابدىقتاۋ, مال ازىعىن ءوندىرۋ, ەگىستىك ونىمدىلىكتەرىن ارتتىرۋ. كولبەۋ كووپەراتسيا ۇلگىسىندە كووپەراتيۆ مۇشەلەر يەلىكتەرىندەگى بارلىق مال-م ۇلىك, جەرلەرى كووپەراتيۆ يەلىلى­گىنە ءوتىپ جوعارىدا اتالعان قىزمەتتەرمەن قوسا ءونىم وندىرۋدە دە بىرلەسىپ قىزمەتتەر اتقارادى. بۇل ەكى ۇلگىنىڭ قايسىنىڭ ءتيىمدى ەكەنى جەرگىلىكتى جەرلەردەگى جاعدايلارعا بايلانىستى انىق­تالادى. ءسوز سوڭىندا ايتارىم, جوعارىدا اتال­عان جاۋاپتى دا ماڭىزدى ءىس-شارالاردىڭ ءتيىم­دىلىگىن ارتتىرۋ ماقساتىندا بۇل باعىت­تا ءبىرشاما جۇمىستار اتقارىپ جاتقان «اتامەكەن» ۇلتتىق كاسىپكەرلەر پالاتاسى, «قازاگرو» حولدينگى جانە جەرگىلىكتى اتقارۋشى ورگاندارعا وسى ماسەلە بويىنشا بىرلەسىپ قىزمەتتەر اتقارۋعا تۋرا كەلەدى. كاكىمجان سارحانوۆ, قازاق اۋىل شارۋاشىلىعى كەشەنى ەكونوميكاسى جانە اۋىلدىق ايماقتاردى دامىتۋ عىلىمي-زەرتتەۋ ينستيتۋتى استانا فيليالىنىڭ ديرەكتورى, اۋىل شارۋا­شىلىعى عىلىمدارىنىڭ دوكتورى استانا