جەكەمەنشىك بالاباقشالار

مەملەكەتتىك ستاندارتقا ساي كەلە مە؟ بالاباقشالاردىڭ جەتكىلىكسىزدىگى رەسپۋبليكامىزداعى مەكتەپكە دەيىنگى تاربيە ىسىندە كوپكە دەيىن كۇرمەۋى شەشىلمەگەن كۇردەلى ءتۇيىن بولىپ كەلدى. بولجام بويىنشا, تابيعي ءوسىم جانە ەلىمىزگە كوشىپ كەلۋشىلەر ەسەبىنەن ارتقان بالا سانى بۇل باعىتتاعى جۇمىستى قويىلتا ءتۇستى. كەزىندە بالاباقشا عيماراتتارىنىڭ جەكە قولدارعا ءوتۋى نەمەسە باسقا ءبىر مەكەمەلەردىڭ كەڭسەسىنە اينالۋى ماسەلەنىڭ وڭ شەشىم تابۋىنا وزىندىك كەدەرگىسىن تيگىزىپ كەلگەن بولاتىن. مەملەكەتتىك بالاباقشالار­عا ۇزىن-سونار كەزەك ول توڭىرەكتە «بار­ماق باستى, كوز قىستىلىقتىڭ» تۋىنداپ قانا قويماي, بارىنشا ەتەك جايۋىنا اكەلىپ سوقتىردى. بىتپەيتىن بالاباقشا داۋى, ءمالىمى جوق كەزەك داۋى ۇدەدى. ومىرگە كەلگەن سوڭ-اق باق­شاعا كەزەككە تۇرعان بالاقايلار كەزەگىن كۇتۋمەن مەكتەپ جاسىنا جە­تىپ قالعان كەزدەر دە بولدى. وسى قىم-قۋىت كەزدەرى قا­بىل­دان­عان «بالاپان» باعدار­لاماسىنىڭ مىندەتى بۇل باعىت­تاعى قوردالانعان ماسەلەلەردى جەڭىلدەتۋ, مۇمكىن­دى­گىنشە شە­شۋ بولدى. مەملەكەتتىك با­لا­باق­شالاردىڭ جۇگىن جەڭىل­دەتۋ ءۇشىن جەكەمەنشىك نە­گىز­­دەگى با­لا­باق­شالار اشىلا باستادى. قازىر ەلى­­مىز بو­يىن­­شا مىڭداعان بالا جەكە­مەن­­شىك بالا­باقشالاردا ءتالىم الىپ ءجۇر. اڭگىمە وسى جەكەمەنشىك با­لا­باقشا­لارداعى جاعداي­عا بايلانىس­تى بولىپ تۇر. جەكەمەنشىك بالا­باق­شا – بۇل بيزنەس, ياعني كاسىپ­كەر­لىك نە­گىزدە قىز­­مەت ەتە­دى. الايدا, مەنشىك قۇ­قى­­عى­نا قاراماي, ەڭ باستى ماق­سات – دۇ­رىس باقشالىق قىز­مەت اتقارۋ, قا­زاق­ستان رەسپۋب­­­­لي­كاسىنىڭ مەم­لەكەت­تىك جالپى­عا مىندەتتى ءبى­لىم بەرۋ ستان­­دارتى «مەكتەپكە دەيىن­گى ءتار­­بيە مەن وق­ى­تۋدىڭ» نەگىزگى ەرە­­جەلەرىن باسشىلىققا الا وتىرىپ, ستاندارت نەگىزىندە تالاپقا ساي قىزمەت كورسەتۋ. ول تۋرالى اتالمىش ستاندارتتا «مەن­شىك نىساندارىنا, تيپتەرى مەن تۇرلەرىنە قاراماي قازاق­ستان رەسپۋبليكاسىنىڭ بارلىق مەك­تەپ­كە دەيىنگى تاربيە مەن وقىتۋ ۇيىمدا­رىن­دا... قول­دا­نۋ ءۇشىن ار­نالعان», دەپ انىق جا­زىلعان. قازىر بارلىق جە­كە­مەنشىك با­لاباقشالار وسى دەڭ­­­گەيدەن تولىق كورىنە الىپ ءجۇر دەي الامىز با؟ مەنىڭشە, جوق. جۋىردا بالالارىن جەكەمەنشىك بالاباقشاعا بەرگەن تانىسىم «بالام ۇيگە كەلىپ اۋزىن جاپپاي ءان ايتادى. وڭكەي حيت اندەردى باس­تان-اياق جاتتاپ العان. «بۇعان كىم ۇيرەتىپ ءجۇر؟» دەپ العاشىندا تاڭعالىپ, ايران-اسىر بولعانمىن. سويتسەم, باقشادا تاربيەشىلەرى كۇن ۇزاعىنا ۇيالى تەلەفونمەن ءان قوسىپ قويادى ەكەن... ەرەسەكتەر ايتاتىن ماحاببات, سەزىم اندەرى. بالا جاسىنا ساي ۇيرەنگەن ءبىر-ەكى شۋماق ولەڭى, تاقپاعى بولسا ەكەن-اۋ!» – دەپ نالىعانى بار ەدى. بۇل ءبىر عانا بالاباقشاداعى جاعداي دەپ ەشكىم ايتا الماس. سىرتقى سيپاتى, قۇجاتى زاڭعا ساي, ءمىنسىز بولعانمەن, بالاباقشالاردىڭ ىشكى تىرلىگىن, ىشكى الەمىن ەشكىم ناقتى ايتىپ بەرە المايدى. ءتىپتى, كەلگەن كوميسسيالاردىڭ ءوزى بالاباقشا باسشىلىعى مەن قىز­مەتكەرلەرى زىر جۇگىرە ءجۇرىپ «بارىن كورسەتكەن» ساناۋلى كۇندە ەشتەڭەگە كوز جەتكىزە المايدى. ونىڭ ۇستىنە, «كاسىپكەردىڭ قۇقىعىن تاپتاماۋ, ىسىنە كەدەرگى كەلتىرمەۋ» دەگەن قاعيدالارمەن تەكسەرىستىڭ بولاتىندىعىن الدىن الا ەسكەرتىپ قويۋ – ءبىراز جايتتىڭ «جابۋلى قازان جابۋلى كۇيىندە» قالۋىنا تاپتىرماي­تىن ءتاسىل. ول جەرلەردەگى تىرلىكتى, ءتالىم-تاربيەنى تام-تۇمداپ سىرتقا شى­عا­راتىن, وندا دا «اتىن اتاماي, ءتۇسىن تۇستەمەي» ايتۋدى ءوتىنىپ, جۇمىسىنان شىعا­رىپ تاستاي ما دەپ قورقاسوقتاپ بايان­داي­تىن سول جەردە قىزمەت ەتەتىن جاندار مەن ەشتەڭەنى جاسىرۋدى بىلمەيتىن پىسىق بالاقايلار. ماقالا جازۋ بارىسىندا ءوزىم تىلدەسكەندەردىڭ ءبىرى جەكەمەنشىك بالاباقشادا قىزمەت ەتىپ, كەيىن جۇمىستان شىققان كورشى قىز بولدى. «كىم بولىپ قىزمەت ەتتىڭ؟» دەسەم, «مەن ءبارى دە بولدىم. ءارى تاربيەشىمىن, ءارى بالا كۇتۋشىمىن, ەدەن دە جۋامىن, ونشاقتى بالاعا تاماق ءپى­سىرەتىن اسپازدامىن. شتاتقا باسقا ادام العان جوق, ىشتەگى ءبىر-ەكى قىز بەساسپاپ بولىپ, وسى جۇمىستاردى اتقارا بەرەتىنبىز», دەيدى. ءوزى سول بالاباقشانىڭ ءبىر جەردە تىركەۋدە بارىنا كۇ­مانداناتىنىن دا جا­سىرعان جوق, جاسىرعانى «سۋ ىشكەن قۇدى­عى­نا تۇكىرگەن بولمايىن», دەپ اتى-ءجونىن ايتپاۋدى سۇراعانى بول­دى. سويتسەم, بويجەتكەننىڭ ما­ماندىعى بالاباقشا تۇگىلى, ءبى­لىم بەرۋ ىسىنە, الەۋمەتتىك سالاعا جات­پاي­تىن, تەحنيكالىق باعىتتا ەكەن. جەكەمەنشىك بالاباقشالار دا مەملەكەتتىك بالاباقشالار ءتارىزدى «كۇن رەجىمىن» قاتاڭ ساقتاۋعا, ناقتىراق ايتساق, بۇلدىرشىندەردى ءتورت مەزگىل تاماقپەن قامتۋعا, سايا­حاتقا شىعارۋعا, ءان شىرقاتىپ, بي بيلەتىپ, تاقپاق جاتتاتقىزىپ, ءاربىر بالانىڭ بويىندا بار قابى­لەتىنىڭ كوزىن اشۋعا, سونداي-اق, ەرەسەك توپتاردا انا تىلىمەن ءبىر­گە ورىس, اعىلشىن تىلدەرىنىڭ ءالىپ­پە­سىن ۇيرەنىپ, ءتىل سىندىرۋىنا جۇمىستانۋى كەرەك. بىراق, مەنشىك قۇقىعى جەكە بولىپ تابىلاتىن با­لا­باقشالاردىڭ اراسىندا ءدال وسى ءتىل ۇيرەتۋ ماسەلەسىندە, ساياحات قۇرىپ, ءاربىر كۇندى مازمۇندى ءوت­كىزۋدى ۇيىمداستىرۋدا جانە كادر ماسەلەسىندە تۋىنداپ تۇرعان ءما­سەلەلەر, ورىن الىپ جاتقان ول­قى­لىقتار جوق ەمەس, بار. جۋىردا اقتاۋ قالاسىنداعى جەكەمەنشىك با­لاباقشالاردىڭ بىرىندە ورىن العان جاعداي جۇرتتى, اسىرەسە, اتا-انالاردى ءبىر دۇرلىكتىرگەن بولا­تىن. «بالاباقشاداعى 10-عا تارتا بالا استان ۋلاندى دەپ اتا-انالار شۋ شىعاردى», دەپ جەرگىلىكتى تەلەار­نا جۋرناليستەرى دە حابارلاپ جاتتى. باقشاعا ساپ-ساۋ بارعان ءۇش جا­سار قىز بالا ۇيگە ورالعان سوڭ مازاسىزدانىپ, بالاباقشادا ىشكەن تاماعىن قۇسىپ, السىرەپ, ءىشى وتۋمەن بولعان. ءوزارا الەۋمەتتىك جەلىدە سويلەسىپ وتىراتىن وزگە اتا-انالارعا حابارلاسقان قىزدىڭ اتا-اناسى ءدال سول مەزەتتە توپتاعى بىرنەشە بالانىڭ جاعدايسىز بولىپ جاتقانىن بىلەدى. مەڭگەرۋشىسى ءوز قۇزىرىنداعى «باقىت» بالا­باق­شاسىنا شاڭ جۋىتپاي قور­عاشتاعانمەن, تەكسەرۋگە كەلگەن تۇتىنۋشىلار قۇقىعىن قورعاۋ دەپارتامەنتى قىزمەتكەرلەرىنىڭ بالاباقشا ىشىندەگى جاعدايدان «توبە شاشتارى تىك تۇرعان». ياعني, بالالارعا بەرىلگەن قايناعان سۋ مەن تاماقتان بىرنەشە ميكروب انىقتالسا, 8 قىزمەتكەر مەن 14 ءتار­بيەلەنۋشىدەن «نوروۆيرۋس» تابىلىپ, جەتى جۇمىسشىنىڭ دارىگەرلىك كىتاپشاسى جالعان بولىپ شىقتى. قان­داي سالعىرتتىق, وراشولاقتىق ءتۇبى ءبىر بوي كورسە­تەدى, بۇل وقيعانى دا سالاداعى سال­عىرت­تىقتىڭ كو­رىنىپ قالىپ جاتقان تۇس­تارى دەپ قابىلداۋىمىز كەرەك... جەكەمەنشىك بالاباقشالاردىڭ قىزمەتىن جانە قاجەتتىلىگىن جوققا شى­عارا المايمىز, ولاردى اشۋ, جوعارى­دا ايتقانىمىزداي, بۇل سالاداعى ماسەلە­لەردى ءبىراز جە­ڭىلدەتتى. ايتسە دە, كەزەك­تىڭ سانىن ازايتۋ عانا ەمەس, ساپا باس­تى نازاردا بولۋى ءتيىس. جەكەمەنشىك بالاباقشالارعا سەنىم ارتىپ, اقىسىن تولەپ, بالاسىن تاپسىرعان اتا-انا جانە بالاقايلار سول سەنىمگە, سول اقىعا ساي لايىقتى قىزمەت ءتۇرىن كورۋى قاجەت دەپ ويلايمىز. مەملەكەتتىك بولسىن, جەكەمەنشىك بولسىن, ءتىپتى, مەملەكەتتەن سۋبسيديا الاتىنى بار, المايتىنى بار – بالاباقشانىڭ اتى دا, زاتى دا ناعىز بالاباقشاعا ساي بولعانى ءجون. بالاباقشانى اشۋشى ازامات كاسىپكەرلىكپەن بىرگە, ۇرپاق تاربيەسىنە, ونىڭ قاۋىپسىزدىگىنە, دەنساۋلىعىنا, تازالىعىنا, مەملەكەتتىك ستاندارت نەگىزىندە ءتالىم-تاربيە الۋىنا جاۋاپتى ەكەندىگىن ەستەن شىعارماعانى دۇرىس. بالاباقشالاردى جاع­داي­ى­نا قاراي ءوز الدىنا عيمارات سالىپ اشقاندار دا نەمەسە كوپ­قاباتتى ۇيلەردىڭ پاتەرلەرىنەن اشقاندار دا بار. قانداي جاعدايدا دا, وتباسىلىق بالاباقشالاردا ءار بالاعا ءتيىستى ويىن الاڭىنىڭ اۋماعى, جايلى جاتىن ورنى مەن ويىنشىقتار, بالا اعزاسىنا قا­جەتتى قۇنارلى تا­عام­­­داردىڭ بولۋى, ولاردىڭ ءجوندى ساقتا­لۋى, ارنايى مامان-كادرلاردىڭ بولۋى, ءتۇرلى ادىستەمەلىك, تاربيەلىك, كور­نەكى قۇرالداردىڭ بولۋى – باس­تى شارت. جۋىردا عالامتور ارقىلى تا­را­عان قىزىلوردا قالاسىنداعى «ايانا-جان» جەكەمەنشىك بالا­باقشاسىندا ورىن العان جاعداي بۇل تاقىرىپتا ماسە­لەنىڭ بار ەكەن­دىگىن دالەلدەي تۇسەدى. اتال­مىش بالاباقشادان ەكى ايدان بەرى جالاقىلارىن الا الماي جۇرگەن قىزمەتكەرلەر – اس­پاز بالالارعا تويحانالاردان كە­لەتىن, كەيدە كوكتەپ كەتكەن ەتتەن تاماق ازىرلەنەتىندىگىن ايتسا, تاربيەشىنىڭ كومەكشىسى بولىپ ەڭبەك ەتىپ, جۇمىستان شىققانىنا ساناۋلى كۇندەر عانا بولعان كەلىنشەك بالالارعا ەشقانداي جاعدايدىڭ جاسالاماعاندىعىن, جاتىن ورىندا ءبىر ماتراستان باسقا ەشتەڭەنىڭ, ياعني كورپە, جاستىقتىڭ دا جوق ەكەن­دىگىن, بالالار كۇنىنە تەك ەكى رەت تاماقتاناتىنىن جىلامسىراي جەتكىزدى. قىزىلوردا قالالىق ءبىلىم ءبولىمىنىڭ وكى^­ءلى شۋلى بالاباقشانىڭ جە­كە كاسىپكەر قالتاسىنان قارجى­لاندىرىلاتىندىعىن, ولاردىڭ بالاباقشا اشۋ تۋرالى ءوتىنىش بەرگەنمەن, تۇتىنۋشىلار قۇقىعىن قورعاۋ دە­پارتامەنتىنەن رۇقسات الما­عاندىعىن, ءتيىستى قۇ­جات­تاردى رە­سىمدە­­مەگەنىن العا تارتتى. ال تۇتى­نۋ­شىلار قۇقىعىن قورعاۋ دەپارتامەنتى مامانى بولسا, عي­­ماراتتىڭ ەكى توپقا جارامدى بول­عان­مەن, كاسىپكەردىڭ بالا­باقشا­نى ناقتى اشقاندىعى, تاعامدا­رى­نىڭ قاۋىپسىزدىگى, ما­ماندا­رىنىڭ قىزمەت­كە لايىق­تىلىعى تۋرالى ەشقان­داي مالىمەت ءتىر­كەلمەگەندىگىن ايتىپ بەردى. دەمەك, بۇل جاعداي تىركەۋسىز-اق جەكەمەنشىك بالاباقشالاردىڭ جۇمىس جاساي بەرەتىندىگىن كورسەتىپ بەردى دەۋگە بولادى. سونداي-اق, با­لاباقشا اشۋ ءۇشىن پايدالانۋ الاڭى 30 شارشى مەتردەن كەم تۇسپەيتىن ءبىر بولمەلى پاتەر نەمەسە تۇرعىن ۇيدەن بەس بالاعا, پايدالانۋ الاڭى 50 شارشى مەتردەن كەم ەمەس ەكى بولمەلى پاتەر نەمەسە تۇرعىن ۇيدەن توعىز بالاعا ارناپ, پايدالانۋ الاڭى 80 شارشى مەتردەن كەم بولمايتىن ءۇش بولمەلى پاتەر نەمەسە تۇرعىن ۇيدەن 13 با­لاعا ارناپ بالاباقشا اشۋعا بولادى دەگەندەي, بالا سانى مەن توپ سانىنا عيمارات كولەمىنىڭ سايكەس كەلۋىنىڭ دە وزىندىك بەلگىلەنگەن زاڭدىلىقتارى بار. قاعاز جۇزىندە وسىلاي بولعانمەن, ناقتى ومىردە قالاي؟ بەس بالاعا ارناپ اشىپ, 9-10 بالا «ۇستاپ» وتىرعاندار بار ما؟ بۇل دا ءوز الدىنا انىقتاۋدى قاجەت ەتەتىن جايت. جەكەمەنشىك بالاباق­شالاردىڭ بىرقاتارىندا توپتاردا بالالاردىڭ جاس ەرەكشەلىگى رەتى ساقتالا بەر­مەي­­دى. ءۇش جاستاعى, سونداي-اق, مەكتەپ­كە بارۋعا دايىندالىپ ءجۇر­­گەن ەرەسەك توپتاعى – بەس جاستاعى بالانىڭ قابىل­داۋى, ءتۇسى­نىگى, سانا-سەزىمى بىردەي ەمەس. بىراق, كۋاگەرلەردىڭ ايتۋىنشا, بۇلدىرشىندەردىڭ جاس ەرەكشەلىگى ەمەس, مەكتەپكە دەيىنگى تاربيە جۇمىسىندا عيماراتتىڭ سىيىمدىلىعىنا نەمەسە تاربيەشى سانىنا نەگىزگى باسىمدىق بەرە­تىندەر بار ەكەن. ەكى جۇكتەمەنى ءبىر ءوزى الىپ, تاڭەرتەڭنەن قارا كەشكە دەيىن «بالامەن بالا» بولىپ وتىرۋ تاربيەشى­لەردى شارشاتىپ, ءتىپتى, جۇمىسقا دەگەن بەلسەندىلىگىن تومەندەتىپ, مەزى ەتىپ جىبەرۋى مۇمكىن. تاربيەشىلەر جالا­قىسىنىڭ ماردىمسىزدىعى بالاباق­شالاردا تاربيەشىلەردىڭ جەتىسپەۋ­شى­لىگىن تۋىنداتىپ وتىر. مەكتەپكە دەيىنگى تاربيە مەن مەكتەپتە بەرىلەتىن جالاقى كولەمى تە­ڭەس­­تىرىلمەگەندىكتەن, ولار ءمۇم­كىندىگىنشە جالاقىسى كوبىرەك مەك­تەپتە جۇمىس جاساۋعا تىرىسادى ەكەن. جەكەمەنشىك بالاباقشا­لار­داعى ­احۋالدى زەردەلەي كەلە, كوز جەت­كىز­گەن تاعى ءبىر نارسە – «با­لا­پان» باعدار­لاماسىن ودان ءارى جەتىلدىرىپ, جەكەدەگى بالاباقشالاردا سابيلەر توبىن اشۋدىڭ قاجەتتىلىگى. تا­بيعي ءوسىم, شەتتەن كوشىپ كەلگەن اعايىندار ۇلەسى جانە شالعاي اۋىلدىق جەرلەر­دەگى قانداستاردىڭ ورتالىققا شو­عىرلانۋ ءۇردىسىنىڭ ەتەك الۋى سالدارىنان بالاباقشا جاسىنداعى بالالار سانىنىڭ كوبەيۋى بايقالۋدا. بۇل ءوز كەزە­گىندە بالاباقشاعا كەزەكتىڭ ەڭ­سەرىلمەيتىنىن كورسەتىپ وتىر. مىسالى, ءبىر ۇلكەن اۋىلدا ءبىر جىلدا 200 بالا ومىرگە كەلىپ, باقشاعا كەزەككە تىركەلدى دەسەك, ەكى جىلدان سوڭ اۋىلداعى ءبىر-ەكى مەملەكەتتىك بالاباقشا سونىڭ ىشىنەن تەك 25-50 بالانى عانا الا الادى. ارادا ءبىر جىل وتكەندە, ياعني الگى بالالار 3 جاسقا تولعاندا اۋىلداعى ساناۋلى جەكەمەنشىك بالاباقشا دا باقشانىڭ كەزەگىن ويسارىتاپ كەتە المايدى – بالانى شاماسىنا قاراي قابىلداي الادى. قالعان بالالار مەن ولاردان كەيىنگى تۋعان سابيلەر كەزەكتى سول كۇيى «ۇستاپ تۇرادى». ەگەر «با­لا­پان» باعدارلاماسى ارقىلى جەكەمەنشىك بالاباقشالاردا سابيلەر توبى اشىلسا, سىرەسىپ قالعان كەزەك ماسەلەسىن جىبىتۋگە بولار ەدى. ەشبىر اتا-انا قىرۋار اقشاسىن سارپ ەتىپ بىلىعى كوپ, بىلىگى جوق بالا­باقشاعا بالالارىن بەرە سال­مايدى. دەمەك, بالاباقشانى اشۋ, جۇمى­سىن تىڭعىلىقتى جانە تالاپقا ساي ۇيىم­داستىرۋ, ءاربىر بالاعا جاۋاپكەر­شى­لىكپەن قاراۋ – كاسىپكەرگە, ياعني بالا­باقشا يەسىنە جاۋاپتى, اۋىر مىندەت جۇك­^­تەي­دى. وسى ورايدا جاقسى ءىستى جاڭ­عىرتا جالعاستىرىپ, بۇعان دەيىنگى تاجىريبەلەردى ەسكەرە وتىرىپ كەمشىن تۇستاردى انىق كورسەتىپ, جەتىسپەسىن تولىقتىرىپ, اتا-انا مەن كاسىپكەر قىزمەتىن ءۇي­لەستىرىپ, بالاباقشالار, سونىڭ ىشىندە جەكەمەنشىك بالاباقشالار قىزمەتىن جان-جاقتى جاڭعىرتۋ قاجەتتىگى اڭعارىلىپ تۇر. گۇلايىم شىنتەمىرقىزى, «ەگەمەن قازاقستان» ماڭعىستاۋ وبلىسى