سارعايعان سۋرەتتىڭ سىرى

ول تۋرالى كوكجەلەك اۋى­لىن­داعى ەڭبەك ارداگەرى مۇقان سارتوۆ اقساقال ايتىپ بەردى. – ءوزىم ونەردى جاقسى كورگەن سوڭ ونەر ادامدارى تۋرالى ايتىلعان اڭگىمە, جازىلعان ماقالالارعا قۇلاق ءتۇرىپ جۇرەمىن. «ەگەمەن قازاقستان» گازەتىندە امانگەلدى سەمبين تۋرالى جازىلعان ماقالا ويىما وسىدان 54 جىل بۇرىن بولعان ءبىر وقيعانى ورالتىپ وتىر. ءبىزدىڭ امانگەلدى اتىنداعى سوۆ­حوز مال شارۋاشىلىعىمەن اينا­لىستى. مالعا قاجەتتى ازىق رە­تىندە 2 مىڭ گەكتارعا دەيىن ءجۇ­گەرى ءوسىرىپ جۇردىك. 1962 جىلى قىر­­كۇيەك ايىندا جامبىل مادە­ني-اعارتۋ ۋچيليششەسىنەن ءبىر توپ ­ستۋدەنتتەر جۇگەرى جيناۋ ناۋقانىنا كومەككە كەلدى. ولاردىڭ اراسىندا ءانشى امانگەلدى سەمبين دە بار ەدى. اۋىلدا فەلدشەر بولىپ جۇمىس ىستەيتىن ماعان سوۆحوز باسشىلارى ستۋدەنتتەردىڭ دەنساۋلىعىن كۇندەلىكتى باقىلاپ تۇرۋدى تاپسىردى. كۇندە ولار جۇمىستان كەلگەننەن سوڭ جاتاقحاناعا بارىپ, جاعدايلارىن ءبىلىپ تۇردىم. اۋىل جاستارى ستۋدەنتتەرمەن تەز ءتىل تابىسىپ, كلۋبتا بي كەشىن وتكىزە باستادىق. مەن بۇل كەزدە سوۆحوز كوركەمونەرپازدار ۇيىرمەسىنىڭ جەتەكشىسى بولاتىنمىن. اۋىل جاستارىنىڭ باسىن قوسىپ, كۇندە كەشكىسىن كونتسەرتكە دايىندىق جاساپ جۇردىك. ستۋدەنت جاستاردى دا تارتتىق. سوندا بايقاعانىم, امانگەلدىنىڭ ونەرگە دەگەن قۇشتارلىعى, ءاندى اسەم ورىندايتىنى ماعان ەرەكشە اسەر ەتتى. ءبىر كۇنى امانگەلدىگە اۋىل جاستارى مەن ستۋدەنتتەر بىرىگىپ كونتسەرت قويۋ تۋرالى ۇسىنىس ايتتىم. ول وعان قۋانا كەلىستى. ءبىر اپتا دايىندالىپ, اۋىلعا ۇلكەن كونتسەرت قويدىق. اۋىل تۇرعىندارى امانگەلدى سەمبيننىڭ ءان ورىنداۋ شەبەرلىگىنە, داۋىس دياپازونىنا ريزا بولىپ, تاڭداي قاعىستى. ونەردەن حابارى بارلار «مىنا بالا ءتۇبى ءبىر جەردەن شىعادى» دەگەن ويلارىن دا جاسىرمادى. سوۆحوز باسشىلارى كونتسەرتىمىزدى كورىپ, ريزاشىلىقتارىن ءبىلدىردى. كەلەسى اپتادا سوۆحوزدىڭ №2 بولىمشەسىنە (قازىرگى كۇشامان اۋىلى) بارىپ, كونتسەرت قويدىق. مۇندا دا ونەرپازدارعا العىستار ايتىلىپ جاتسا, سولاردىڭ ىشىندە امانگەلدىنىڭ شوقتىعى بيىك بولعانىن مويىنداۋىمىز كەرەك. ستۋدەنتتەردى سوۆحوزعا باس­تاپ كەلگەن سازگەر كۇنسايىن قۋات­باەۆ ەدى. كونتسەرتتەردە ونىڭ دا ءبىر­نەشە اندەرى ورىندالدى. ستۋدەنت­تەر اۋىلداعى مادەني ءىس-شارا­لارعا ۇزبەي قاتىسۋمەن بىرگە, سوۆحوز­داعى جۇگەرى جيناۋ, تازالاۋ جۇمىس­تارىن دا ابىرويلى اتقارىپ ءجۇردى. امانگەلدى كەنەتتەن جۇمىستا ءجۇرىپ اياعىن جاراقاتتاپ الىپتى, ونى ەشكىمگە ايتپاعان. ءبىر كۇنى امانگەلدى اۋىرىپ قالدى دەگەندى ەستىپ بارسام, اياعى كۇپ بولىپ ءىسىپ كەتكەن. بايقاۋىمشا, اۋىلدا ەمدەۋگە بولمايتىن ءتارىزدى. دەرەۋ ءوزىمنىڭ جەڭىل-جەلپى كومەگىمدى كورسەتتىم. الدىمەن وزىنە, سودان سوڭ سوۆحوز باسشىلارىنا ايتىپ, ونىڭ جامبىلدا ەمدەلۋى كەرەكتىگىن جەتكىزدىم. ال ونى قالاعا جالعىز جىبەرۋگە تاعى بولمايدى. سوسىن باسشىلارعا ايتىپ, اۋىلدىق كلۋبتىڭ مەڭگەرۋشىسى شوتىنباي ايدارقۇلوۆتى قاسىنا قوسىپ جىبەردىم. وعان امانگەلدىنىڭ اياعى ءتاۋىر بولعانشا قاسىندا بولۋ­دى تابىستادىم. سەبەبى, ءبىز امان­گەل­دىمەن جاقىن ارالاسىپ كەتكەن ەدىك. ەكى-ءۇش اپتادان كەيىن شوتىن­باي اۋىلعا كەلىپ ماعان بار جاي­دى ءمالىم ەتتى. جامبىلدا دارىگەر­لەر امانگەلدىنىڭ اياعىنا وتا جا­­ساپتى. اياعى ءتاۋىر بولعان سوڭ ەكەۋى سۋرەتكە ءتۇسىپ, كەيىن امان­گەلدى سول سۋرەتتىڭ سىرتىنا: «ەسكەرت­كىش مۇقانعا امانگەلدى مەن شوتىن­بايدان. ء21/حى-1962 ج. جامبىل قالاسى», دەپ جازىپ, ەسكەرتكىش رەتىندە ماعان حاتپەن جىبەرگەن ەدى. (سۋرەتتە امانگەلدى سول جاقتا). جارتى عاسىردان استام ۋاقىت ساقتالىپ, سارعايعان سۋرەتتىڭ سىرى وسىنداي. بۇل سۋرەتتەگى كۇمىس كومەي تەنور ءانشى امانگەلدى سەمبين دە, اۋىلداعى كلۋبتىڭ مەڭگەرۋشىسى بولعان ونەرلى جان شوتىنباي ايدارقۇلوۆ تا بۇگىندە ومىردەن ءوتىپ كەتتى. ەكى دوسىمنىڭ دا جاتقان جەرلەرى جايلى بولسىن دەمەكپىن. مەن امانگەلدىمەن ءبىر ايعا جۋىق بىرگە بولعانىمدا ونىڭ ادامگەرشىلىك قاسيەتىنىڭ جوعارى ەكەنىن بايقادىم. سول كەزدە ول بار بولعانى 17 جاستا ەكەن. سوعان قاراماستان, ۇلكەندى ۇلكەندەي, كىشىنى كىشىدەي سىيلاي بىلەتىن, تاربيەلى ورتادان ءتالىم العان ادەپتى جان ەكەنى كورىنىپ تۇردى. ال ونەر دەسە ىشكەن اسىن جەرگە قوياتىن. ءوزىنىڭ كوسىلتە شىرقايتىن اسەم داۋىسىمەن قوسا, ونىڭ بويىنان ۇيىمداستىرۋشىلىق قابىلەتتى دە بايقاعانىم بار. گازەت, جۋرنال, كىتاپتى كوپ وقىپ, ءوز ءبىلىمىن كوتەرىپ وتىرۋدى ادەتكە اينالدىرعان. امانگەلدى تۋرالى بەلگىلى قالام­گەرلەر بەيبىت قويشىباەۆ, قالي سارسەنباي, جاناربەك ءاشىم­جاننىڭ گازەتتەرگە جازعان­دارىن وقىپ, اسەم اندەرىن راديو, تەلەديداردان تىڭداپ ءجۇردىم. اسىرەسە, 1973-1981 جىلدار ارالى­عىندا ونىڭ «ءبىرجان-سارا» وپەراسىندا ءبىرجان, «قىز جىبەك» وپەراسىندا تولەگەن, «اباي» وپەراسىندا ايدار, «ايسۇلۋ» وپەراسىندا اۋباكىر, ال الەمدىك رەپەرتۋاردان «ەۆگەني ونەگين» وپەراسىنان لەنسكي, «كنياز يگور» وپەراسىنان ۆلاديمير يگوروۆيچ, «فاۋست» وپەراسىنان فاۋست, «بوگەما» وپەراسىنان رۋدولف, تاعى باسقا وپەرالارداعى پارتيالاردى جاقسى ورىنداعانىن دا بىلەمىن. قايتالانباس بوياۋعا قانىق اسەم داۋىسى مەن بيىك ورىن­داۋشىلىق شەبەرلىگى ونى وپەرا سۇيەر قاۋىمنىڭ, بارشا جۇرتشى­لىقتىڭ سۇيىسپەنشىلىگىنە بولەدى. امان­گەلدىنىڭ «اقباقاي», «بال­قۋراي», «اي­نامكوز», «قور­عان», «ءشاپيباياۋ», تاعى باسقا قا­­زاقتىڭ حالىق اندەرىن توگىلتە, شا­­بىتپەن, ناقىشىنا كەلتىرە شىر­­قاعانىن ەستىگەنىم بار. مىنە, وسىن­­داي ۇلكەن ونەر يەسى ا.سەمبين 1976 جىلى «قازاقستاننىڭ ەڭبەك ءسىڭىر­­گەن ءارتيسى» دەگەن اتاققا قول جەت­­­كىزدى. اتتەڭ, ءومىرى قىسقا بولدى. شىندىعىندا دا ونىڭ داۋىسى ەرەكشە, سيرەك كەزدەسەتىن داۋىس بولاتىن. الايدا, اۋىلىمىزداعى كىشكەنە ساحنادان باستالعان ونىڭ ونەردەگى جولى ۇلكەن ساحناعا ۇلا­سىپ, يتاليانىڭ اتاقتى «لا سكالاسىندا» اۋەلەتە ءان شىر­قايتىنىن ول كەزدە بىلە قويعا­نى­مىز جوق. مىنە, وسىنداي ونەردىڭ شىڭىنا شىققان, داۋىسى ەرەكشە, سيرەك كەزدەسەتىن حاس تالانت امانگەلدى سەمبيننىڭ ءىزى ءبىر كەز­دەرى امانگەلدى اتىنداعى سوۆحوز اتانعان بۇگىنگى ءبىزدىڭ كوكجەلەك اۋىلىندا دا سايراپ جاتىر. ەڭ وكىنىشتىسى سول, ونىڭ ۇلكەن ساحنادا نەبارى سەگىز جىل عانا تەر توگىپ, بايشەشەكتەي ەرتە سولعانى. تۇلا تويى تۇنىپ تۇرعان تالانت ەگەر ءتىرى بولعاندا تالاي-تالاي بيىكتەردى باعىندىرار ەدى. قازاقتا: «ادام ولگەن كۇنى ولمەيدى, ۇمىت بولعان كۇنى ولەدى», – دەگەن ءسوز بار. ەندەشە, ونەردىڭ شىڭىنا شىققان شىن تالانت امانگەلدى سەمبين ەشۋاقىتتا ۇمىتىلمايدى. «كەزىندە سونداي ءبىر ءانشى بولعان, سونداي ءبىر جۇلدىز جارقىراپ تۋعان, سول جۇلدىزدى جابىلىپ ءجۇرىپ وشىرگەنبىز», – دەگەن ەدى بىردە بەلگىلى جازۋشى, قوعام قايراتكەرى شەرحان مۇرتازا اعامىز امانگەلدى سەمبين تۋرالى. ال بۇعان ءبىزدىڭ الىپ, قوسارىمىز جوق. تەك وكىنگەننەن باسقا. اڭگىمەنى جازىپ العان سۇندەتۋللا ءابىلوۆ, قازاقستان جۋرناليستەر وداعىنىڭ مۇشەسى جامبىل وبلىسى, مويىنقۇم اۋدانى