ال ءسىز نە دەيسىز؟
تاريح جازۋشىلار تاراپىنان ادامزات بالاسىنىڭ بۇكىل ءومىر جولى ەكى كەزەڭگە ءبولىنىپ قاراستىرىلدى. ولار: «تاريحقا دەيىنگى كەزەڭ» جانە «تاريحتان كەيىنگى كەزەڭ» دەپ اتالدى. «تاريحقا دەيىنگى كەزەڭگە» ادامزات بالاسى جارالعاننان باستاپ, جاڭاشا جىل ساناۋعا, ياعني حريستيان ەراسىنا دەيىنگى VIII عاسىر ارالىعى; ال «تاريحتان كەيىنگى كەزەڭگە» وسى ح.ە دەيىنگى VIII عاسىردان بەرمەن قارايعى مەرزىم جاتقىزىلدى. سونىمەن بىرگە, ادامزات بالاسىنىڭ ءوسىپ-ءونىپ, ءار تاراپقا وركەن جايعان كەيىنگى ۇرپاقتارىن دا ەكىگە ءبولىپ, ونىڭ ءبىر بولىگىن «تاريحي حالىقتار», ەكىنشىسىن «تاريحي ەمەس حالىقتار» دەپ تانۋ قالىپتاستى. بۇل باياعى «ءبىز جانە باسقالار» دەپ ءبولىنۋدىڭ عىلىمي تۇرعىدان العاش زاڭداستىرىلۋى ەدى. مۇنىڭ «تاريحي حالىقتارىنا»: «جاراتۋشىنىڭ ەرەكشە مەيىرى تۇسكەن, وركەنيەتتى, مادەنيەتتى جاساۋعا قابىلەتتى حالىقتار», ال «تاريحي ەمەس حالىقتارىنا» بۇعان كەرىسىنشە: «جاراتۋشىنىڭ قارعىسىنا ۇشىراعان, ىزگىلىكتى بىلمەيتىن, «تاريحي حالىقتار» جاساعان يگىلىكتى قيراتۋشى, توناۋشى جابايىلار, تاعىلار» دەگەن انىقتاما بەرىلدى.
بۇكىل سانالى عۇمىرىن كوشكىنشىلەر تاريحىن زەرتتەۋگە ارناعان حح عاسىردىڭ اۆتورى, ورىس عالىمى ل.ن.گۋميلەۆتىڭ: «ءحىح عاسىر بۇكىل پروگرەسشىل وركەنيەتتى تەك وتىرىقشى حالىقتار جاساعان, ال ورتالىق ازيانى بەينەبىر توقىراۋ, بولماسا جابايىلىق پەن تاعىلىق جايلاعان دەگەن تۇجىرىمدامانى (كونتسەپتسيانى) مۇرا ەتىپ قالدىردى. بۇل تۇجىرىمدامانىڭ ەڭ جامان جەرى – ونىڭ قاتەلىگىندە عانا ەمەس, ونى ەشقانداي سىناۋعا جاتپايتىن عىلىمنىڭ جەتىستىگى رەتىندە ۇسىنىلۋىندا» (گۋميلەۆ ل.ن. حۋننى ۆ كيتاە. سانكت-پەتەربۋرگ. 1994.ستر.6) – دەپ وي ءتۇيۋى, وسىنداي قيتۇرقى ورىن اۋىستىرۋدىڭ مانىنە كوز جەتكىزگەندىگىنەن بولسا كەرەك. ال «ءحىح عاسىر قالدىردى» دەگەن وسى مۇرانىڭ حح عاسىردان دا قايماعى بۇزىلماي ءوتىپ, ءححى عاسىردىڭ تابالدىرىعىنان اتتاعانى دا بۇل كۇندە ەشكىمگە جاسىرىن سىر ەمەس. بۇل ارادا ل.گۋميلەۆتىڭ «ورتالىق ازيانى» دەپ وتىرعانى سونىڭ ەجەلگى زامانداردان بەرگى تۇراقتى تۇرعىندارى كوشكىنشىلەر جونىندە ەكەنىن ءتۇسىنۋ تاريحتان حابارى بار كىم-كىمگە دە ونشا قيىندىق تۋعىزبايدى عوي دەپ بىلەمىز.
ەۋروپالىق ەمەس حالىقتاردىڭ دۇنيەنى ەۋروپالىقتاردىڭ تانىم-تۇسىنىگىمەن زەردەلەپ, بولمىسقا سولاردىڭ كوزىمەن قاراۋى – بىلىمدىلىكتىڭ, عالىمدىقتىڭ بەلگىسى بولىپ سانالدى. وسىعان وراي كوشكىنشى حالىقتار ۋاقىت وتە كەلە عىلىمي تانىمدى بىلاي قويىپ, ءتىپتى, وزدەرىنىڭ قالىپتاسقان قاراپايىم ومىرلىك ءتول تانىمىن دا ەۋروپالىق تانىممەن الماستىرۋعا ءماجبۇر بولدى. بۇعان ايعاق رەتىندە قازىرگى تاڭدا شىعىس حالىقتارىنىڭ الىس پەن جاقىندى ءوز تانىم-تۇسىنىگىمەن اجىراتۋدان قالىپ, وزدەرىنىڭ ءدال جانىنداعى ءوڭىردى «قيىر شىعىس» («دالني ۆوستوك»), ال وزدەرىنەن تىم الىستا, باتىس ەلدەرىمەن شەكتەسىپ جاتقان شالعاي ءوڭىردى «تاياۋ شىعىس» («بليجني ۆوستوك) دەپ اتاپ, اتاۋ ءمانىن وسى ماعىنادا تانىپ جۇرگەندەرىن ايتساق تا جەتكىلىكتى. مۇنىڭ تەك ەۋروپالىقتار ءۇشىن عانا سولاي, ال وزدەرىنىڭ تانىم-تۇسىنىكتەرىنە مۇلدە كەرەعار ەكەنىندە قازىر ەشكىمنىڭ شارۋاسى جوق. وكىنىشكە قاراي, بۇل جانە تەك گەوگرافيالىق تانىمعا عانا قاتىستى ەمەس-اۋ!.. ەڭ عاجابى – سول, وزگەنىڭ تانىم-تۇسىنىكتەرىنە جاسالعان وسىنداي قياناتتاردىڭ كەيدە ەشقانداي ماقساتسىز تەك بىلمەگەندىكتەن كەتكەندىگىن كەيىن وزدەرى بىلسە دە, سونى تۇزەتىپ, شىندىقتى قالپىنا كەلتىرۋدى دە قاجەتسىنبەيدى. مۇحيتتىڭ ارعى جاعىنداعى امەريكا اتتى الىپ قۇرلىقتىڭ كەزىندە اتى-ءجونى ەشكىمگە بەلگىسىز ۇساق ساۋداگەر امەريگو ۆەسپۋچچيدىڭ اتىمەن اتالىپ كەتۋى دە, ەلىنەن ۇندىستانعا بارام دەپ شىعىپ, اداسىپ امەريكاعا بارعان حريستوفور كولۋمبتىڭ قۇرلىقتىڭ تۇرعىندارىن بىلمەستىكپەن «ۇندىستەر» دەپ تانىعان قاتەلىگىنىڭ كەيىن وزگەرتىلمەي سول كۇيى تاريحقا ەنۋى دە وسى ايتىلعاننىڭ ايعاقتى دالەلى بولسا كەرەك.
قازىرگى ۇرپاقتىڭ تاريحي ساناسى, مىنە, وسىنداي جاعدايدا, ياعني ەۋروپالىق تانىم-تۇسىنىكتە جازىلعان تاريح نەگىزىندە قالىپتاستى. سول سەبەپتى دە بايىرعى وتىرىقشىلار مەن كوشكىنشىلەردىڭ بۇگىنگى ۇرپاقتارى بۇل كۇندە وزدەرىن قانشا جەردەن جان-جاقتى ءبىلىمدىمىز, تاريحي ساۋاتتىمىز دەگەندەرىمەن, ءالى كۇنگە وزدەرىنىڭ ەجەلگى اتا-بابالارى جونىندەگى تاريحي تانىم-تۇسىنىكتەرى وسىنداي. ىشكى تۇيسىك قارسىلىعىنا قاراماستان, ءبىرى – وزدەرىن وركەنيەتتىلەردىڭ, ەكىنشىسى – وزدەرىن جابايىلاردىڭ ۇرپاعىمىز دەپ سەزىنەدى. ويتكەنى, تاعىلىم الار ورتاق تاريح تانىمى ۇرپاق ساناسىن وسىلاي قالىپتاستىرعان. ءبىزدىڭ جاراتىلىس تەگى ءبىر ادام بالاسىن بولشەكتەپ, جىكتەۋدى «ادامزاتقا جاسالىنعان ادىلەتسىزدىك, تاريحىنا جاسالىنعان قيانات» دەۋىمىز دە وسىنداي پايىمداۋلاردان تۋىنداعان.
بۇل رەتتە ەۋروتسەنتريستىك باعىتتاعى عالىمدار تەك وزىنىكىن عانا ءجون كورىپ, وزگەنىڭ پىكىرىمەن ساناسپايتىن ءوزىمشىل ولەرمەن وركوكىرەكتەرگە ءتان مىنەزبەن وزدەرى ءار كەز كەزدەسىپ, تانىپ-بىلگەن ءومىر شىندىعىن دا قاپەرلەرىنە المادى. ويتكەنى, ءبىر ەل باسقا ءبىر ەلدىڭ شەكاراسىن باسقىنشىلىقپەن بۇزىپ, بەيبىت حالقىن قىرعىنعا ۇشىراتىپ, ەلىن توناپ, بايلىعىن تالاۋعا سالسا, سول شابىلعان ەلدىڭ ادامدارىنىڭ ولاردى, ءتىپتى, نەشە جەردەن دامىعان, وركەنيەتتىڭ شىرقاۋ بيىگىنە كوتەرىلگەن ەلدىڭ وكىلدەرى بولسا دا, ولاردى مىندەتتى تۇردە «جابايى», «جاۋىز», «قانىشەر» دەپ اتايتىنى تابيعي زاڭدىلىق ەكەنىن, باسقانى ايتپاعاندا دا, كەشەگى وتارلاۋ داۋىرىندە ەۋروپالىقتاردىڭ وزدەرى دە ءوز كوزدەرىمەن كورىپ, ءوز قۇلاقتارىمەن تالاي ەستىدى عوي. ونىڭ سىرتىندا, وتىرىقشى ەلدەردىڭ جازبا تاريحىنان باسقىنشىلاردىڭ جاۋلاعان ەلىنىڭ تۇرعىندارىنا جابىرلەۋدىڭ, قورلاۋدىڭ, ازاپتاۋدىڭ جان ءتۇرشىگەرلىك نەشە ءتۇرىن كورسەتكەنىن تالاي وقىدى ەمەس پە؟!. ەندەشە, 1014 جىلى ۆيزانتيا يمپەراتورى ۆاسيليدىڭ امىرىمەن تۇتقىنعا تۇسكەن 15 000 باۋىرلارىنىڭ كوزىن اعىزىپ, سۋقاراڭعى سوقىر ەتكەنىن كورگەن بولعارلاردىڭ; بولماسا ارىستان جۇرەكتى ريچارد پالەستينانى جاۋلاپ العاندا, جەڭىمپازداردىڭ تۇتقىنعا تۇسكەن 3000 ادامدى تۇگەل ءولتىرىپ, ولاردىڭ ءىشىن جارىپ, «جۇتىپ قويدى» دەپ ىشەك-قارىنىنان التىن مەن اسىل تاس ىزدەگەنىن كورگەن پالەستينا تۇرعىندارىنىڭ; نەمەسە يتاليانىڭ كرەمون قالاسىن العاندا قولعا تۇسكەن تۇتقىنداردىڭ باسىن كەسىپ, سول كەسىلگەن باستاردى ريم يمپەراتورى فريدريح باربوروستىڭ جاۋىنگەرلەرىنىڭ دوپ قىلىپ ويناعانىن كورگەن كرەموندىقتاردىڭ ولاردى وركەنيەتتى, مادەنيەتتى ەلدىڭ ادامدارى ەكەن دەپ ارداقتاپ ءدارىپتەمەگەنىن, كەرىسىنشە, «جابايىلار», «جاۋىزدار», «جىرتقىشتار», «قانىشەرلەر» دەپ لاعنەت ايتىپ, قارعىسىن جاۋدىرىپ, زار ەڭىرەگەندەرى ەشقانداي دالەلدەۋدى كەرەك ەتپەيتىن شىندىق ەمەس پە؟!. بولماسا, ءدىندى جەلەۋ ەتىپ, ءحى عاسىردا مۇسىلمان ەلدەرىنە «كرەست جورىعىن» جاساعان باتىسەۋروپالىقتاردىڭ اشكوز جابايىلىقتارى, ءتىپتى, جاۋلانعان ەلدىڭ ادامدارىن بىلاي قويىپ, جاۋلاۋشىلاردىڭ وزدەرىنىڭ جانىن ءتۇرشىكتىرىپ, توبە شاشتارىن تىك تۇرعىزعانىن جابايى تاعىلىق, قانىشەر جاۋىزدىق دەمەي, ادامگەرشىلىكتىڭ, وركەنيەتتىلىكتىڭ, مادەنيەتتىلىكتىڭ كورىنىسى ەدى دەيمىز بە؟! ەگەر ولاي بولسا, ءبىرىنشى كرەست جورىعىنا قاتىسىپ, ءبارىن ءوز كوزىمەن كورگەن فرانتسۋز ءحرونيستى روبەر دە كلاريدىڭ باتىس ادامدارىنا: «گوتوۆىح پرودات زا وبول جەنۋ ي دەتەي» («قاتىنى مەن بالاسىن ءبىر تيىنعا ساتۋعا دايىن». وبول – ۆيزانتيانىڭ قولا مونەتاسى) (روبەر دە كلاري. زاۆوەۆانيە كونستانتينوپوليا. موسكۆا. ناۋكا. 1986.), – دەپ باعا بەرمەس ەدى عوي. سونداي-اق, وسى كرەست جورىعىنا قاتىسۋشىلاردىڭ كونستانتينوپولدى قالاي توناعانىن ءوز كوزىمەن كورگەن يمپەراتور الەكسەيدىڭ قىزى اننا كومنينانىڭ ولاردى «تاعى جابايىلار» دەپ جيىركەنىشپەن جازعانى دا سول كەزدىڭ ءوز شىندىعى ەمەس پە ەدى. بىراق «جازبا دەرەكتەردە وسىلاي جازىلعان» دەپ بۇل كۇندە بۇگىنگى باتىسەۋروپالىقتاردىڭ اتا-بابالارىن ەشكىم دە «جابايىلار», «تاعىلار» دەمەيدى عوي. ولاي بولسا, وسىنداي ومىرلىك شىندىقتاردى ناقتى بىلە تۇرىپ, ەستە جوق ەسكى زامانداردان قالعان كونە جازبا دەرەكتەرى اۆتورلارىنىڭ وڭتۇستىك وڭىرلەرگە ۇلى دالادان ءار كەزەڭدە جاۋگەرشىلىكپەن كەلىپ, ەلىن جاۋلاپ, جەرىن يەلەنگەن كوشكىنشى حالىقتاردى «جابايى», «تاعى» دەپ جازعانىن قالايشا وسى حالىقتاردىڭ ناقتى بولمىسىن تانىتاتىن تاريحي دەرەك دەپ قابىلداۋعا بولادى؟!. نەگە كوشكىنشىلەر تاريحى تەك سولارعا عانا نەگىزدەلىپ جازىلۋى كەرەك؟! بۇل دەرەكتەر دە, بارلى-جوعى, كونە جازبا اۆتورلارىنىڭ ەلىن شاۋىپ, بەيبىت باۋىرلاستارىن قىرعىنعا ۇشىراتقان جاۋلاۋشىلاردىڭ (كوشكىنشىلەردىڭ) سول كەزدەگى ءىس-ارەكەتىنە قاتىستى بەرگەن باعاسى, جەكە ءوز كوقاراستارى عانا ەمەس پە!؟. باسقاشا ايتقاندا, كونە جازبا دەرەكتەردەگى «جابايى», «تاعى» دەگەن انىقتاۋىشتار وتىرىقشى حالىق وكىلدەرىنىڭ ەلىن شاپقان كوشكىنشىلەرگە دەگەن ىزا-كەگىن, جەك كورۋشىلىك سەزىمىن بىلدىرەتىن, دارمەنسىزدىكتەرىنىڭ ورنىن تولتىرۋ رەتىندە ايتىلعان جەكە كەمسىتۋ قىجىلىن عانا كورسەتپەي مە؟! ولاردىڭ قالدىرعان جازبالارىنداعى «جابايى», «تاعى» دەگەن سوزدەردىڭ ءمانى دە, ماعىناسى دا, جوعارىدا ايتقان, روبەر دە كلاري مەن اننا كومنينانىڭ جازبالارىنداعى «جابايى», «تاعى» دەگەندەرىمەن ايتىلۋ سالماعى دا, سوزدىك ماعىناسى دا ءبىر عوي. سول سەبەپتى دە قازىر «جازبا دەرەكتەردە وسىلاي جازىلعان ەكەن» دەپ, جاڭا ايتقانىمىزداي, ەشكىم باتىسەۋروپالىقتاردى «جابايىلار», «تاعىلار» دەپ جاتقان جوق. ونى سول كەزدە بولعان تاريحي وقيعانىڭ ءبىر شىندىعى دەپ قانا قابىلدايدى. ويتكەنى, بولعان وقيعاعا بايلانىستى سەزىم اۋەنىمەن ايتىلعان سوزدەردىڭ ەشقايسىسى بەلگىلى ءبىر حالىقتىڭ حالىقتىق بولمىسىنىڭ اقيقاتىن تانىتاتىن, بۇل جەردە, ولاردىڭ جابايى بولعان, بولماعانىن انىقتاپ بەرەتىن تاريحي دەرەك بولا الماسى حاق. ولاي بولسا, «جازبا دەرەك» دەپ كوشكىنشىلەرگە قاتىستى قاعازعا تۇسكەننىڭ ءبارىن التىنعا بالاي بەرمەي, ونداعى مالىمەتتىڭ ءمان-مازمۇنىنا ءۇڭىلىپ, ونىڭ كەزىندە نەگە, نە ءۇشىن, قانداي ماقساتپەن جازىلعانىن انىقتاپ, عىلىمي زەردە ەلەگىنەن وتكىزۋ قاجەت. ونسىز شىندىققا جەتۋ قيىن, تەك ءبىر جاڭساقتىقتى ەكىنشىسىمەن جالعاستىرىپ, قاتەلىكتەر ءتىزىمىن ۇزارتا بەرەمىز.
وسىنداي جاعدايلارعا قاراماستان, ەۋروتسەنتريستەردىڭ ەشقانداي ومىرلىك نەگىزى جوق سىڭارجاق كوزقاراستارىنىڭ عىلىمدا ۇستەمدىك الىپ, ءوز ىقپالىن جۇرگىزۋى – كوشكىنشى حالىقتاردىڭ شىنايى بولمىسىنان بىردەن-ءبىر دۇرىس ماعلۇمات بەرەتىن ولاردىڭ وزدەرىنەن قالعان اۋىزشا تاريحتى ۇمىت قالدىردى. سول ارقىلى كوشكىنشى حالىقتىڭ وزىنەن شىققان تاريحشىلاردى اۋىزشا تاريحتىڭ بەرەر دەرەكتەرىن كونە جازبا مالىمەتتەرىمەن سالىستىرا زەردەلەپ, وتكەن زاماندار شىندىعىن ءوز تاراپتارىنان ايقىنداۋ مۇمكىندىگىنەن دە ايىردى. بۇرىن تاريحتى تەك جازبا دەرەككوزدەرى دەرەگىنە سۇيەنىپ جازۋ – وركەنيەتكە ەرتەرەك قول جەتكىزگەندەردىڭ وزدەرىن وزگەلەردەن ارتىق ەتىپ كورسەتۋگە تىرىسقان ءوزىمشىل كەۋدەمسوق مەنمەندىگىنەن ءورىس السا, ول ەندى وتارلاۋشىلاردىڭ كەشەگى وتارلاۋ ءداۋىرى كەزىندە وتتى قارۋدىڭ كۇشىمەن قىرىپ-جويىپ جاۋلاپ العان ەلدەرىنىڭ حالقىنىڭ ۇرپاعىنىڭ ساناسىن قالىپتاستىرۋ يدەولوگياسىنا قىزمەت ەتتى. ءسويتىپ, كونە جازبا دەرەكتەردەگى «جابايى», «تاعى» دەگەن سوزدەردى مەيلىنشە جالاۋلاتىپ: «مىنە, كوردىڭدەر مە, سوناۋ ەستە جوق ەسكى زامانداردان بەرى جابايى, تاعى ەدىڭدەر, سەندەردى ەل قاتارىنا قوسىپ, مادەنيەتتى ەتكەن ءبىز» دەگەندى ۇرپاق ساناسىنا تىقپالاۋدىڭ ءتيىمدى قۇرالىنا اينالدىردى. بۇعان ايعاق رەتىندە, باسقانى ايتپاي-اق, كەشەگى كەڭەس وكىمەتى كەزىندەگى قازاق حالقىنىڭ تاريحىن وزىنەن شىققان ءبىر تاريحشىعا جازدىرماي, باسقا ۇلتتىڭ وكىلدەرىنە عانا جازدىرۋىن جانە ولاردى تەك بىرىڭعاي جازبا دەرەككوزدەرىنە عانا سۇيەنۋگە ماجبۇرلەۋىن ايتساق تا جەتكىلىكتى. ويتكەنى, بۇل – ءبارىمىز بىردەي كۋا بولعان كەشەگى كۇننىڭ شىندىعى.
وسىنداي سەبەپتەرمەن اۋىزشا تاريحتىڭ دەرەگى ەش كادەگە جاراماي, قاجەتسىز بولىپ قالدى. ونىڭ ءبارى بوس قيالي اڭگىمە, ميفتىك اڭىز, ەرتەگى, ءارى كەتكەندە «وزدەرىن وزدەرى دارىپتەۋى» دەپ باعالاندى. اۋىزشا تاريحتىڭ تابيعاتىن تۇسىنۋگە, ونىڭ دەرەكتەرىن سارالاي تالداپ, زەردەلەۋگە كوشپەلى ءومىر سالتتىڭ بولمىسىنان مۇلدە بەيحابار ەۋروپالىق تانىم-تۇسىنىكتىڭ دارمەنى جەتپەدى, جەتكىزەيىك دەگەن نيەت تە بولمادى. سونىڭ سالدارىنان دالانىڭ اۋىزشا تاريحىنىڭ (دات-تىڭ) دەرەك بەرۋ ءتاسىلى مەن وبرازعا ورالعان ويلاردىڭ استارى اشىلماي, شەشىلمەگەن جۇمباق كۇيىندە قالا بەردى.
وسى ورايدا بۇلاي دەۋىمىزدىڭ ءمانىن اشا ءتۇسۋ ءارى ءار حالىقتىڭ تاريحىن ەۋروپالىق تانىم-تۇسىنىكپەن شەكتەلمەي, سول حالىقتاردىڭ ءوزدەرىنىڭ تانىم-تۇسىنىگىمەن ساراپتاۋدىڭ قاجەتتىلىگىن كورسەتۋ ءۇشىن, كورنەكى ايعاق رەتىندە, اۋىزشا تاريحتىڭ تۇرىك, ءۇيسىن, قىرعىز حالىقتارىنىڭ ءبارىنىڭ شىعۋ تەگىنە قاتىستى اۋىزشا تاريحتىڭ ورتاق ءبىر دەرەگىنە تالداۋ جاساپ كورەلىك.
بۇل دەرەك بويىنشا: «ەرتە زاماندا جاۋلاسقان ەكى ەلدىڭ ءبىرى ەكىنشىسىنە توسىننان شابۋىل جاساپ, ادامدارىن تۇگەل قىرىپ, ۇيلەرىن ورتەپ, بار مالىن تىگەرگە تۇياق قالدىرماي ايداپ اكەتەدى. جۇرتتا تەك اياق-قولى شابىلعان ءبىر بالا عانا امان قالادى. وسى اياق-قولى كەسىلىپ, قانعا بوگىپ جاتقان بالانى كەيىن قاسقىر اسىراپ, ەرجەتكىزەدى. بالانىڭ ولمەگەنىن ەستىگەن جاۋ جاقتىڭ حانى ونى ولتىرۋگە ارنايى ادام ءجىبەرەدى. الگى ادام كەلسە, شىنىندا بالا ءتىرى ەكەن, قاسىندا قاسقىر, ءتوبەسىندە ەت تىستەگەن قارعالار ۇشىپ ءجۇر دەيدى... قۇدايدىڭ قۇدىرەتىمەن امان قالعان وسى بالادان ءوسىپ-ونگەن ۇرپاقتان كەيىن تۇتاس ءبىر حالىق پايدا بولادى» («ءسۇي كىتابى» («ءسۇيشۋ»). 84-بۋمانىڭ 49-بايانى ءجانە «جىۋ كىتابى (جىۋشۋ») 50-بۋمانىڭ 42-بايانى). ءبىر-بىرىنە ۇقساس ءۇش اڭىزدىڭ ورتاق مازمۇنى وسىنداي.
اۋىزشا تاريحتىڭ وسى دەرەگىن ەۋروپالىق تانىم-تۇسىنىكپەن تالداساڭىز, بۇل, شىنىندا دا, قيالي ەرتەگى, ميف سياقتى. وعان تاريحي دەرەك دەپ قاراۋعا دا, سەنۋگە دە بولمايدى. ويتكەنى, بىرىنشىدەن, اياق-قولى شابىلىپ, ايدالادا جالعىز قالعان بالانىڭ باسقا ءبىر ادامنىڭ, وندا دا مەديتسينادان حابارى بار ادامنىڭ كومەگىنسىز ءتىرى قالۋى مۇمكىن ەمەس, كوپكە بارماي قانسىراپ ولەدى. ەكىنشىدەن, قاسقىردىڭ تابيعاتى بەلگىلى, قان كورسە, قاسىنداعى سەرىگىنىڭ وزىنە اۋىز سالاتىن جىرتقىشتىڭ قانعا بوگىپ جاتقان بالانى اسىراۋ ورنىنا, ونى سول جەردە ءپارشا-ءپارشاسىن شىعارىپ جەپ قويارى داۋسىز. بۇل – شىنايى ومىردەن جۇرتتىڭ ءبارى بىلەتىن شىندىعى. بۇعان تالاس جوق.
ەندى اۋىزشا تاريحتىڭ وسى دەرەگىن كوشكىنشىلەردىڭ وزدەرىنىڭ تانىم-تۇسىنىگى تۇرعىسىنان تالداساق, مۇندا ەشقانداي اسىرەلەۋ دە, ميف تە جوق. بۇل بار بولعانى كادۋىلگى ومىردە بولعان تاريحي وقيعانىڭ وبرازعا ورالىپ بەرىلگەن ناقتى بالامالىق كورىنىسى عانا. كوشكىنشىلەر ۇعىمىندا: قىرعىن تاپقان ەلدىڭ جۇرتىندا امان قالعان ءبىر بالا – سول ەلدىڭ حالقىنىڭ تۇگەل قىرىلماعانىن, جۇرتىندا ءوسىپ-ونەر تۇقىمنىڭ قالعاندىعىن بىلدىرەتىن سيمۆولدىق تۇلعا. باسقاشا ايتقاندا, بۇل – سول شابىلعان ەلدەگى باس كوتەرەر ەرەسەك ازاماتتاردىڭ ءبارى تۇگەل قىرىلىپ, جۇرتتا قايرات قىلار قاۋقارى جوق, دارمەنسىز بالا-شاعا, كەمپىر-شال عانا قالدى دەگەن ءسوز. بالانىڭ اياق-قولىنىڭ كەسىلۋى سونىڭ ايعاعى. ويتكەنى, بالانىڭ اياق-قولىنىڭ كەسىلۋى – شاپقىنشىلاردىڭ شابىلعان ەلدىڭ اسىراۋشى ازاماتتارىن تۇگەل ولتىرۋمەن بىرگە قورەك قىلار ازىق-ت ۇلىگىن دە, اياق ارتار كولىگىن دە تۇك قالدىرماي سىپىرىپ اكەتكەنىن بىلدىرەدى. بۇعان كوشكىنشىلەردىڭ جۇمسار بالاسىن, اسىراۋشى ازاماتىن – «قولىم», «قول-قاناتىم»; ال مىنەتىن كولىگىن – «اياعىم», «اياق-ىلاۋىم» دەيتىنى كۋا. مۇنى, باسقانى ايتپاعاندا, «اياق-قولى كەسىلدى», «قولدى-اياقتاي» تىركەستەرىنىڭ كۇنى بۇگىنگە دەيىن قازاقتار اراسىندا ءدال وسى ماعىناسىندا قولدانىلاتىنى دا دالەلدەيدى. كەشەگى ەكىنشى دۇنيەجۇزىلىك سوعىستان كەيىنگى قيىن كەزەڭدە قولعانات ەتىپ جۇمساپ وتىرعان بالاسى مەن اياق ىلاۋ جاساپ وتىرعان جالعىز اتىن بەلسەندىلەر (بريگاديرلەر) ءشوپ شابۋ ناۋقانىنا زورلىقپەن الىپ كەتكەندە, قىسقى وتىن-سۋىن دەر كەزىندە دايىنداپ الا الماي قالعان قارتتاردىڭ: «كورمەيسىڭ بە, مىنالاردىڭ اياق-قولدى بىردەي كەسىپ, كارىپ قىلىپ قويعانىن» دەپ ءبىر-بىرىنە مۇڭ شاعىپ, رەنىشىن ءبىلدىرىپ وتىرعانىن ءوزىمىز دە تالاي ەستىپ, كورىپ وستىك.
وسى رەتتە مۇنداي ۇعىمنىڭ باسقا شىعىس حالىقتارى ءۇشىن دە جات ەمەستىگىن جانە ونىڭ تىم ەرتە زاماننان بار ۇعىم ەكەنىن دە ەسكە سالۋعا بولادى. مىسالى, ح.ە.دەيىنگى ءىى عاسىردا ءومىر سۇرگەن قىتايدىڭ ايگىلى جيھانكەزى جان ءچياننىڭ (جان كياننىڭ) ءوزى بولعان باتىستاعى ەلدەر جايىندا ايتا كەلىپ, پاتشاسىنا (يمپەراتورىنا) ۋسۋنداردىڭ كۇنميىنە «يمپەراتور قىزىن» ايەلدىككە بەرۋ ارقىلى ولاردى سيۋڭنۋلارعا قارسى سوعىستا وداق قىلۋعا بولاتىنىن ايتىپ: «ەگەر وسىلاي ىستەسەك, سيۋڭنۋلاردىڭ وڭ قولىن كەسەر ەدىك» دەيتىنى بار (بيچۋرين ن.يا. سوبرانيە سۆەدەني و ناروداح, وبيتاۆششيح ۆ سرەدنەي ازي ۆ درەۆنيە ۆرەمەنا. ت. ءىى. م.- ل. 1950. ستر. 155-156). وسى ءبىر دەرەكتىڭ ءوزى-اق اۋىزشا تاريح دەرەگىنىڭ ءبارى بىردەي قيالدىڭ جەمىسى ەمەستىگىن, تابيعاتپەن قويىنداسا ەگىز وسكەن كوشكىنشىلەردىڭ بولعان تاريحي وقيعانى كوركەمدىك كورپەسىنە وراپ, تۇسپالداپ جەتكىزۋدەگى ءتاسىلى, وبرازدى ويلاۋدىڭ كورىنىسى ەكەنىن انىق كورسەتسە كەرەك.
اۋىزشا دەرەكتىڭ بۇدان كەيىنگى «اياق-قولى كەسىلگەن بالانى قاسقىرعا اسىراتۋى دا, ۇستىندە ەت تىستەگەن قارعالاردى ۇشىرتۋى» دا وسى ايتىلعانداردىڭ ايعاعى. مۇندا دا ميفتىك ەشتەمە جوق, ءبارى دالالىق تىرلىكتىڭ ءوز شىندىعى. مۇنى ءوز بولمىسىندا ءتۇسىنۋ ءۇشىن اسىرار ازاماتتارىنان, تۇتىنار مال-مۇلكىنەن, ءىشىپ-جەر ازىق-ت ۇلىگىنەن ءبىر ساتتە تۇگەل ايىرىلىپ, جۇرداي بولىپ, ايدالادا قاڭعىپ قالعان دارمەنسىز جانداردىڭ العاشقى ۋاقىتتارداعى كۇنكورىسىنىڭ قالاي بولارىن كوز الدىڭىزعا ەلەستەتە الساڭىز جەتىپ جاتىر. سوندا تەرىپ جەر جەمىس-جيدەگى جوق, جالاڭاش جايداق دالادا ولارعا تەك قاسقىر ولتىرگەن جاس ولەكسەگە ورتاق بولۋدان باسقا امال جوعىنا كوز جەتكىزەسىز. بۇعان ايگىلى شىڭعىس حاننىڭ تىكەلەي اتاسى بودونچاردىڭ اعالارى قۋىپ جىبەرگەننەن كەيىن ايدالادا وسىلاي ولەكسە جەپ كۇن كورگەنى دە دالەل. بۇل رەتتە «موڭعولدىڭ قۇپيا شەجىرەسى»: «بودونچار قاسقىر جەگەن جەمتىكتى تەرىپ جەپ,.. ءبىر قىس وتكىزەدى» (موڭعولدىڭ قۇپيا شەجىرەسى. ولگەي. 1979. 25-ب.) دەگەن دەرەك بەرەدى. ال مۇنداي جاعدايدا, مىنا ۇشى-قيىرى جوق, داليىپ جاتقان بايتاق دالانىڭ قاي جەرىندە, قاي قىرقاسىنىڭ استىندا جاس ولەكسەنىڭ بار ەكەنىنىڭ جەدەل حابارشىسى – جەمتىككە ۇيمەلەپ, ۇشىپ-قونىپ جۇرگەن قارعالار ەكەنى تاعى بەلگىلى.
مىنە, اۋىزشا تاريحتا بەرىلگەن: «بالانى قاسقىر اسىراۋىنىڭ, ۇستىندە ەت تىستەگەن قارعالاردىڭ ۇشىپ ءجۇرۋىنىڭ» كوشكىنشىلەردىڭ ءوز تانىمىمەن تالداعانداعى دەرەكتىك اقپاراتى وسىنداي. ال بۇل – ءبىر وسى جاعدايدا عانا ەمەس, اۋىزشا تاريحتىڭ كەز كەلگەن دەرەكتەرىنىڭ دە وزىنە ءتان وسىنداي شەشۋى بار دەگەن ءسوز. تەك وكىنىشتىسى – عىلىمدا ءوز ۇستەمدىگىن ورناتقان ەۋروپالىق تانىم-تۇسىنىك اۋىزشا تاريح دەرەگىن كوشكىنشىلەردىڭ ءوز تانىم-تۇسىنىگى بويىنشا تالداپ-تانۋىنا ءالى كۇنگە ىرىق بەرمەي, نە وزدەرى تانۋعا تالپىنباي, ولاردى شىندىعىنان جالعاندىعى باسىم كونە جازبالاردىڭ «جابايىلار» دەگەن دەرەگىنە تاۋەلدى ەتۋمەن كەلەدى.
اۋىزشا تاريحتىڭ ءبىر قاينار كوزى – شەجىرەلىك دەرەكتەر ەكەنى بەلگىلى. ءويتكەنى, دۇنيەجۇزى حالىقتارىنىڭ قاي-قايسىسىنىڭ دا ءتول تاريحىنىڭ باستاۋىنىڭ تۇپنۇسقالىق نەگىزى وسى شەجىرەلىك دەرەكتەردە جاتىر. بىراق شەجىرەنىڭ تاريحي-الەۋمەتتىك دەرەكشىلدىگىنە, اسىرەسە ءوزدەرىنەن جازبا دەرەك قالماعان كوشكىنشىلەر ءۇشىن ونىڭ تانىمدىق ءمان-ماعىناسىنىڭ امبەباپتىعىنا قاراماستان, قازىرگى تاريح عىلىمى وسى شەجىرەلىك دەرەكتەرگە ءالى كۇنگە ءارى كەتكەندە تەك جاناما, قوسىمشا دەرەككوزى رەتىندە عانا قاراپ كەلەدى, «جانۇيالار (اۋلەت) تاريحىن قالپىنا كەلتىرۋگە مۇمكىندىك بەرەتىن تەتىك» (ا.سەيدىمبەك) رەتىندە قارايدى. الايدا مۇنداي تۇسىنىك شەجىرەنىڭ شىن مانىندەگى مازمۇنى مەن قىزمەتىن تولىق اشىپ بەرە المايدى.
جالپى, بۇل رەتتە, ەۋروپالىق تانىم-تۇسىنىكتەگى شەجىرەشىلدىك پەن كوشپەلى ءومىر سالت تۋدىرعان شەجىرەشىلدىكتىڭ اراسىندا ايتارلىقتاي ايىرماشىلىق بارىن ەستەن شىعارماعان ءجون. كوشكىنشىلەر ءۇشىن شەجىرە, ەڭ الدىمەن, ادامداردىڭ جادى ارقىلى ۇرپاقتان ۇرپاققا ءداستۇرلى تۇردە بەرىلىپ كەلگەن, سان الۋان ايتۋشىلار مەن تىڭداۋشىلاردىڭ تانىم, تالعام سۇزگىسىنەن وتكەن تاريح. بۇل تاريحتىڭ نەگىزگى وزەگى – ءار كەزەڭدە باسىنان وتكەرگەن تاريحي وقيعالارى جونىندەگى حالىقتىڭ ءوزىنىڭ ەستەلىگى. مۇندا اتاتەكتى تۇسىندىرە تاراتىپ, كىمنىڭ كىمنەن وربىگەنىن ايقىندايتىن ەسىمدەر تىزبەگىن ناقتىلاۋمەن بىرگە رۋ-تايپالاردىڭ پايدا بولۋ, قالىپتاسۋ تاريحىنان جۇيەلى كەڭ ماعلۇمات بەرىلەدى. وندا جانە قازاقتىڭ ەتنولوگ عالىمى ا.سەيدىمبەكتىڭ سوزىمەن ايتقاندا: «...حالىقتىڭ قاريا سوزدەرىنىڭ اياسىندا ۇرپاقتىڭ گەنەالوگيالىق ساباقتاستىعى عانا باياندالىپ قويمايدى, ەڭ باستىسى, ناقتىلى تاريحي وقيعالارمەن بىرگە تۇلعالار تۋرالى ەپيكالىق جىر-تولعاۋلار, تاريحي اڭىز-اڭگىمەلەر, عيبراتتى شەشەندىك سوزدەر مەن ماقال-ماتەلدەر, اسىرەسە, سيتۋاتسيالىق مىسالدار گەنەالوگيالىق اقپاراتتىڭ نەگىزگى مازمۇنىنا اينالىپ وتىرادى. ياعني قازاق شەجىرەسىن (شەجىرەشىلدىگىن) حالىق بولمىسىنىڭ بارلىق قىرىن سان الۋان ۇلگىدە پاش ەتەتىن تاريحي اقپارات قويماسى دەسە بولادى. ...وتكەن تاريحتىڭ كوپشىلىك ورتادا اۋىزشا باياندالۋى, ءسويتىپ ەتنوس تاريحىنىڭ ۇجىمدىق جادقا (پامياتىنە) اينالۋى, ەڭ الدىمەن شەجىرە دەرەكتەرىنىڭ وبەكتيۆتىلىگى مەن شىنشىلدىعىن قامتاماسىز ەتىپ وتىرعان» (سەيدىمبەك ا.س. «قازاقتىڭ اۋىزشا تاريحى. استانا. «فوليانت». 2008. 13-ب.).شەجىرەنىڭ وسىنداي قاسيەتىنە ءمان بەرمەي, ونىڭ ايتپاعىن جان-جاقتى تالداپ, تانىپ تۇشىنباي, تاريح تۇڭعيىعىنىڭ تەرەڭىندەگى شىندىقتىڭ بۇگىنگە جەتكەن جاڭعىرىعىنىڭ بالاماسىن اجىراتا تانۋ دا, ودان ناقتى ءبىر تۇجىرىم جاساۋ دا مۇمكىن ەمەس.
وسى ورايدا رەتىنە قاراي ايتا كەتەتىن تاعى ءبىر ماسەلە بار. ول – رەسمي تاريحتا ءاۋ باستا «كوشكىنشىلەر» دەگەن اتاۋ كوشپەلى ءومىر سالتىن تۇتىناتىنداردىڭ بارىنە ورتاق بولعانىمەن, كەيىنگى عاسىرلاردا بۇل اتاۋدىڭ نەگىزىنەن ورتالىق ازيانىڭ تۇرعىندارىنا, ودان دا گورى ناقتىلاساق, بىرىڭعاي تۇرىكتەكتەس حالىقتارعا قاتىستى قولدانىلاتىندىعى. مۇنىڭ بۇلاي بولۋىنىڭ باستى سەبەبى, ءبىزدىڭ پايىمداۋىمىزشا, ءحى عاسىردا مۇسىلمان ەلدەرىنە قارسى ۇيىمداستىرىلعان اتىشۋلى «كرەست جورىعىنان» باستالىپ, ۇزاققا سوزىلعان ورتاعاسىرلىق تەكەتىرەستىڭ ەۋروپالىقتار ساناسىندا تۇرىك حالىقتارىنا دەگەن دۇشپاندىق كوزقاراستى قالىپتاستىرۋىندا جاتقان سەكىلدى. ءويتكەنى, مۇسىلماندارعا قارسى جورىققا شىققان كرەستشىلەردىڭ بەتىن قايتارىپ, ولاردى ءۇلكەن جەڭىلىسكە ۇشىراتقاندار نەگىزىنەن تۇرىكتەكتەس حالىقتاردىڭ جاۋىنگەرلەرى بولاتىن.
شىندىعىنا كەلگەندە, «تۇرىك» اتاۋى تەك ءحىح عاسىردىڭ اياعىندا دات عىلىمى ۆ.تومسەن ورحون-ەنيسەي ەسكەرتكىشتەرىندەگى بەيمالىم قۇپيا جازۋدى وقۋدىڭ كىلتىن تاۋىپ, ونى 1893 جىلدىڭ 15 جەلتوقسانىندا دانيانىڭ عىلىم اكادەمياسىنىڭ پرەزيديۋمىنىڭ الدىندا جالپى جۇرتقا جاريا ەتكەنىنەن كەيىن عانا بارىپ, بىرتىندەپ اتالا باستادى. وندا دا تۇرىك حالقى تەك ح. ە. كەيىنگى VI عاسىردا شاڭىراق كوتەرگەن, رەسمي تاريحتا «تۇرىك قاعاناتى» دەپ اتالاتىن مەملەكەتتىڭ تۇرعىندارى رەتىندە عانا تانىلدى. وكىنىشتىسى – «تۇرىك» اتالعان وسى مەملەكەتتىڭ تۇرعىندارىنىڭ دا, سونداي-اق ولاردىڭ ەجەلگى اتا-بابالارىنىڭ دا جانە ولار پايدالانعان جازۋدىڭ دا وسى التىنشى عاسىردان دا بۇرىن بولعانى, سوعان قاراماستان, بۇلاردىڭ ءبىر دە بىرەۋىنىڭ, اتاپ ايتقاندا, نە حالقىنىڭ, نە ولاردىڭ اتا-بابالارىنىڭ, نە جازۋىنىڭ وسىعان دەيىن نەلىكتەن تۇرىك اتالماي كەلگەنى ەشكىمدى ويلاندىرمادى. سونىڭ سالدارىنان «تۇرىك حالقى VI عاسىردا التايدا پايدا بولعان جاس حالىق» دەگەن تۇجىرىم تاريح عىلىمىنا ەنىپ, اقيقاتى انىقتالعان عىلىمي تۇجىرىمداما رەتىندە بەرىك ورنىقتى. وسىدان كەيىن جالپى جۇرتشىلىقتا VI عاسىردان بۇرىن تۇرىك حالىقتارى بولماعان دەگەن ۇعىم قالىپتاستى. سول سەبەپتى كەيىنگى زامان ىزدەنۋشىلەرى تۇرىك حالىقتارىنىڭ كونە تاريحىن تەك تۇرىك قاعاناتىنىڭ تاريحىنان باستاۋعا ءماجبۇر بولدى. ال بۇل تۇرىك حالىقتارىنىڭ باستاۋ تاريحى, ياعني VI عاسىرعا دەيىنگى تاريحى زەرتتەۋسىز قالدى دەگەن ءسوز ەدى. وسىعان بايلانىستى تۇرىكتەكتەس حالىقتاردىڭ تاريحىنا قاتىستى كۋالىك بەرەر ەستە جوق ەسكى زامانداردان جەتكەن زاتتىق ايعاقتار مەن جازبا مۇرالار جان-جاقتى زەرتتەلىپ, اقيقاتى انىقتالماي-اق, جەر بەتىنەن ءىز-ءتۇزسىز جوعالىپ كەتكەن تەگى بەلگىسىز حالىقتاردىكى دەپ تانىلىپ, ءبارىن سولارعا تەلۋ داستۇرگە اينالدى. وسىدان كەلىپ, ادامزاتتىڭ ورتاق باستاۋ تاريحى سول ادامزاتتىڭ ءبىر بولىگى تۇرىكتەكتەس حالىقتاردىڭ تاريحىنسىز جازىلدى. (سولاي ەكەنىنە كوز جەتكىزۋ ءۇشىن «الەم تاريحىنىڭ» العاشقى تومدارىن وقىپ كورسەڭىز جەتىپ جاتىر).
وسى ايتىلعانداردان وي قورىتساق, ورتاق تاريحىمىزداعى وسىنداي ولقىلىقتاردىڭ ورىن الۋىنىڭ باستى سەبەبى, جوعارىدا ايتقانىمىزداي, تاريح جازۋشىلاردىڭ ءاۋ باستا ءوزىمشىل مەنمەندىكتىڭ (ەگوتسەنتريزمنىڭ) قوسىن جەگىپ, اتا تاريحتىڭ وتكەننىڭ ءومىر ءتاجىريبەسىن العا تارتا وتىرىپ, ادامزات بالاسىنىڭ ۇرپاعىن ادامدىق قالىپتان شىعارماي, بىرلىككە, كىسىلىككە, پاراساتتىلىققا, باۋىرمالدىققا, مەيىرىمدىلىككە, جاراسىمدى ۇيلەسىمدىلىككە جانە تاعى باسقا وسىلار ءتارىزدى ىزگى قاسيەتتەرگە باۋلىپ جەتىلدىرەر تالىمگەرلىك قىزمەتىن ەسكەرمەي, ونى ءار زاماندا ۇستەمدىك ەتۋگە ۇمتىلعان بيلەۋشى توپتاردىڭ قاجەتتىلىگىن وتەۋدىڭ قۇرالىنا اينالدىرۋىنان دەپ بىلگەن ءجون سياقتى. سونىڭ سالدارىنان تاريح – اتا-بابالارىمىزدىڭ سان مىڭجىلدىق تىرلىگىنىڭ تاجىريبەسىنەن جيناقتالعان, تاعىلىمى مول ءومىر مەكتەبى بولۋدان قالدى. تىرشىلىك كەرۋەنىندە تولقىن-تولقىن بولىپ, ءبىرىن-ءبىرى اۋىستىرىپ جاتقان ۇرپاقتار سول ءومىر مەكتەبىنىڭ تاربيەسىن الا الماي, ۇدەرە سوققان كەزەڭدىك ساياسات جەلىنىڭ جەتەگىندە كەتتى. ناتيجەسى – ءبۇگىنگى بارىمىزگە ورتاق باستان وتكەرىپ جاتقان تىرلىك: سوعىستار, داعدارىستار, جارىلىستار, جازىقسىز قۇرباندار, بوسقىندار... مۇنىڭ ءبارى ادامزات بالاسىنىڭ ادامدىق قالىبىنا اقاۋ تۇسكەندىگىنەن, شىققان ءتۇپ-تەگىمىزدىڭ بىرلىگىن ۇمىتىپ, ءبىر-ءبىرىمىزدى باۋىر تۇتىپ, جاناشىرلىق تانىتا الماعانىمىزدان بولىپ جاتقان تىرلىك. قۇداي ءبىزدى اۋەلدە جەر بەتىندەگى بۇكىل جان يەلەرىنىڭ بارىنەن ەرەكشەلەپ, ادام ەتىپ جاراتتى. سوندىقتان, جاراتۋشىنىڭ وسى بەرگەن ارتىقشىلىعىن باعالاپ, الدىمەن, ءوزىڭنىڭ ادام ەكەنىڭنىڭ ءمان-ماعىناسىن جەتە تانىپ, سول ارقىلى باسقالارعا, ياعني حايۋانعا دا, ماق ۇلىققا دا ۇقساماي, ادام بولىپ ءومىر ءسۇرۋ – ءبىزدىڭ قاي-قايسىمىز ءۇشىن دە جاراتقان جالعىزدىڭ دا, ايالاعان تابيعاتتىڭ دا, وسىرگەن قوعامنىڭ دا الدىنداعى باستى پارىز بولماق. وسى كيەلى پارىزدى ويداعىداي وتەۋدە بارشامىزدى اتا-بابالارىمىزدىڭ ءومىر تاجىريبەسىن جيناقتاپ, تاعىلىمدى تاربيە مەكتەبىنەن وتكىزەتىن قۇدىرەت – بولمىستى بوياماسىز كورسەتەتىن اقيقات قولىمەن, پەرىشتەلىك تازالىقپەن جازىلعان ورتاق تاريحىمىز ەكەنىن ەستەن شىعارمايىق. تاريحتى قايتا جاساۋعا بولمايدى. بىراق بار تاريحقا بايىپپەن قاراپ, كەزىندە ءتۇرلى-ءتۇرلى سەبەپتەرمەن ورىن العان كەمشىلىكتەردى عىلىمي زەردە ەلەگىنەن وتكىزىپ, ەكشەپ وتىرۋ – ءار ۇرپاقتىڭ الدىندا تۇرعان كەلەلى ءمىندەتتەردىڭ ءبىرى بولسا كەرەك .
قويشىعارا سالعارا ۇلى