سىرباز سىر سۇلۋلانىپ كەلەدى

توقسان اۋىز ءسوز: ءسوزى­نىڭ استارى تىم تەرەڭ, ءوز زا­مانىنان كوش ىلگەرى وي­لاي­تىن, ءاربىر اڭگىمەسىنىڭ تاربيە­لىك ءمانى زور شاكارىم قۇداي­بەردى­ ۇلىنان «سىر – الاشتىڭ انا­سى» دەگەن اتالى ناقىل قال­عان. قاجى قاتە ءسوز ايتپا­عان. دالەل رەتىندە قۇنانباي نە­مە­رە­سى­نىڭ «عىلىمسىز ادام – ايۋان» ولەڭىن العا تارتساق بولا­دى. وندا ول: «دۇرىس دەمە, قۇر ويلاپ, اقىلعا سىنات, سابىر قىل. جىعىلمايتىن ءدا­لەل تاپ, بىرەزۋ بولما ءوزىم­شىل», دەيدى. ياعني, شاكارىم ءسوزىنىڭ ءاربىرى اقيقات. ويتكەنى, ۇستاز «قۇر ويلاماعان», ءسوزىن «اقىل­عا سىناتقان», ءاربىر ويىن سا­بىر­مەن جازعان ءھام «جىعىل­مايتىن دالەل» تاپقان.

الدەبىر الاساپىران زامانداردا, زۇلماتقا تولى كۇندەردە, اق تابان شۇبىرىندى كەزەڭدە, ەل ءىشىن اشارشىلىق جايلاعاندا بۇكىل قازاق بالاسى كوش-كەرۋە­نى­نىڭ با­سىن سىرعا بۇرىپتى. «با­لىعى تاي­داي تۋلاعان, باقاسى قوي­داي شۋلاعان», «اققۋ ۇشىپ, قاز قون­عان», جاعاسى بەرەكە مەن مەرەكەگە, ىرىسقا تولى سىر-انا جان-جاقتان جىلاپ كەلگەن بالا­لارى­نىڭ ماڭدايىنان سيپاپ, جا­راسىن تاڭىپ, كوزىندەگى جاسىن ءسۇرتىپ, ءالدارۋان بوپ جەتكەندەرگە ءار بەرگەن. ومىرىنە ءنار بەرگەن ەكەن. قىس­قاسى, قىساستىق كورىپ, قىسىل­تاياڭعا تاپ بولعان قازاق سىردى اناسىنداي ەمگەن. سىر-انا بالا­سى­نا يگەن. كارى قۇلاق قارتتاردان بىزگە جەتكەن اڭگى­مە­نىڭ جەلىسى وسىن­داي. قۇدايبەردى­نىڭ قاجى با­لاسى دا وسىعان سۇيە­نىپ ايتقانداي الگى ءسوزىن. ونىڭ ۇستىنە ارعى اتا­سى ىرعىزبايدىڭ اقتوبە جاقتان اۋا كوشكەنى جانە بار. سوندىقتان الاشقا انا بولعان سىردىڭ قازاق ءۇشىن ورنى دا, ءجونى دە بولەك  دەسەك تە بولادى. قازاق تاريح-حاتى ەجەلگى سەي­حۇنمەن ەتەنە ارالاسىپ كەتكەن. ورىنبوردان كەيىنگى استانا اتا­عىن الۋىنىڭ ءوزى اقمەشىت ايما­عى­نىڭ الاش ءۇشىن ارداقتى مەكەن ەكەنىن كورسەتسە كەرەك. العاشقى تەاتردىڭ قاداسى سىر بويىندا قادالىپ, مەملەكەتتىڭ بار ماڭىز­دى شارۋاسى وسى ارالىقتان باستاۋ العان. استانا اتاعىنان اي­رىلسا دا, رەسپۋبليكانى اۋىل­شارۋا­شىلىق وندىرىسىمەن قامتا­ما­سىز ەتىپ, قامبالاردىڭ توق بولۋىنا قىزمەت ەتتى. ءارى-بەرىدەن سوڭ العاش رەت ادامزات بالاسى­نىڭ عارىشقا قىزىلوردادان ۇشۋى­نىڭ ءوزى سانعاسىرلىق اڭگى­مەنىڭ جۇگى بولسا كەرەك-ءتى. قوش دەلىك. الاشقا انا, جوق-جىتىككە پانا بولعان سىر بويى­نىڭ بۇگىنى قانداي؟ توتەسىنەن قو­يىلع­ان سۇراققا تۇتىقپاي جاۋاپ بەرۋگە بولادى. ويتكەنى, قىزىل­وردا وڭىرىندە اتقارىلعان شارۋا دا, جاسالعان جاقسىلىق تا جەتەرلىك. بىلتىر ەلباسى نۇر­سۇل­تان نازارباەۆ تاۋەلسىزدىك مەيرامى قارساڭىندا بىلاي دەگەن ەدى: «كەلەر جىلى مەملەكەت تاۋەلسىزدى­گى­نىڭ 20 جىلدىعى. جيىر­ما جىل­دىق مەرەكەگە دايىندىق وسى كەزدەن باستالۋى كەرەك». ۇلت كوش­باسشىسىنىڭ ۇتىمدى ويىن قى­زىلوردالىقتار بىردەن ءىلىپ كەتتى. ءسويتىپ, «ەل تاۋەلسىزدىگىنىڭ 20 جىلدىعىنا – 20 الەۋمەتتىك نى­سان» جوباسىن باستاپ جىبەردى. الەۋمەتتىك ءما­سە­لەسى شەشىلگەن جۇرتتىڭ الەۋە­تى زور بولاتىنى بەسەنەدەن بەلگىلى ءجايت. سول سەبەپتى سىر جۇرت­شىلىعى بۇل ماسەلەنى ءبىرىنشى ورىنعا شى­عارىپ, كەزەك كۇت­تىر­مەس شارۋا­لاردىڭ قاتارىنا قوس­تى. سولايشا, قازالى اۋدانىن­دا ۇلكەن فورۋم ءوتىپ, ازاتتىقتىڭ جيىرما جىلدىعىنا ارنالعان الەۋمەتتىك نىساندار ءبىر كۇندە حالىق يگىلىگىنە بەرىلدى. ەندى سو­نى جىك-جىگىمەن تاراتىپ ايت­ايىق. ۇلتتىڭ ۇياسى – مەكتەپ قازاقتىڭ قۇرىعى قىزىلدار­دىڭ قولىندا بولعاندا ۇلت تالاي قىساستىقتى باستان وتكەردى. قيىر­داعى اۋىلدى ايتپاعاننىڭ ءوزىن­دە مەملەكەتتىڭ ورتالىعى بولعان ال­ماتىدا قازاق بالا­لارى قازاق تىلىندە بىلىممەن سۋسىنداپ, تۋ­عان تىلىندە ءتار­بيە الا ال­ما­دى. شونا سما­حان ۇلى سياقتى قايراتكەر-قا­لام­گەر­لەر­دىڭ جانكەشتىلىگىنىڭ ارقاسىندا عا­نا الماتىدا قازاق مەكتەبى اشىل­دى. قازاقىلىقتىڭ قايماعى بۇ­زىل­­ماعان, ۇلتتىڭ ۇياسىنداي بول­عان قىزىلوردا وبلىسىندا انا تىلىمىزدەگى مەكتەپتەر بولمادى دەپ اۋزى­مىز­دى قۋ شوپپەن سۇرتپەي-اق قويا­لىق. دەگەنمەن مىنا دەرەككە نازار اۋدارماۋعا بولمايدى. كەڭەس وكى­مەتى سالتانات قۇرعان 70 جىلدىڭ ىشىندە وبلىس بويىنشا 191 مەكتەپ سالىنىپتى. ءبىر قارا­عاندا از ەمەس سياقتى. الماتى ءتارىزدى الىپ قالا ءبىر قازاق مەكتەبىنە زار بولىپ ءجۇر­گەندە, سىر وڭىرىندە مۇنشاما وقۋ وشاق­تارى­نىڭ سالىن­عانى كوڭىلگە مەدەت بەرەتىن دە سەكىلدى. بىراق تاۋەلسىزدىك تۇسىندا ەل يگىلىگىنە بەرىلگەن مەك­تەپتەردىڭ سا­نىن كور­گەن­دە, الگى وي­دان بىردەن باس تارتا­سىز. ەكەۋىن سالىستى­رىپ قارا­عان­دا كوز ۇيا­لا­دى. قا­زاقتىڭ ءوز قو­لى ءوز اۋزىنا جەتكەننەن بەرى قىزىلوردا وبلى­سىندا 88 مەكتەپ پايدا­لانۋعا بەرىلگەن. ايىرماسى ايت­پاسا دا تۇسىنىكتى. اينالاسى 20 جىلدىڭ ىشىندە كەڭەس وكىمەتىنىڭ 70 جىل­دا جاساعان «جاقسىلى­عى­نىڭ» جارتىسى سالىنىپ, جەتكىنشەكتەرگە ءبىلىم بەرگەن. «وزىڭنەن تۋماي ۇل بولماس» دەگەندى وسى ارادا ايتساق, جاراساتىن ءتارىزدى. اقمەشىت ايماعىنىڭ اقتوبە وبلىسىمەن شەكتەسەر تۇسى ارال اۋدانى. تەڭىز تارتىلىپ, قايىق­تار قايراڭدا قالعان ۋاقىتتا بالىقشىلار اۋىن ارقالاپ ەلدەن ۇدەرە كوشكەن زامان دا بول­عان. ەلباسىنىڭ ارنايى باستا­ما­سىمەن قۇرىلعان «سىرداريا وزەنىنىڭ ارناسىن رەتتەۋ جانە سولتۇستىك ارال تەڭىزىن ساقتاۋ» (ساراتس) باعدارلاماسىنىڭ ارقاسىندا كىشى ارالعا سۋ تو­لىپ, بالىقشى اۋىل­دارىنا جان ءبىتتى. كورەگەن ساياسات­كەردىڭ كو­رىكتى ويىنان تۋعان باع­دارلاما اۋىلدان كوشكەن اعايىن­دى تۋ­عان جەرگە قايتاردى. ءدال قازىر با­لىق اۋلاۋ كولەمى 400 توننادان 3600 تونناعا دەيىن ارتقان. ەلگە ەل قوسىلىپ, ادام قا­را­سى ارتقاننان كەيىن ءتۇرلى الەۋ­مەتتىك نىسانداردىڭ قاجەت بولا­تىنى شىعار كۇندەي اقيقات. ال حالىق­تىڭ مۇقتاجىن وتەۋ جەرگىلىكتى بيلىكتىڭ بۇلجىماس مىندەتى. وسىدان بەس جىل بۇرىن ەل­با­سى نۇرسۇلتان ءابىش ۇلى سىر ءوڭى­رى­نە ساپارى بارىسىندا ارال اۋ­دا­نى­نىڭ «قوسجار» اۋىلىنا دا ات با­سىن بۇرىپ, ەلدىڭ تىنىس-ءتىر­شىلى­گىمەن تانىسىپ, حال-احۋالىن كوزبەن كورىپ قايتقان. سول ساپار­دىڭ بارى­سىندا قۇنداقتاعى بالا­سىن قۇشاق­تاعان انا ەلباسىنىڭ الدىنا كەلدى. ءسويتىپ, نارەستەگە پرەزيدەنتتىڭ اتىن بەرگىسى كەلەتىنىن ايتىپ, باتا­سىن سۇرادى. از عانا ويلانعان ەل­باسى شارانانى قو­لىنا الىپ, وعان «ەرسۇلتان» دەپ ات بەرگەن. سول ەلباسى ەسىمىن قويعان ەرسۇلتان قازىر مەكتەپكە باردى. دەسەك تە, «قوسجار» اۋى­لىن­داعى مەكتەپتىڭ جايى ءماز ەمەس بولاتىن. جاقىندا وسى ەلدى مەكەندە 100 بالاعا لا­يىق­تالىپ سالىن­عان وقۋ وشاعى اشىلدى. ەڭ­سەسى بيىك, ءىشى كەڭ, زاماناۋي قۇرال-جاب­دىقتارمەن جاساق­تال­عان مەكتەپتە ەرسۇلتانمەن قاتار اۋىل ورەندەرى ءبىلىم الىپ جاتىر. وسى ارادا مىنا جايتتى ايتۋعا ءتيىسپىز: مەملەكەتتىك باعدار­لامانىڭ اياسىن­دا بىلتىر 18 مەك­تەپتىڭ قا­بىرعاسى قالانعان. سونىڭ جار­تى­سى وسى ارال اۋدا­نىندا سا­لىنىپ جا­تىر. بۇل حالىق سانىنىڭ ار­تىپ, بالا تۋ كورسەت­كىشىنىڭ كو­لە­مى كوبەي­گەنىن بىلدىرەتىن بىردەن-ءبىر دالەل. ال ارال اۋدانى­نىڭ ورتالى­عىن­دا «مەرەكە» بالاباقشاسى اشىلىپ, ءىشى بۇلدىرشىندەرگە تول­دى. بالاباقشا قۇرىلىسىنا بيۋدجەتتەن اجەپتاۋىر قارجى ءبولىن­گەن. ناتيجەسىندە 280 ورىندىق مەكتەپكە دەيىنگى ورتالىق ينەدەن جاڭا شىققانداي بولىپ اۋدان ورتالىعىندا جارقىراپ تۇر. سوتسياليستىك ەڭبەك ەرى كوپتەپ شىققان, كۇرىشتىڭ وتا­نىنا اي­نال­عان شيەلىدە دە جاڭا الەۋ­مەت­تىك نى­سان­دار­دىڭ تۇساۋ­كە­سەرى ءوتتى. ءبىز مو­يىن­دايىق مويىندا­مايىق, قا­زىر دۇنيە ەسىگىن اش­قان ءنا­رەس­تە­لەردىڭ دىمكاستىگى كو­بە­يىپ بارادى. تۋعان­نان دەن­ساۋ­لى­عى ناشار بو­لىپ, ءالسىز جەتىلىپ كەلە جاتقان بالالار جەتكىلىكتى. ءماڭ­گىلىك سۇراق: نە ىستەمەك كەرەك؟ اتا-انا بالاسى­نان ەش ءنار­سەنى اياماي­دى-اۋ. دەي تۇرعانمەن استانا مەن الماتىعا بالاسىن جەتەكتەپ, قاي­تا-قايتا با­رۋ­عا قارجى مۇمكىن­دىك بەرمەيدى. ءارى-بەرىدەن سوڭ وب­لىس ورتالى­عى­نا بارىپ ەمدەتۋ دە قيىن­دىق تۋعى­زادى. سون­دىق­تان ينتەرنات تيپتەس ەمدەۋ ور­تا­لىق­تارىن سالۋ كۇن تارتىبىنە شىقتى. وسىن­داي يگىلىكتى باستاما­نىڭ ارقا­سىندا شيەلى اۋ­دانىندا 50 ورىن­دىق ءمۇ­گەدەك بالا­لارعا ارنالعان ينتەرنات قۇرىلىسى 2009 جىلى باس­تالدى. ول وسى جىلدىڭ باسىن­دا پاي­دا­لانۋعا بەرىلدى. ينتەرنات­تىڭ قۇرى­لىسىنا 496 ميلليون تەڭ­گە جۇم­­سالعان. ال ءىشىن جاب­دىقتاۋ ءۇشىن 32 ميلليون تەڭگە ءبو­لىنگەن. اتالمىش نىسان 3 ءبو­لىك­تەن تۇرادى. ءبىرىنشى بولىگىندە بالالارعا ارنال­عان ويىن جانە دەمالىس, مەدي­تسينالىق وڭال­تۋ بولمەلەرى ورنالاس­قان. ەكىنشى ءبو­لىكتە تىركەۋ, كيىم ىلەتىن ورىن, اپتەكا, لابوراتوريا ءبو­لىم­­دەرى ورىن تەپكەن. ءۇشىنشى ءبولىم تەك مەدي­تسي­نالىق بولمەلەرگە ار­نال­­عان. قىس­قاسى, بالالار ءۇشىن بارلىق جاع­داي جاسالعان. وسى كۇنى شيەلى كەنتىنىڭ «كوك­شوقى» شاعىن اۋدانىنىڭ بالا­لارى دا قۋانىشقا بولەندى. تاقىر­دا دوپ تەۋىپ, شاڭنىڭ ۇستىندە كۇرە­سىپ جۇرگەن شاعىن اۋدان بالالارى ءۇشىن 150 ورىندىق ستاديون پايدا­لانۋعا بەرىلدى. وتكەن جىلدىڭ تا­مىز ايىن­دا العاشقى كىرپىشى قا­لانعان ستاديون از عانا ۋاقىتتىڭ ىشىندە ەل قا­جەتىنە جارادى. 101 ميلليون تەڭ­گە جۇمسالعان ستاديوندا جاسان­دى فۋتبول الاڭى, جەڭىل اتلەتيكالىق سەكتور سەكىلدى ورىن­دار بار. جاڭاقورعان اۋدانى دا جاڭا مەك­تەپتەرمەن جاراقتاندى. «سۋناق­اتا» ەلدى مەكەنىنە قاراستى «ەڭبەك» اۋىلىندا 100 ورىندىق سۋ جاڭا مەكتەپتىڭ قۇرىلىسى اياقتالدى. نەگىزى, «ەڭبەك» اۋىلىندا العاشقى مەك­تەپتىڭ قۇرىلىسى 1989 جىلى قالانعان ەكەن. العاشىندا وقۋ وشا­عىندا تەك باستاۋىش سىنىپتارى عانا بولعان. كەيىن ەل تاۋەلسىزدىگىنە قول جەتكىزگەننەن سوڭ ورتالاۋ مەكتەپ دارەجەسىن العان. بىراق مەكتەپ عيماراتىنىڭ ساپاسى سىن كوتەر­مەي­تىن. اپاتتى جاعدايدىڭ الدىندا تۇرعان. «كوپ تىلەگى كول» دەمەي مە؟! بيىل ەل تىلەگى قابىل بولىپ, اۋىلدا جاڭا مەكتەپ سالىندى. سونداي-اق مۇنداي باقىت «قوجاكەنت» اۋىلى­نىڭ تۇرعىندارىنا دا بۇيىردى. 140 ورىندىق ورتالاۋ مەكتەپتىڭ قۇرى­لى­سى 2009 جىلى باستالعان. ال­عاشىندا وبلىستىق بيۋدجەتتەن 60 ميلليون تەڭگە بولىنگەن. بىلتىر 266 ميلليون تەڭگە جانە بەرىلگەن. ءسويتىپ, مەكتەپتىڭ قۇرىلىسى دەر شاعىندا اياقتالعان. سونىمەن قاتار جاڭاقورعان اۋ­دانىنىڭ ورتالىعىندا 90 ورىن­دىق «الپامىس» ساناتوريلىك با­لا­باق­شاسى اشىلدى. ال «بەس­ارىق» اۋى­لىندا «تالدىسۋ» بالالار دەمالىس لاگەرى بيىلدان باستاپ بالالارعا قىزمەت جاسايدى. 350 ورىندىق لاگەردە 4 جاتاق­حانا, بالالار شى­عار­ماشىلىعىنا ارنالعان 1 پاۆيلون جۇمىس ىستەيدى. بالالار دەنساۋلىعىن ساۋىق­تىرۋ­عا قاتىستى ارەكەتتەر جالاعاش اۋدانىندا دا جاسالىپ جاتىر. جا­قىندا اتالعان اۋداندا №19 ساناتوريلىك بالاباقشاسى اشىلىپ, لەن­تا­سى قيىلدى. ونىڭ قۇرىلىسى ءۇشىن وبلىستىق بيۋدجەتتەن 179,3 ميل­ليون تەڭگە بولىنگەن. ەكى قابات­تى اسەم عيمارات الىستان مەنمۇن­دا­لاپ كوزگە تۇسەدى. بالالاردىڭ يگىلىگى ءۇشىن ويىن, جا­تىن بولمەلەر كەڭ ءارى جارىق ەتىپ سالىنعان. جەتكىنشەكتەر جاس ەرەكشەلىكتەرىنە قاراي بىرنەشە توپقا ءبولىنىپ, اپتانىڭ بەس كۇنىن باقشادا وتكىزىپ, ەم-دومىن قابىل­دايدى. مەملەكەت ماڭدايىنان سيپاعان جۇرت ادام – مەملەكەتتىڭ باعا جەتپەس كاپيتالى. ال ادام ءومىرى ەل­دىڭ كوزىنىڭ قاراشىعىنداي ساقتاي­تىن باستى قۇندىلىعى. ءومىرى­مىزگە نارىق ەنىپ قارىق بول­عان تۇستا, جۇرت الا دوربا ارقالاپ كەتكەن ۋاقىتتا ادام ءومىرىنىڭ دە ارزانداي باستاعانىن بايقادىق. دەسەك تە, دامۋدىڭ داڭعىل جولىن تاۋىپ, الەۋمەتتىڭ الەۋەتىن ارت­تىرۋ­دىڭ كىلتى قولىمىزعا تيگەندە مەملەكەت ادام ومىرىنە اراشا تۇسەتىن, دەنىن ساۋ ەتەتىن ىزگى ءىستى قولعا الدى. سونىڭ ارقاسىندا «100 مەكتەپ, 100 اۋرۋحانا» باع­دار­لا­ماسى دۇنيەگە كەلدى. مەكتەپ – جەتكىنشەكتەردىڭ جانىنا جىلۋ بەرىپ, ءبىلىم نارىمەن سۋسىنداتسا, اۋرۋحانا – ادام ءتانىن ەمدەيدى. ەكى تىزگىندى قاتار ۇستاپ, ءبىرىن-بىرىنەن اجىراتپاي دامىتۋدىڭ نەگىزگى استارى دا وسى بولسا كەرەك. قىزىلوردا وبلىسىنىڭ ەكو­لو­گيالىق احۋالى تۋرالى ايت­قان­دا ەتەگىڭ جاسقا تولادى. ارال­دان ۇشقان تۇز, بايقوڭىر­دىڭ زاردابى, ءبارى اينالىپ كەلگەندە ايماقتىڭ ەكولوگياسىن ءال­سىرەتىپ جاتىر. وعان ۋران ءوندىرى­سىن, مۇناي بۇرعى­لارىنان اۋاعا تاراپ جاتقان گازدى قوسساڭىز, ءتىپتى قيىن. وسى ورايدا ەل دەن­ساۋلىعىن جاقسارتۋ, سالا­مات­تى ءومىر سالتىن قالىپ­تاستىرۋ, جاڭا اۋرۋحانالار اشۋ سەكىلدى كەزەك كۇتتىرمەس ماسەلە­لەردىڭ قۇلاعى قىلتيىپ كورىندى قوعامدا. مەملەكەت ءوز ازامات­تارى­نان نەسىن اياسىن؟ بۇل ىسكە بىلەك سىبانا كىرىسىپ كەتتى. سولايشا, جەرگىلىكتى جەرلەردە اۋرۋحانالار كوپتەپ سالىنا باستادى. جالپى, قىزىلوردا وبلىسى­نىڭ باسقا ايماقتاردان ءبىر ەرەكشەلىگى بار. ول – ەلدى مەكەندەر­دىڭ شويىن جول مەن تاس جولدىڭ اينالاسىنا ورنالاسۋى. قارماق­شى اۋدانىنىڭ «قىزىلتام» اۋى­لى دا تەمىر جول مەن تاس جول­دىڭ قاق ورتاسىنا ورنالاس­قان اۋىل­دىڭ ءبىرى. اۋىلدا ءتورت ءجۇز­گە تارتا تۇرعىن بار. بۇل ەلدى مە­كەندە سوڭعى جىلدارى جول جوندەلىپ, اۋىزسۋدىڭ كارىزدەرى جا­ڭار­تىلىپ, تەلەفون جەلىلەرى تار­تىل­عان-تىن. ەندى حالىققا مەديتسي­نالىق قىز­مەت كورسەتەتىن ورىن كەرەك ەدى. سول سەبەپتى ەلدى مەكەندە فەلدشەرلىك-اكۋشەرلىك بەكەت سالۋ جوسپارعا ەنگەن. ونى سوڭعى ۇلگى­دەگى كەرەك-جاراقپەن جاساقتاۋ دا كوزدەلگەن بولاتىن. وسىنداي ماق­سات­تار ءۇشىن وبلىس­تىق بيۋدجەتتەن 10 ميلليون 822 مىڭ تەڭگە ءبولىندى. قارجى بولسا قا­راپ وتىراتىن زامان ەمەس قوي. قۇرىلىس قارقىندى ءجۇردى. ءنا­تي­جەسىندە اۋىل حالقىنا التى اي­دىڭ ىشىندە مەديتسينالىق ور­تا­لىق پايدالانۋعا بەرىلدى. سولايشا, اۋىلدا ادام جانىنىڭ ارا­شاشىسى بولعان اق حالاتتى ابزال جاندار پايدا بولدى. ءبۇ­گىندە اتالعان فەلدشەرلىك-اكۋشەرلىك ورتالىقتا ءۇش ادام جۇ­مىس جاساپ جاتىر. بيىلعى جىل قازالىلىقتار ءۇشىن ۇلكەن قۋانىشپەن باستال­دى. اۋداننىڭ «بىرلىك» جانە «اران­دى» اتتى ەكى اۋىلىندا ءبىر كۇندە 2 مەديتسينالىق بەكەت اشىلدى. ەلباسى وسىدان ءبىرشاما ۋا­قىت بۇرىن ەل حالقىنا ناقتى مىندەت قويعان بولاتىن. «2020 جىلى 20 ميلليونعا جەتۋ كەرەك». اتالعان باستامانىڭ ۇلت ءۇشىن دە, مەملەكەت ءۇشىن دە قان­شالىقتى ما­ڭىزدى ەكەنىن بۇل ارادا ءتاپت­ىشتەپ ايتىپ جاتۋدىڭ كەرەگى جوق شىعار. بىراق مەم­لە­كەتتىڭ حالىق سانىمەن قۋات­تى ەكەنىن ەسكەرتە كەتكەنىمىز ءجون. ەلباسى باس­تا­ماسىنا قا­زا­لى اۋ­دانى­نىڭ «بىرلىك» اۋىلى دا با­رىنشا ۇلەس قوسىپ جاتىر. سوڭ­عى جىل­دارى اۋىلدا بالا تۋ كور­سەت­كىشى ارتقان. ال ءبۇ­گىندە «بىرلىك» اۋىلىندا 730 ادام كۇنەلتىپ جاتىر. سونداي-اق اۋىل حال­قىنىڭ دەن­ساۋ­لىق جاع­دايى دا ءبىرشاما جاقسار­عان. بۇعان دەيىن كەڭ تاراپ كەتكەن قۇرت اۋرۋى ءبا­سەڭدەپ, جۇقپالى كەسەل­دەر­دىڭ سانى سيرەگەن. ال انا مەن بالا ءولىمى مۇلدە تىركەلمەگەن. دەگەنمەن اۋىل حال­قىنىڭ ساۋ­لىعى سالامات, بالا تۋ ءوستى, قالعانى قۇدايعا امانات دەپ قاراپ وتى­رۋعا بول­مايدى. سونى­مەن 11 ميلليون 500 مىڭ تەڭگەگە مەدي­تسي­نالىق بەكەت سالىندى. ال «اراندا» سالىنعان مەدي­تسي­نالىق بەكەتتىڭ قۇرىلىسى بەس ايدا تولىعىمەن اياقتالدى. بۇل بەكەتتىڭ دە سالىنۋىنا جو­عارى­دا ايتقان سوما جۇمسالعان. ونىڭ 888 مىڭ تەڭگەسىنە قاجەتتى قۇرال-جاب­دىقتار الىنعان. «بىرلىك» پەن «اراندىداعى» قوس بەكەت تە «قو­جا­باقى» اۋىلىنىڭ ەمحانا­سى­نا تىكەلەي باعى­نىش­تى. ونداعى ەم­حا­نانى «قر دەن­ساۋلىق ساقتاۋ سالا­سىنىڭ ءۇزدى­گى», بىلىكتى دارىگەر ميرامحان ماحامبەتيار باسقارا­دى. ەندى قا­زا­لىلىق اعا­يى­ندار باسى اۋى­رىپ, بالتىرى سىز­داسا ءۇيدىڭ جا­نىنداعى بەكەتكە بارىپ, قاجەت­تى ەم-دومىن الاتىن بولدى. الماتىدا جۇرگەندە ارالدىڭ جايىن ويلايتىن ەدىك. الەم بو­لىپ ارالعا كومەكتەسىپ جاتىر. «ءبى­راق ناتيجە قانشالىقتى» دەي­­تىنبىز. سويتسەك, جوعارىدا ايت­قان «ساراتس» باعدارلاما­سىنىڭ ءوزى تەڭىزدى جاعالاي ورنالاسقان جۇرت ءۇشىن ۇلكەن ءىس ءبىتىرىپتى. ەلگە ورال­عان حالىقتان بولەك, الەۋمەتتىك جاعدايدىڭ دۇرىستالىپ, جاڭا جۇ­مىس ورىندارىنىڭ اشىلىپ, ءجۇ­يەلى تىرلىك ءجۇرىپ جاتقانى جان­دى جادىراتادى. ەل تاۋەل­سىزدى­گىنىڭ 20 جىلدىعى قارساڭىندا ارال­دىڭ «ەرىمبەتجاعا» ەلدى مەكەنى دە شات-شادىمان كۇي كەشتى. ويتكەنى, كوپ­تەن كۇتكەن مەدي­تسينالىق بەكەت اشىلدى. ادامنىڭ دەنساۋلىعى ات با­سىنداي التىنعا ايىرباستالماي­دى. «ورالىڭنىڭ بارىندا وينا دا كۇل» دەيدى حالىق دانالىعى. ون­داعى «ورال» بىزدىڭشە دەنساۋ­لىق سياقتى. قارعا ادىم جەردى اتتاي الماي شەرمەندە بولىپ, بال­تى­رىڭ مەن باسىڭ قاتار سىزداس­ا, ويىن دا, كۇلكى دە ادىرەم قالماق. ال ەلدى العا ءسۇي­رەيتىن, الەۋمەت­تىك, ەكونومي­كالىق, ساياسي تۇرعىدا سەرپىن بەرەتىن حا­لىقتىڭ دەنى ساۋ, جانى تازا, كوڭىلى الاڭ بولماسا, وندا مەملەكەتتىڭ دامۋ جولى داڭعىل­دانا تۇسپەك. رەسپۋبليكا باسشى­لىعى ناقتى تاپ­سىرما بەرىپ, وبلىس اتقا مىنەرلەرى ونى ومىرگە ەندىرىپ جاتقانداعى ماق­سات, ياعني الىس ەلدى مەكەندەردە مەديتسي­نالىق بەكەتتەردىڭ كوپتەپ اشى­لۋى مەملەكەت ساياساتىنىڭ دۇرىستىعىن كورسەتسە كەرەك. توبىقتاي ءتۇيىن: مەملەكەتى ماڭدايىنان سيپاعان جۇرت باقىتتى. حالقى قۋاتتى ەلدىڭ تاڭى ارايلاپ اتادى. كۇنى ك ۇلىپ باتادى. بولاشاعى دا جاقۇتتى. سىر – سۇلۋلانىپ كەلەدى. جۇرتىنىڭ كوزىنەن قۋانىش كو­رە­سىز. ال وسىنىڭ ءبارى, اتىڭنان اينالايىن, ازاتتىقتىڭ ارقاسى! ەرجان بايتىلەس, قىزىلوردا وبلىسى.

اۆتور تۋرالى انىقتاما

جۋرناليست ەرجان بايتىلەس «ەگەمەن قازاقستان» گازەتىنىڭ قىزىلوردا وبلىسى بويىنشا مەنشىكتى ءتىلشىسى بولىپ قىزمەتىنە كىرىستى. ول 1981 جىلى وسى وڭىردەگى شيەلى اۋدانىندا دۇنيەگە كەلگەن. ءال-فارابي اتىنداعى قازاق ۇلتتىق ۋنيۆەرسيتەتىنىڭ جۋرناليستيكا فاكۋلتەتىن بىتىرگەن سوڭ بىرنەشە رەسپۋبلي­كالىق باسىلىمدا تىلشىلىك قىزمەت اتقاردى. 2008 جىل­دىڭ جەلتوقسان ايىنان باستاپ رەسپۋبليكالىق «انا ءتىلى» گازەتى باس رەداكتورىنىڭ ءبىرىنشى ورىنباسارى بولىپ ەڭبەك ەتتى. ارىپتەسىمىزدى وقىرماندارعا جوعارىداعى ماقالاسى ارقىلى تانىس­تىرا وتىرىپ, وعان جەمىستى جۇمىس, شىعارماشىلىق تابىس تىلەيمىز.