نۇرقوجا ەستەۋسىزوۆ. كوزى اشىق, كوكىرەگى وياۋ ازاماتتىڭ ەسىمى نارىنقول ايماعى عانا ەمەس, اۋدان, وبلىس كولەمىنە كەڭىنەن ءمالىم. ول قازىرگى اتاۋى بويىنشا «نارىنقول اۋىلىنىڭ اۋىلدىق اۋرۋحاناسى» – مەملەكەتتىك كوممۋنالدىق قازىنالىق كاسىپورنىنىڭ ديرەكتورى.
ونىڭ وسى قىزمەتى ءسوز ءجۇزىندە وڭاي بولعانىمەن, ۇڭىلە قاراعان ادام ءۇشىن بۇكپەسىز سىر جاتقانىن بايقاتادى. وعان توقتالىپ وتكەن ورىندى سياقتى. ءوزى ءومىرىنىڭ تەڭ جارتىسىنان استامىن ادام جانىنىڭ اراشاشىسى ءارى قورعانى بولىپ تابىلاتىن – ءدارىگەرلىككە, اپپاق قارداي ارىمەن ارناپ كەلە جاتقان ءتۇيسىگى مەن ءتۇسىنىگى تەرەڭ ازاماتقا ايماقتاعى ادام بالاسىنىڭ ايتار وكپەسى جوق. بويىنداعى بار قابىلەت قارىمىن, بىلىمدارلىق بيىكتىكتىڭ جانە ءومىردىڭ وزىنەن جيناقتاعان تاجىريبەسىن ادام تاعدىرى ءۇشىن جۇمساۋدان ايانىپ قالمايتىن نۇرقوجانىڭ ىزدەنىسى مەن ىسكەرلىگى ەشۋاقىتتا دا بوساڭدىق تانىتىپ كورگەن ەمەس. قايتا اق جەلەڭدى ابزال جان اتانعان ول ءوزىنىڭ مىندەتى مەن پارىزىن شاڭ جۋىتپاي اتقارۋ ءۇشىن قولىنان كەلگەننىڭ ءبارىن جاساپ كەلەدى.
70-جىلداردىڭ ورتاسى ەدى. الماتى مەملەكەتتىك مەديتسينا ينستيتۋتىنان ەمدەۋ ءىسى بويىنشا ماماندانىپ شىققاننان كەيىن وبلىستىق اۋرۋحاناداعى ينتەرناتۋرادان ءوتتى. دارىگەرلەر ءۇشىن بەلگىلەنگەن بۇل تالاپ پەن سىناق ونىڭ كەلەر كۇندەرى مەن جىلدارىنا جارقىن جول اشتى. قىزمەت بابىنداعى باسپالداقتارى دا بىرتە-بىرتە بيىكتەي باستادى. 70-80-جىلدار ارالىعىندا سول كەزەڭدەگى اۋداندىق ورتالىق اۋرۋحانانىڭ مىقتى پراكتيك مامانى, پەرزەنتحانا ءبولىمىنىڭ مەڭگەرۋشىسى قىزمەتتەرىن اتقاردى. اتالعان جۇمىستاردىڭ اۋقىمىنىڭ كۇردەلىلىگىن, ارتار جاۋاپكەرشىلىگىنىڭ سالماقتىلىلىعىن ۇعىمتالدىق ۇتقىرلىعىمەن العا قاراي الىپ ءجۇرۋ, بەساسپاپ اتانعان جالىندى جىگىتكە ونشا قيىنعا سوعا قويعان جوق. ارينە, ومىردە ءبارى ساتتىلىكتەردەن تۇرمايدى عوي. كەزدەسىپ قالاتىن كەدەرگىلەرگە نۇرقوجا ەڭسەسىن ءتۇسىرىپ, مۇقالۋ مەن ءمۇجىلىپ كەتۋدى وزىنە ار سانادى. قايتا قايراتىنا ءمىنىپ, قارسى تۇرىپ, قيىندىقتىڭ قابىرعاسىن سوگىپ شىعۋ جاعىنان قاپى قالعان جەرى بولمادى. سونىڭ ارقاسىندا ءۇمىت پەن سەنىم ونى العا جەتەلەي ءتۇستى.
ونىڭ ومىرباياندىق دەرەكتەرى ءورنەكتى جولداردان تۇراتىنىن ءوزىمىز كوزىمىزبەن كورىپ, كوڭىلىمىزگە توقىعانبىز. وعان ارتىلعان سەنىم دە از ەمەس. اۋداندىق تۋبديسپانسەردىڭ باس دارىگەرلىك قىزمەتى ۇسىنىلعاندا قارسىلىق تانىتپادى. بىردەن كەلىسىمىن بەردى. تۋبەركۋلەز اۋرۋىنىڭ ول كەزدە اۋداندا ءورشىپ تۇرعان ۋاقىتى بولاتىن. شۇعىل تۇردە الدىن الماسا اسا ۇلكەن قاۋىپ بار ەكەنىن اڭعارعان نۇرقوجا كۇندىز كۇلكى, ءتۇندە ۇيقى كورمەي ءجىتى ءىس-قيمىلعا كىرىسىپ كەتتى. ونىسى جەمىستى ءناتيجەسىن بەرمەي قويمادى. وكپەسى قابىنعان ادامداردىڭ قاتارى ازايىپ, ونىڭ ەڭبەگىنىڭ جانعانىنىڭ كۋاسى بولعانىمىز بار. سىر الدىرعان اۋرۋعا بەرىك توسقاۋىل قويىلۋى دەنساۋلىق ساقشىسىنىڭ قولىنان ءىس كەلەتىن جاناشىر ەكەنىنە قالىڭ قاۋىمنىڭ سوندا تاعى ءبىر كوزدەرى جەتكەن.
حالىق اراسىندا: «باسشى ادامعا وي سەرىك», دەگەن قاناتتى ءسوزدىڭ ءجيى ايتىلاتىنىن قۇلاعىمىز شالىپ ءجۇر. بۇل جاعىنان العاندا نۇرقوجانىڭ توقمەيىلسۋگە بەرىلىپ, توقىراعان جەرىن كورگەن دە, ەستىگەن دە ەمەسپىز. ەستىلەردىڭ ءسوزىن دە كوكىرەگىنە قۇنداقتاپ الاتىنىن ەشكىم جوققا شىعارا المايدى. ونىڭ ساققۇلاق ءبيدىڭ: «ادامنىڭ باسشىسى – اقىل, جەتەكشىسى – تالاپ, شولۋشىسى – وي, جولداسى – كاسىپ, قورعانى – سابىر, قورعاۋشىسى – مىنەز, سىنشىسى – حالىق», دەپ جەتەڭە جەتكىزە ايتقانىن قۇپ كورىپ, بەرىك ۇستانىمىنا اينالدىرىپ الۋى تەگىن بولماسا كەرەك.
ول وسىنداي ادامگەرشىلىك اسىل قاسيەتتەرىمەن رايىمبەك اۋداندىق ورتالىق اۋرۋحاناسىنىڭ بەس جىل بويى باس ءدارىگەرى بولىپ تۇرعانىندا دا اجارى اشىق ازامات رەتىندە تانىلدى. «جاقسىنىڭ جاقسىلىعىن ايت, نۇرى تاسىسىن», دەمەكشى, نارىقتىڭ القىمنان الىپ تۇرعان قىستالاڭ قيىنشىلىقتارىنا قاراماستان ءوزى شىر-پىرى شىعاتىن, جانىن سالاتىن انا مەن بالا ءولىمىن وبلىس كولەمىندە بىرنەشە ەسە تومەندەتۋگە قول جەتكىزدى. باسقا كورسەتكىشتەر بويىنشا دا وق بويى وزىق ورىندا تۇردى. سوندا ونىڭ الدەكىمدەر سياقتى كەۋدەسىن ۇرعىلاپ, كەردەڭ قاققانىن كورمەپپىز. ول جاقسىلىققا جارىلا قۋانىپ, العان اتاق-ابىرويىنا ءىسىپ-كەبۋدەن بويىن اۋلاق سالىپ جۇرەدى. ادامعا ءتان مادەنيەتتىلىك, كىشىپەيىلدىلىك شەڭبەرىنەن شىقپادى. يناباتتىلىق يباسىنا جۇگىندى. باسقالاردان تالاپ ەتەرى دە وسى بولدى.
نۇرقوجانىڭ: «تۋعان جەرگە تۋىڭدى تىك», دەگەن كيەلى سوزگە كىشىلىك پەن كىسىلىك تۇرعىسىنان قاراۋى, قازىرگى زاماننىڭ ەرلىك بەتتەرىنىڭ ءبىرى دەپ قابىلداۋعا تۇرارلىق. ول بۇعان جالاڭ ۇران ەمەس, اتادان قالعان اسىل مۇرا – ۇلاعاتى بار ونەگەدەن وربىگەن وسيەت دەپ سەزىندى. سوندىقتان ونى ورىنداۋ پارىزىم دەپ سانادى. ماسەلە ونىڭ كىندىگىن كەسكەن جۇرتىنا دەگەن كىشپەيىلدىلىگىندە. سۇيىسپەنشىلىگى مەن ماحابباتىندا جاتىر. قالىڭ بۇقارا قاۋىم دا ونى وسىلايشا اق جۇرەگىمەن قابىلداپ, ۇلكەندەرى وعان دەگەن قۇرمەتىن, كىشىلەرى كىرشىكسىز ىزەتىن كورسەتۋمەن كەلەدى. ونىڭ كىندىگى تۋعان جەرگە بايلانىپ قالعان. اۋىلدان الىس جاققا ساپارلاپ كەتسە, كەۋدەسىن كەرنەگەن ساعىنىشتان ەكى وكپەسىن قولىنا الىپ جەتكەنشە اسىعادى. سول ءۇشىن ول اۋىلدان تاياق تاستام جەرگە شىققىسى كەلمەيتىنىن دە جاسىرمايدى. «باقىتىم مەن جوعىمدى وسىننان ىزدەيمىن», دەيدى. مۇنىسىنا ابدەن كەلىسۋگە بولادى.
– مەنىڭ حالىق ءۇمىت كۇتكەن قاتارلاستارىم مەن كەيىنگى زامانداستارىما قانىمنىڭ قايناپ كەتەتىن كەزدەرى بولاتىنىن نەسىن جاسىرايىن. ولاردىڭ باسىم كوپشىلىگى 90-جىلداردىڭ ورتا شەنىنەن باستاپ, ۋاقىتشا كيىنشىلىققا توزە الماي, تۋعان اۋىلدارىن تاستاپ, قالا جاققا قاراي ۇدەرە كوشكەندەرى قابىرعاما قاتتى باتتى. القا-سالقا بولىپ اۋىل قالدى. ءسويتىپ, بىلايعى جۇرتتىڭ «اۋىلىنا قاراپ, ازاماتىن تانى» دەپ بەرەر باعاسىنا كادىمگىدەي كولەڭكەلەرىن ءتۇسىرىپ كەتتى. ولاردىڭ بارعان جەرلەرىنەن باق تاپپاي, باستارى قاتىپ, بارماقتارىن شايناپ ءجۇرگەندەرىنەن دە حاباردارمىز. بەرەكە مەن داۋلەتتىڭ قۇت مەكەنى اۋىلدا ەكەنىن كوشىپ كەتكەن جەرلەستەرىم ەندى-ەندى عانا سەزىنە باستاعانداي. «ات اينالىپ قازىعىن تابادى», دەمەي مە. ولاردىڭ ءتۇبىندە وسىندا ورالاتىنىنا كۇمان كەلتىرمەيمىن, – دەپ نۇرقوجا تۋعان جەر تۇلەكتەرىنە كەيدە كۇيىپ-ءپىسىپ كەتەتىنىن دە جاسىرا الماي جايىپ سالدى.
ونىڭ ءسوزىنىڭ جانى بار. اۋىلىنىڭ داۋلەتى مەن ساۋلەتىن ارتتىرۋعا تامشىداي بولسا دا ۇلەسىمدى قوسسام دەگەن نۇرقوجانىڭ پەرزەنتتىك قۇلشىنىسىن قۇپتاماي تۇرا المايسىز. تۇسىنە بىلگەن ادامعا ونىڭ ادام جانىنىڭ اماندىعى ءۇشىن جاناشىرلىعىمەن جاساپ جاتقان جاقسىلىعىن اۋىلداستارى مەن مەكەندەستەرى اركەز توبەلەرىنە كوتەرە ماقتان ەتىپ جۇرگەنى. «حالىق ايتسا, قالت ايتپايدى», دەگەن ءادىل باعا دا وسى ءسوزدىڭ توركىنىندە جاتسا كەرەك. كىندىگىن كەسكەن جۇرتىنىڭ كىشپەيىلى اتانعان اتپال ازاماتتىڭ بەدەلى مەن مارتەبەسىنىڭ تۋعان توپىراعىندا اسقاق كورىنىپ تۇرۋىنىڭ ءوزى, ونىڭ الداعى اسۋلارىن القىنباي الىپ كەلە جاتقانىن كورسەتەدى.
وسى جەردە ونىڭ اتقارىپ ءجۇرگەن جۇمىسىنىڭ اۋقىمىنا وي ولشەمىمەن ساراپتاما باعىتىندا سالماقتاپ قارايتىن بولساق, كوڭىل وسىرەر كورسەتكىشتەر تىزبەگىنە تىرەلەمىز. ول باسقارىپ وتىرعان اۋىلدىق اۋرۋحانانىڭ جەتىستىكتەرى كەيبىر اۋداندىق, قالالىق اۋرۋحانالارمەن تەرەزە تەڭەستىرە الاتىنىن ايتۋدىڭ ءوزى ءبىر عانيبەت. ءبىز مۇنى ويدان الىپ وتىرعان جوقپىز. وتكەن جىلدىڭ جازىندا نارىنقول اۋىلدىق اۋرۋحاناسىنا ارنايى ات باسىن بۇرىپ كەلگەن وبلىس اكىمى سەرىك ءۇمبەتوۆ جاعدايمەن ەگجەي-تەگجەيلى تانىسىپ شىققاننان كەيىن اۋىل جۇرتشىلىعىمەن وتكىزگەن جينالىستا:
– مەن اۋىلدىق اۋرۋحانانىڭ تىرلىگىنە ەرەكشە قۋانىپ, ريزا بولىپ تۇرمىن. وبلىستىق دەنساۋلىق ساقتاۋ دەپارتامەنتىنىڭ ايتقانىنداي بار ەكەن. اۋداندىق, قالالىق اۋرۋحانالار ورتالىعىنداعى جاعدايدىڭ اۋىلدىق اۋرۋحانادان كورىنىس تاۋىپ وتىرعانى ۇلكەن قۋانىش. ونىڭ باسشىسى نۇرقوجانىڭ اتقارعان جۇمىسىنىڭ ايقىن قولتاڭباسىن كوردىم. اۋرۋحانانىڭ ماڭدايشالارىنا كوركەم بەزەندىرىلىپ جازىلعان مۇقاعالي اقىننىڭ ولەڭدەرى اۋىرىپ جاتقان ادامنىڭ ءومىردەن كۇدەرىن ءۇزدىرمەيدى عوي, – دەپ اعىنان جارىلدى.
راسىندا دا نۇرقوجا باسقارىپ وتىرعان اۋىل اۋرۋحاناسىنىڭ ۋاقىت تالابىنا ساي جاڭارىپ كەلە جاتقانى جانىڭىزعا مەيىرىم شۋاعىن ۇيالاتادى. ىشىنە كىرسە شىققىسىز مۇنتازداي تازالىعى, ءار بولىمدەردىڭ تەحنولوگيالىق جاڭا قۇرال-جابدىقتارمەن دەرلىكتەي قامتاماسىز ەتىلۋى, كادر-مامانداردىڭ بىلىكتىلىكتەرىنىڭ ارتۋى, اۋرۋلاردى ۇيدەن جانە كۇندىزگى بولىمنەن ەمدەۋدى ۇيىمداستىرۋى باسشى ۇتقىرلىعىنىڭ بەلگىسىندەي بولىپ تۇر. سوندىقتان دا بولار اۋىل تۇرعىندارىنىڭ وسىنداعى مەديتسينا قىزمەتكەرلەرىنە دەگەن ىستىق ىقىلاستارى بولەكشە.
مەديتسينالىق قىزمەتتىڭ مەرەيىن ۇستەم ەتىپ وتىرعان مىنا ءبىر جايدى ايتا كەتپەسە بولمايدى. نۇرقوجا ەستەۋسىزوۆ باسشىلىق جاساپ وتىرعان «نارىنقول اۋىلدىق اۋرۋحاناسى» – مەملەكەتتىك كوممۋنالدىق قازىنالىق كاسىپورنىنىڭ اتى ايتىپ تۇرعانىنداي, دەنساۋلىق ساقتاۋ سالاسىندا قىسقا ءجىپتىڭ كۇرمەۋگە كەلمەي جاتاتىن جايلارى دا كەزدەسىپ قالادى. بيۋدجەت قارجىسىنا يەك ارتۋدىڭ رەتى كەلمەيدى. سوندا نۇرقوجا ەكى قولىن قۋسىرىپ قاراپ ءجۇرۋدى ءجون كورمەيدى. شاعىن جانە ورتا بيزنەستەگى, فەرمەرلىكتەگى, كاسىپكەرلىكتەگى ىسكەرلىك بايلانىس ارقىلى مۇمكىندىكتىڭ كوزىن تاۋىپ, قىسىلتاياڭنىڭ قىسپاعىنان شىعىپ جاتادى. سول سياقتى ونىڭ مەكەمەسى اۋىلعا كومەك كورسەتۋدەن دە باس تارتپايدى. وزىندىك ۇلەسىن قوسىپ, قولعابىسىن جاساۋمەن كەلەدى. ءوز ەلدى مەكەنىنىڭ قامىن ويلاعان ازامات وسىنداي-اق بولار.
ونىڭ ەڭبەگىنە قاراي كورسەتىلىپ جاتقان قۇرمەت پەن سىي-سياپات تا اۋىز تولتىرىپ ايتارلىق. مەديتسينالىق كومەكتىڭ ساپاسىن ارتتىرۋداعى, انا مەن بالا دەنساۋلىعىن جاقسارتۋداعى, ادام ءولىمىن ازايتۋداعى ۇتقىر ۇيىمداستىرۋشىلىعىنىڭ ءناتيجەسىندە «قازاقستان رەسپۋبليكاسى دەنساۋلىق ساقتاۋ سالاسىنىڭ ءۇزدىگى», رايىمبەك اۋدانىنىڭ «قۇرمەتتى ازاماتى» اتاقتارىنا, «استانا قالاسىنىڭ 10 جىلدىعى», «شاپاعات» مەدالدارىنا يە بولۋى نۇرقوجانىڭ بۇگىنگى ەڭبەگىنىڭ الىپ جاتقان باعاسىنىڭ ولشەمىن ايعاقتاپ بەرە الادى. ەرتەڭىنەن كۇتەرى بۇدان دا كوپ.
كىندىگىن كەسكەن جۇرتىنىڭ كىشىپەيىلى اتانىپ كەتكەن نۇرقوجا ەستەۋسىزوۆتىڭ تامىلجىعان تابيعاتقا دا جانى جاقىن. ول نارىنقول سەكىلدى جەر ءجانناتىندا ومىرگە كەلگەنىن باسىنا قونعان باعىنا بالايدى. نايزاداي بولىپ كوككە شانشىلعان حانتاڭىرى, قىران تۇمسىقتى اقبۇلاق شىڭدارىنا كوز سالعاندا, بايىنقول وزەنىنىڭ گۇرىلى مەن جاعاسىنداعى نۋ توعايدىڭ سىبدىرىنا قۇلاق تۇرگەندە ارقالانىپ كەتەدى. «تاۋ بالاسى, تاۋعا قاراپ وسەدى» دەگەن وسى شىعار...
قانات تاكەباەۆ, قازاقستان جۋرناليستەر وداعى سىيلىعىنىڭ لاۋرەاتى.
الماتى وبلىسى,
رايىمبەك اۋدانى,
نارىنقول اۋىلى.