باستى ماقسات – ەل مۇددەسىنە قىزمەت ەتۋ

قازاقستان پارلامەنتىنە – 15 جىل

تامىرىن تەرەڭنەن تارتقان, عاسىرلار بويى دالا دە­موكراتياسى مەن ەركىندىك سەزىمىنىڭ قۇندىلىق بەلگىلەرىن ساق­تاپ كەلگەن, باستاۋىن «قاسىم حاننىڭ قاسقا جولى», «ەسىم حاننىڭ ەسكى جولى», «جەتى جارعى» سياقتى كونە زاڭداردان الاتىن قازاق ەلىنىڭ زاڭ شىعارۋشىلىق قىز­مەتىنىڭ قالىپتاسۋ جولى جەڭىل بولدى دەپ ەشكىم ايتا المايدى. 1990 جىلعى ناۋرىزدا ون ەكىنشى سايلانعان قازاق كسر جوعارعى كە­ڭەسىنىڭ ەرەكشە ءرول اتقارعانى بار­شاعا بەلگىلى. ناق وسى جىلى قازاق كسر-ءىنىڭ «قازاق كسر پرەزيدەنتى قىزمەتىن تاعايىنداۋ جانە قازاق كسر كونستي­تۋ­تسياسىنا (نەگىزگى زا­ڭىنا) ءوز­گە­رىستەر مەن تولىق­تىرۋلار ەنگىزۋ تۋرالى» زاڭى قابىل­دا­نىپ, قازاق كسر پرەزي­دەن­تىنىڭ قىزمەتى تاعايىن­دالدى. ەلى­مىزدىڭ تۇڭعىش پرە­­زيدەنتى بولىپ نۇرسۇلتان ءابىش­­­ ۇلى نازارباەۆ ساي­لاندى. 1990 جىل­­عى 25 قازاندا قازاق كە­ڭەس­تىك سوتسياليستىك رەسپۋبلي­كا­سىنىڭ جو­عارعى كەڭەسى «قازاق كسر-ءىنىڭ مەملەكەتتىك ەگەمەندىگى تۋ­رالى» دەك­لا­را­تسيا­نى قابىلداپ, تۇڭ­عىش رەت ەلىمىزدىڭ حالىق­ارا­لىق قۇقىق سۋبەك­­تىسى رەتىندەگى مارتەبەسىن اي­قىن­داپ بەر­دى, ازا­مات­تىق ينستيتۋت, سون­داي-اق مەنشىك نىسان­دا­رى­نىڭ تەڭ قۇقى­لىعىن ەنگىزىپ, اۋماقتىڭ ءبولىن­بەي­تىن­دى­گىن جانە وعان قول سۇ­عىل­ماي­تىندىعىن جاريا ەتتى. كسرو كۇيرەگەننەن كەيىن 1991 جىلعى 16 جەلتوقساندا قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ مەملەكەتتىك ءتا­ۋەل­­سىزدىگىن جاريا ەتكەن دە, قا­زاق­ستاننىڭ كەڭەستەن كەيىنگى العاشقى كونستيتۋتسياسىن قابىلداعان دا وسى ون ەكىنشى سايلانعان جوعارعى كەڭەس بولدى. سو­نىڭ نەگىزىندە رەسپۋبليكادا ۇلت­تىق قاۋىپسىزدىكتى, ازا­مات­تىق قۇقىقتار مەن بوس­تان­دىق­تاردى, دەموكراتيالىق قو­­­عام مەن قۇقىقتىق مەملەكەت قۇرۋدى قام­تا­ماسىز ەتۋ­دىڭ جاڭا ساپالى كەزەڭىنە كوشۋ باستالدى. الايدا, وسى رەفورمالار رەس­پۋبليكالىق بيلىك ورگان­دا­رىنىڭ, ءبى­رىنشى كەزەكتە, وكىلدى ورگان­دار­دىڭ ورالىم­سىزدىعىن اشىپ بەردى, ءويت­كەنى ولار جەدەل وزگەرىپ جات­قان ومىرگە ىلەسە المادى ءجا­نە وسىعان وراي بالامالى شە­شىمدەر قا­بىل­داۋ­عا ءدار­مەن­سىز بولىپ شىقتى. ون ەكىنشى سايلانعان جوعارعى كەڭەس­تىڭ تۇراقتى نەگىزدە ىستەگەن جەكەلەگەن قۇرىلىم­دا­رىنىڭ جۇمىس ءناتي­جە­لەرى دە كاسىبي پارلامەنت قۇرۋ­دىڭ قاجەتتىگىن دالەلدەي ءتۇستى. ءسويتىپ, ون ەكىنشى سايلانعان جو­عار­عى كە­ڭەس ءوزىن-ءوزى تارا­تىپ تىندى. وسىدان كەيىن سايلانىپ, 1994-1995 جىلدارى دەپۋتات­تارى تۇ­راق­تى نەگىزدە جۇمىس ىستەگەن قازاق­ستاننىڭ تۇڭ­عىش كاسىبي پارلامەنتى دەپ سا­نالاتىن ون ءۇشىنشى ساي­لان­عان جو­عار­عى كەڭەس قازاق­ستاندىق پار­لامەن­تاريزمنىڭ دا­مۋ جولىنداعى ماڭىزدى ءبىر كەزەڭى بولدى دەسەك, قا­تەلەسپەيمىز. بۇل جوعارعى كە­ڭەس ءوز قىزمەتىنە مەملەكەتتىك قۇرى­لىس­تىڭ ەڭ ءبىر كۇر­دە­لى كەزەڭىندە كىرىسكەن ەدى. سودان دا ول قازاقستاندا پار­لامەنتاريزم­نىڭ ودان ءارى دامۋى­نا العىشارتتار نەگىزىن سال­عانمەن, كوپ قيىن­دىق­تارعا كەزىكتى. جوعارعى كە­ڭەستىڭ سول كەزدەگى ءتور­اعاسى ءابىش كە­كىلباەۆتىڭ: «كاسى­بي پارلامەنت بىزدە ەشقاشان بول­عان ەمەس جانە ءبىز سىناپ كورۋلەر جانە قا­تەلىكتەر ءادى­سىمەن جۇمىس ىستەۋگە ءماج­بۇر بولدىق... جاڭا مارتەبە يەلەنگەن جوعارعى كەڭەس وكى­لەت­تىك­تە­رىنىڭ اي­قىن­دالۋى ءبىر­­­تىندەپ ءجۇرىپ جا­تىر», دەگەن سوزدەرى دە وسىنى اڭ­عار­تادى. ءسىرا, اتالمىش جو­عار­عى كەڭەستىڭ ءبىر جىلدان ءسال ازىراق جۇمىس ىستەپ, زاڭ­سىز دەپ تا­نىل­عا­نىنىڭ, مەرزىمىنەن بۇرىن تارا­تىل­عانىنىڭ استارىن وسى­دان ىزدەۋ ءجون سياقتى. قازاقستاندى پرەزيدەنتتىك رەسپۋبليكا دەپ جاريا­لاعان 1995 جىل­عى كونستيتۋتسيا, سونداي-اق «قازاق­ستان رەس­پۋبليكاسىنىڭ پارلامەنتى جانە ونىڭ دەپۋتاتتارىنىڭ ءمار­تەبەسى تۋرالى» كونستيتۋتسيالىق زاڭ­­­دار قا­بىلداپ, پارلامەنتتىڭ زاڭ شىعارۋ فۋنكتسياسىن جۇزەگە اسى­راتىن رەس­پۋبليكانىڭ جوعارى وكىل­دى ورگانى بولىپ تابىلاتىنىن بەكىتىپ بەردى. ءسويتىپ, ءبىزدىڭ ەلىمىزدە تۇ­راقتى نە­گiزدە جۇمىس iستەيتiن, ەكi پالاتادان: سەناتتان جانە ءماجi­لiس­تەن تۇراتىن پارلامەنت ومىرگە كەلدى. بۇدان ءبىز قازاقستاندىق پار­لا­مەنتاريزمنىڭ قالىپتاسۋ جولى كۇر­­دە­لى بولعانىن, پارلامەنتاريزم تا­لابىنا, تابيعاتىنا ساي كەلمەيتىن قوعامدىق سانا مەن ساياسي پراك­تيكاداعى ءۇستىرت كوزقاراستار مەن پىكىرلەردى ەڭسەرۋدىڭ وڭايعا تۇسپە­گەنىن, قازاقستان پارلامەنتى قو­عام­داعى رەفورمالاردى تابىستى جۇزە­گە اسىرۋعا قابىلەتتى ساياسي-دەمو­كرا­تيالىق ينستيتۋتقا تەك ءتا­ۋەل­سىزدىك جىلدارى عانا اينال­عانىن اڭعا­را­مىز. ون بەس جىل تاريح ءۇشىن كوپ ۋاقىت ەمەس, قاس قاعىم ءسات. وسى ۋاقىتتىڭ ىشىندە نەبىر كۇردەلى كە­زەڭدەر مەن سىن­دارلى ساتتەردى باستان وتكەرگەن قا­زاقستان پارلامەنتى ءىس ۇستىندە قالىپ­تاسىپ, كەمەلدەندى, سىندار­لى تاجىريبە جيناقتادى, تۇڭ­عىش پرەزيدەنتىمىز ن.­ا.نا­زار­باەۆتىڭ ءتى­لىمەن ايتساق, ەلىمىزدىڭ كەل­بەتىن وزگەرتكەن زاڭدار قابىل­داي­تىن دەڭ­گەيگە كوتەرىلدى. العاشىندا ءماجiلiس 67 دەپۋتاتتان سايلانسا, كەيىن 1998 جىلعى كونس­تيتۋتسيالىق وزگەرىستەرگە وراي 77 بولدى, ال 2007 جىلعى مامىردا جاڭارتىلعان كونستيتۋتسياعا سايكەس 107 پارلامەنتشىدەن تۇراتىن بول­دى. ولاردىڭ 98-ءى ساياسي پارتيالاردان پارتيالىق تىزىمدەر بويىنشا جال­پىعا بىردەي, تەڭ جانە توتە سايلاۋ قۇقىعى نەگىزىندە جاسىرىن دا­ۋىس بەرۋ ارقىلى سايلاندى. ال 9 دەپۋتات قازاقستان حالقى اسسام­بلەيا­سىنىڭ وكىلدەرى بولىپ تا­بى­لادى. بىرنەشە پارتيا دوداعا تۇسكەن سوڭعى سايلاۋ «نۇر وتان» حالىق­تىق-دەموكراتيالىق پارتياسىنىڭ اي­قىن جەڭىسىمەن اياقتالدى. باسقا پارتيالاردىڭ بىردە-بىرەۋى 7 پا­يىز­­دىق كەدەرگىنى ەڭسەرە ال­مادى. ءنا­تيجەسىندە نۇروتاندىقتار پارلامەنت ماجىلىسىندەگى بارلىق 98 ورىن­دى يەلەندى. سودان با ەكەن, كەي­بىر بۇقارالىق اقپارات قۇ­رال­دارى سول كەزدە ءماجىلىستىڭ سا­پالىق قۇرامىنا كۇمان كەلتىرگەندەي سى­ڭاي تانىتىپ, جاڭادان ساي­لانعان دە­پۋتاتتاردى ورىندى-ورىن­سىز ءىل­ىپ-شالىپ جاتتى. بىراق ۋاقىت ءبا­رىن ءوز ورنىنا قويدى. جاڭادان ساي­لان­عان ءماجىلىس ساياسي جۇيەنىڭ قۇ­رامداس بولىگى رەتىندە ءوزى دە جا­ڭا­رۋعا ءتۇسىپ, بۇكىل قىز­مەتىن, اسىرەسە, نەگىزگى فۋنكتسياسى – زاڭ شىعارۋ ءىسىن قوعامدىق قا­تى­ناستاردىڭ قازىرگى زامانعى كۇردەلى, وسكەلەڭ تالاپ­تا­رىمەن ۇيلەستىرە ءبىلدى. ءماجىلىستىڭ سوڭعى سايلاۋىندا 39 دەپۋتات ءوز مانداتتارىن ساقتاپ قال­­سا, 43 ادام مەملەكەتتىك باس­قارۋ ور­گاندارىنان, 8 ادام بيزنەس قۇرى­لىم­دارىنان, 8 دەپۋتات ءبىلىم, عى­لىم جانە مادەنيەت سالاسىنان كەلدى. ال ماماندىقتارىنا كەلسەك, شا­رۋاشىلىقتىڭ بارلىق سالالارى قام­تىلعان دەۋگە بولادى: دەپۋ­تات­تاردىڭ اراسىندا ينجەنەرلەر دە, زاڭگەرلەر دە, ەكونوميستەر دە, ءدارى­گەر­لەر, مادەنيەت جانە ونەر قاي­رات­كەرلەرى دە بار. 11 ءماجىلىس دە­پۋ­­تا­تى عىلىم دوكتورى بولسا, 10 حالىق قالاۋلىسى عىلىم كان­دي­داتى. جاڭارۋ مەن دامۋدىڭ جاڭا سترا­­تەگياسىن جۇزەگە اسىرىپ جات­قان ەلىمىزدىڭ باسقارۋ جۇيەسىنىڭ ال­دىن­دا تۇرعان قازىرگى كەزەڭدەگى باستى ماسەلە – قوعامدى كەشەندى تۇردە جا­ڭارتۋ-جاڭعىرتۋ دەسەك, بۇل ءمىن­دەت­تەردىڭ ويداعىداي شەشىلۋىن پارلامەنتتىڭ سان سالالى قىزمە­تىن­سىز كوزگە ەلەستەتۋ مۇمكىن ەمەس. ءومىر ەلىمىزدىڭ دامۋى پار­لامەنتتىڭ زاڭ شىعارۋ قىزمەتىنە بايلانىستى ەكە­نىنە, ەلىمىزدىڭ دە­موكراتيالىق-ساياسي جاڭارۋ ۇدەرىسى اياسىنداعى سان قىرلى كۇردەلى پروبلەمالاردى زاڭنامالىق تۇر­عى­­دان رەتتەۋدە پارلامەنتتىڭ زاڭ شىعارۋشىلىق ءرولى مەن سالماعى ارتا بەرەتىنىنە كوز جەتكىزىپ وتىر. ءوز بويىنا الەمدىك جانە وتان­دىق تاجىريبەنىڭ جاقسى ۇلگىلەرىن جيناقتاپ, ولاردى قازىرگى ساياسات­تا­عى, ەكونوميكاداعى جانە الەۋ­مەت­تىك سالالارداعى جاعدايلارعا بەيىمدەپ وتىرعان پارلامەنتتىڭ جە­مىستى قىز­مەتى تۋرالى مى­سالداردى الىستان ءىز­دەۋدىڭ قاجەتى جوق. 2010 جىلعى 1 قىركۇيەكتە پارلامەنتتە ءماجىلىس پەن سە­نات­تىڭ بىرلەسكەن وتى­رى­سىن­دا ءسوز سويلەگەن ەلباسى نۇرسۇلتان نازار­باەۆ ەكى سەسسيا ارا­لىعىندا اتقارىلعان ىستەرگە توق­تالا كەلىپ: «مىنە, بۇل ءما­سە­لە­لەر­دە پارلامەنت كاسىبي شەبەرلىگىن تانىتىپ, ۇلكەن ىسكە زور ۇلەسىن قوستى. بۇل ورايدا, پار­لامەنت جو­عارى زاڭ شىعارۋشى ورگان رەتىندە ەلىمىزدىڭ ءوسىپ-ءور­كەن­دەۋى جولىندا پارمەندى جۇمىس جاساۋدا. مىز­عىماس مەم­لەكەت­تى­گى­مىز­دىڭ باس باع­دارىنا اي­نالعان اتا زاڭ ايا­سىندا كوپتەگەن زاڭدار قابىل­دا­نۋدا. وسى سايلا­نىمنىڭ دەپۋ­تات­تارى ءۇش سەس­سيا­نىڭ ىشىندە 340-تان اسا زاڭ قابىلداعانى مۇنىڭ جار­قىن ايعا­عى بولىپ تابىلادى. بۇل زاڭ­داردىڭ باسىم كوپشىلىگى قوعام­نىڭ ساياسي جانە الەۋمەتتىك-ەكو­نو­مي­كالىق دەڭگەيىن كوتەرۋگە ارنال­عان», دەپ دەپۋتاتتارعا ريزاشى­لى­عىن ءبىلدىردى. ءۇشىنشى سەسسيانىڭ قورىتىن­دى­لارى زاڭ شىعارۋشىلىق جۇ­مىس­تىڭ ساپاسى ارتا تۇسكەنىن كور­سەتتى. بار­لىعى 148 زاڭ قابىل­داندى. ەلى­مىز­دىڭ قۇقىقتىق بازاسى قۇقىق قورعاۋ ورگاندارىن رەفور­مالاۋعا, قىل­مىس­پەن جانە سى­بايلاس جەم­قور­لىق­پەن كۇرەستى كۇ­شەيتۋگە باعىتتالعان زاڭدارمەن نىعايتىل­دى. وسى كەزەڭ­دە پارلامەنت قازاقستان قول قويعان 35-تەن استام حالىقارالىق قۇجاتتى را­تيفي­كاتسيالادى. وتكەن جىلدىڭ ەرەكشە ءبىر جاڭالىعى – قازاقستان بەلارۋس جانە رەسەي مەملەكەتتەرىمەن بىرگە كەدەن وداعىنا مۇشە بو­لىپ كىردى. وسى ماڭىزدى وقيعاعا باي­لانىستى پارلامەنت قىسقا مەر­زىم ىشىندە 35-تەن استام كەلىسىمدى زاڭدىق تۇرعىدان بەكىتىپ, كەدەن وداعى اياسىندا ءبىرتۇتاس ەكونو­مي­كالىق كەڭىستىك قۇرۋ ءۇشىن قۇقىقتىق بازا جاسادى. سىن ساعاتتا وسىلاي «ءبىر جا­عادان باس, ءبىر جەڭنەن قول شىعارا» قي­مىلداۋدىڭ, قازاقستاننىڭ ين­دۋس­­تريا­لىق-يننوۆاتسيالىق دا­مۋى­نىڭ 2010-2014 جىلدارعا ارنالعان مەملەكەتتىك باعدارلاماسىن قولعا الۋدىڭ, كاسىپكەرلىك سەكتوردى سا­ۋىق­تىرۋ جانە بيزنەس باس­تا­ما­لا­رىن قولداۋ, اگروونەركاسىپ سا­لاسىن قارجىمەن قامتاماسىز ەتۋ شارا­لا­رىن جۇزەگە اسىرۋدىڭ ءنا­تي­جەسىندە ەل ەكونوميكاسى قارقىن­دى دامىپ, داعدارىستان كەيىنگى كەزەڭگە باتىل قادام جاسادىق, حالىقتىڭ ءال-اۋ­قاتى جاقساردى. مىنە, وسىلاردىڭ ءبارى جاڭارعان الەمدەگى جاڭا قازاقستاندى ودان ءارى كەشەندى دامىتۋ جونىندەگى اسا كۇر­دەلى مىندەتتەردىڭ ناتيجەسى مەن ساپاسى, سايىپ كەلگەندە, مەملەكەتتىك باسقارۋ ينستيتۋتتارى, ولاردىڭ ءىشىن­دە پارلامەنتتىڭ قىزمەتىنە تىكەلەي بايلانىستى ەكەندىگىنىڭ, ەلى­مىز­دىڭ جوعارى زاڭ شىعارۋشى ور­گانىنىڭ ۋاقىت العا تارقان قيىن­شى­لىق­تاردىڭ ءبارىن حالقىمەن بىرگە ءبولىسىپ كەلە جاتقاندىعىنىڭ اي­عا­عى. پارلامەنت ءماجىلىسىنىڭ دە­پۋ­تات­تارى نەگىزگى ىشكى جۇمىستارىمەن قاتار, حالىقارالىق جانە پارلا­مەن­تارالىق قىزمەتتى دە بەلسەندى ءجۇر­گىزىپ كەلەدى. بۇل باعىتتاعى جۇمىس­تار, اسىرەسە, قازاقستاننىڭ ەقىۇ-عا ءتور­اعالىق ەتۋى كەزەڭىندە ەرەكشە سيپاتقا يە بولعانىن ايتۋ ءلازىم. دەپۋتاتتار ءار سارسەنبى سايىن ءماجىلىستىڭ جالپى وتىرىسىنىڭ با­سىندا وزدەرىنىڭ ساۋالدارىن جاريا ەتەدى. ۇستىمىزدەگى سەسسيانىڭ العاش­قى ءۇش ايىندا عانا ولار ءتۇرلى مەملەكەتتىك قۇرىلىمدار­دىڭ باسشى­لارىنا 237 ساۋالدار مەن ۇندەۋلەر جولدادى. كوتەرىل­گەن ماسەلەلەردىڭ باسىم بولىگى مەملەكەت باسشى­سى­نىڭ ءتورتىنشى ساي­لانعان قازاقستان رەسپۋبلي­كاسى پارلامەنتىنىڭ ءىV سەسسيا­سىنىڭ اشى­لۋىندا دەپۋتات­تاردىڭ الدىنا قويعان جانە جىل سايىنعى حالىققا جولداۋىنان تۋىن­دايتىن مىندەتتەردى شەشۋگە باعىتتالعان. پارلامەنتتىڭ رەگلامەنتىنە ءساي­­­­كەس دەپۋتاتتار توقسان سايىن اي­ماقتارعا شىعىپ, سايلاۋشى­لار­مەن كەزدەسىپ تۇرادى. ونداعى باس­تى ماقسات – حالىقتى جوعارى وكى­لەتتى ورگان, ۇكىمەت تىندىرىپ جات­قان ىستەردەن حاباردار ەتۋ. وسى كەز­دە­سۋ­لەردىڭ بارىسىندا حالىق­تىڭ تالاپ-تىلەكتەرىنە دە ايرىقشا كوڭىل ءبو­لەمىز. سونداي-اق ولار كوتەرگەن ماسەلەلەردى ءتيىستى ورىن­دارعا جەتكىزۋدى باستى مىندەتىمىز دەپ بىلەمىز. ۋاقىت ەلباسىمىز ۇستانعان باعىتتىڭ دۇرىس ەكەنىن دالەلدەپ بەردى. قازاقستان ساناۋلى جىلدار­دىڭ ىشىندە دۇنيە جۇزىنە تانىمال الەۋەتتى ەلگە اينالدى. ءبىز تاۋەل­سىز مەملەكەتتەر دوستاستىعى جانە ازيا ەلدەرى اراسىندا ءبىرىنشى بو­لىپ ەۋروپاداعى قاۋىپسىزدىك جانە ىنتىماقتاستىق ۇيىمىنا جەتەكشىلىك ەتتىك. وسى بەدەلدى ۇيىم­نىڭ استانادا وتكەن ءسامميتى دە ەلىمىز­دىڭ ابىروي-داڭقىن اسقاق­تاتا ءتۇس­كەنى داۋسىز. دەگەنمەن, قول جەتكەنگە توق­مەيىل­­سۋگە بولمايدى. پرەزيدەنتىمىز اتاپ كورسەتكەندەي, «قازاقستان تاۋەل­سىزدىكتىڭ ءۇشىنشى ونجىل­دى­عى­نا لايىقتى قادام باسۋى ءۇشىن بىزگە ءالى كوپ نارسە ىستەۋگە تۋرا كەلەدى». ميلليونداعان ازاماتتار ءوزى­نىڭ ازاماتتىق بەلسەندىلىگىن تانىتىپ, جاڭا يندۋستريالىق قا­زاقستاندى تۇرعىزۋعا قاتىسۋ ءۇشىن ۇمتىلۋى, ىسپەن اينالىسىپ, ەلدىڭ دامۋىندا ءوز ورنىن تابۋى كەرەك. ەلىمىز ءۇشىن مارتەبەلى, سونىمەن قاتار, ۇلكەن جاۋاپكەرشىلىك جۇك­تەيتىن وسىنداي ايرىقشا اۋقىمدى ىستەردەن زاڭ­نا­مالىق قىزمەتى ار­قىلى ۇدايى حا­لىقتىڭ مۇددەسىن ءبىل­دىرىپ, قورعاپ كەلە جاتقان پار­لامەنتتىڭ دە شەت قالمايتىنىنا سەنىم زور. جاراسباي سۇلەيمەنوۆ, پارلامەنت ءماجىلىسىنىڭ دەپۋتاتى.