حيباكسۋيانىڭ ەسىك الدىنا شىعىپ, ەكى يىعى سالبىراپ, بەلى بۇگىلىپ, بۇكشيىپ وتىرعانىنا تۇپ-تۋرا ءبىر ساعات بولدى. ۋاقىتتى تىق-تىق ەتكەن ساعات تىلىمەن ەسەپتەپ, ءومىردىڭ ءبىر ءساتىن دە نە ارى, نە بەرى بوسقا وتكىزبەيتىن ادام ءۇشىن بۇل تاۋلىككە پارا-پار مەرزىم. بوس ۋاقىت, سەندەلباي ءجۇرىس دەگەن جاراتقاننىڭ وسى ءبىر قاراپايىم پەندەلەرىندە بولا قويمايدى. بولا قالعان كۇندە تاۋعا شىعۋ, تەڭىزگە ءتۇسۋ, تەننيس ويناۋ, ايتەۋىر, بوس ۋاقىت دەگەنىڭ جەر باسىپ جۇرگەن جاننىڭ جاقسى ءومىر ءسۇرۋى ءۇشىن قىزمەت ەتۋى كەرەك. حيباكسۋيانىڭ شىن اتى – تاكەشي. حيباكسۋيا – ۇكىمەت بەرگەن اتى. بۇل – قانىندا اسا قاۋىپتى ەلەمەنت بولعاندىقتان ۇكىمەتتىڭ تەكسەرىستەن كەيىنگى تىركەۋى. ءنومىرى – 45. قوعامعا زيانى تيمەۋ ءۇشىن اتىن اتاپ ايتىپ, الدىن-الا جۇرتتى حاباردار قىلعانىنا ول ىرزا. ويتكەنى, بۇل ەلدە ەشكىم دە ءبىلمەستىكتەن باز كەشپەۋى كەرەك, قاۋىپتى ەلەمەنتكە ەسكەرتۋ جاساۋ مەملەكەتتىڭ مۇددەسى.
حيباكسۋيالار كوپ ەمەس, «ارپا ىشىندە ءبىر بيداي» عانا. ولاردىڭ قاندارى جازىلماس كەسەلگە ۇشىراپ, ۇرپاقتىڭ امان-ساۋلىعى ءۇشىن ءومىر سۇرە المايدى دەگەن قورىتىندى بار. ءبىر ءتاۋىرى, ول ءۇيلەنگەننەن كەيىن بەردى بۇل ءنومىردى. الەۋمەتتىك قامسىزداندىرۋ مەكەمەسىنىڭ وكىلى ۇيگە كەپ قول قويدىرىپ اپ, العاشقى قامقوراقىسىن تولەدى ءجانە ۇكىمەت اتىنان كەشىرىم ءوتىندى. «ءومىر بويى ۇكىمەت قامقورلىعىندا بولاسىز», – دەدى ءۇرىپ اۋىزعا سالعانداي سيدام قىز. سوسىن قوس الاقانىن ماڭدايىنا تاقاپ, ءيىلىپ, كوتكەنشەكتەپ شىعىپ كەتتى. بۇل ەلدە ايەل بالاسى ەركەكتىڭ الدىندا شالت بۇرىلىپ, سىرتىن بەرىپ شىقپايدى. ەرەجەگە بەرگىسىز سالتتى ەشكىم دە بۇزبايدى. ەرتەڭىنە كەلگەن پسيحولوگ: «ءسىزدىڭ قانىڭىز ۋلانعانمەن پەرزەنتسىز ەمەسسىز, ۇلىڭىز بار, بىراق ءسىزدىڭ قانىڭىزداعى زارداپتىڭ ءۇشىنشى ۇرپاقتا قايتالانۋى انىق, سول سەبەپتى ەشكىممەن قۇدا بولا المايتىنىڭىزدى اشىپ ايتۋعا تۋرا كەلەدى. ءويتكەنى, بۇل مەملەكەتتىڭ ءوسىپ-وركەندەۋىنە زياندى. يمپەراتور اتىنان كەشىرىم سۇرايمىن», – دەپ ءيىلىپ شىعىپ كەتتى. «اكەمنىڭ ولگەنىن دە ەستىگەنمىن, اشىعىن ايتقاننىڭ ءوزى جاقسى», – دەپ ءتاكەشي كەلىپ-كەتكەن ورىمدەي قىزدىڭ سوزىنە ىرزا بوپ, اڭتارىلىپ, ارتىندا قالدى. – ءبىزدىڭ ماتسۋەدە قانشا حيباكسۋيا بار ەكەن؟ ءبىلىپ الىپ, ءۇي ىشىنەن ءۇي تىگىپ, بولاشاق ءۇشىن سولارمەن عانا قارىم-قاتىناس جاساساق... ءومىردىڭ قىزىعى دەگەن بالا كورىپ, نەمەرە ءسۇيۋ ەمەس پە؟!» تاكەشي تاعاتسىز كۇتكەن اقپارات ۇزاماي گازەتكە شىقتى. ماتسۋەدە ءۇش حيباكسۋيا بار ەكەن. «دەمەك, ءبىز ءبىر-بىرىمىزگە جاقىنبىز. «كەمەدەگىنىڭ جانى ءبىر» ەمەس پە. ەندى بىزگە وزدىگىنەن ەشكىم دە جولاي قويماس».
سول بۋرىل بومبا جارىلعاندا تاكەشي ومىرگە كەلىپتى. ساڭىراۋقۇلاق بوپ اسپانعا ورلەگەن ءتۇتىندى كورگەن جوق, بىراق ۋلى زات قورعانىشى جوق ءسابي قانىنا انانىڭ سۇتىمەن كىرىپ, توتىعىپ, تۇرىپ قالىپتى. شەشەسى ناگاساكيدەگى اكە-شەشەسىنىڭ قولىندا ەدى, شال مەن كەمپىر ولگەسىن ماتسۋەگە كەلدى. بۇل – ەسكى استانا كيوتوعا جاقىن وبلىس ورتالىعى. ناعاشىلارىنا جاقىن ناگاساكيدىڭ قىزىنا ۇيلەنىپ ەدى, جۇبايى دەرتتى بوپ ءىلىنىپ-سالىنىپ ءجۇرىپ, بىلتىر جىڭىشكەنىڭ ۇزىلەر شاعى جەتتى. ۇل قالدى ارتىندا. «التىن اسىقتاي ءوزى, – دەپ تاكەشي ءتىسى اقسيا ك ۇلىمسىرەدى. – التىن اسىقتاي عوي». ەكى جىل بۇرىن جيىرماعا تولدى. جيىرما جىلدىقتى اتاۋ – بۇل ەلدەگى ەرەكشە سالتانات. شەشەسى بايعۇس تا كورىپ كەتتى بالاسىنىڭ كامەلەتكە تولعانىن. سونداعى ءوزىنىڭ ءولىپ-ءوشىپ بيلەگەنى شە. ومىرىندە ءدال سولاي تەرلەمەگەن شىعار. ءتىپتى, تەحنيكا جەتىلمەي تۇرعان قالىس زاماندا دا ءيىلىپ كۇرىش ورىپ ءجۇرىپ, ءدال بۇلاي تەرلەمەگەن بولار. «مىنا حاباردىڭ كەنديدىڭ جيىرما جىلدىعىن تويلاعاننان كەيىن جەتكەنى قانداي جاقسى بولدى. ايتپەسە, بالانىڭ ساعىن سىندىرىپ... بىراق, ءبىزدىڭ كەندي اناۋ-مىناۋعا سىنبايدى. وزىمە تارتقان عوي, – دەپ ماقتانىپ قويدى. – ايتەۋىر, سونىڭ قانى تازا بولسىن. ۇكىمەت ماعان ەشكىممەن قۇدا بولما دەپ, كەلەر ۇرپاقتىڭ قامىن ەسكەرتىپ وتىر. ەكى جاق بىردەي وكىنىشكە قالماسىن دەگەندەرى عوي. ءازىر كەندي ءدىن امان. شەتەلگە شىعىپ ءجۇر». تاكەشي ۇكىمەتكە ىرزا بولدى. اشىپ ايتىپ, كىمنىڭ كىم ەكەنىن الدىن-الا ەسكەرتكەنىنە ءجۇدا كوڭىلى قۋناق. «ەرتەڭ بىرەۋمەن جىبەك ءجىپ جالعاپ, قۇدا بولىپ جاتسا, ارعى كۇنى مەنىڭ حيباكسۋيا ەكەنىمدى ءبىلىپ, تەرىس اينالىپ جۇرسە, ومىردەگى وكىنىش دەگەن سول عوي. ۇكىمەتكە راحمەت, ءبارىنىڭ الدىن العان». حيباكسۋيانىڭ ءتىزىمى شىققان سول گازەتتى وقىعاننان كەيىن, كوڭىلجاقىن بوپ جۇرگەن كوپ ادام قاتىناسپاي قويدى. كەزدەسە قالسا, قولىن بەرمەيدى, قولىڭدى سوزساڭ, المايدى. تاكەشيدىڭ تەرىسى ارقىلى بىردەڭە جۇقتىرىپ الام دەپ سەكەمدەنەدى, ءسىرا. ادام عوي, ادامنان ەشتەڭە ارتىلماعان. ءايتەۋىر, يىلۋدە شەك جوق. «جۇرتىم يىلۋدەن جازباسا بولعانى» دەپ ءوز كوڭىلى وزىنە توق. ەڭ باستىسى, ەلىنە ىرزا. سول بۋرىل ءتۇتىن اتومنىڭ ءتۇسۋى ەلىمنىڭ السىزدىگىنەن بە دەپ ويلاۋشى ەدى, سويتسە بۇل تۋعان ەلىنىڭ بەتىنە تۋرا قاراي الماي تايساقتاعانداردىڭ تىرلىگى ەكەن. السىزدەردىڭ ارەكەتى. بۇنىڭ ەلىنەن تاڭداي قاعا وتىرىپ تايساقتايتىندار از ەمەس. «وسىعان جەتكىزگەن حالقىما شۇكىر» دەپ ەسىك الدىنداعى سارى ەگىسكە شاتتانا قارادى. بيىلعى ەگىن جامان بولعان جوق. سۋ جەتكىلىكتى. توپىراق تازا. ءۇيدىڭ توبەسىنە دە ەكتى كۇرىشتى. «بالام ەكەۋمىزگە جەتىپ ارتىلادى, قالعانىن ۇكىمەتكە وتكىزەمىز. كەندي كوبىنە شەتتە ءجۇر عوي. قازاقستان دەگەن جاقسى بولدى وزىنە. سونداي ەتەك-جەڭى كەڭ حالىق دەيدى...». تاكەشي قايىڭ ساپتى كەتپەنىنىڭ ءجۇزىن الاقانىمەن سيپاپ, شۇعامەن وراپ, ءۇيدىڭ ءبىر بۇرىشىنا تىگىنەن قويدى. «كەلەسى جىلعا دەيىن دەمال», دەپ كوڭىلى كەمسەڭدەدى. – «كەلەسى ماۋسىمعا دەيىن امان-ەسەن جەتكىزە گور», دەپ اسپانعا قارادى. جاڭا تۋعان اي سىزىق بوپ تارتىلىپ, كوڭىلىن دەمدەدى. ءۇي توبەسى دە جايقالىپ تۇر. بىتىك ەگىنگە تەك ءجۇزى وتكىر وراق كەرەك. ءتاكەشي تۋا ءبىتتى ديقان. اتى دا, زاتى دا توپىراقپەن ءبىر تۋعان. ءونىمدى سەپكەننەن باستاپ ورعانعا دەيىن قاسىنان ەگىس ماماندارى مەن ەگىن ەگۋدى جاڭا باستاعان جاستار شىقپايدى. سولار قازىر سيرەدى. بارىنە كىنالى سول گازەتتەگى حيباكسۋيانىڭ ءتىزىمى مەن تەلەديداردان ايتىلعان اقپارات. «ولارعا ىرزامىن, – دەپ تاكەشي كوڭىلىن توق سانادى, – ەرتەڭ بىرەۋى بولماسا بىرەۋى جاماناتقا ۇشىراپ قاپ جۇرسە... قان تازالىعىن ساقتاۋ كەرەك». وسى مەزەت كەنديمەن مەكتەپتە بىرگە وقىعان جان دوسى كيۋدوسي قاقپادان جايراڭداپ كىرىپ كەلە جاتتى. قوس قولىن كوكىرەگىنە قويىپ ءيىلدى دە, «ەرتەڭ كەندي كەلەدى», – دەدى. ءجۇزى جايدارى. جاقىندىقتان الىستاماي جۇرگەن جالعىز ءوزى. اكە-شەشەسى اندا-ساندا بولسا دا كەلىپ-كەتىپ تۇرادى. قالتا تەلەفون ارقىلى بايلانىستى ۇزبەيدى. «كەلسە كەلسىن, – دەپ ءماز بولدى اكە. – كەتكەنىنە جارتى جىل بولدى. قالتا تەلەفونمەن كۇنارا حابارلاسادى. بىردە بايقوڭىر, بىردە سەمەي, بىردە استانا دەگەن قالالاردا جۇرەدى. سول جاقتى جۇرت قىلعانىنا باس-اياعى ءۇش جىل بولدى. سول جاقتىڭ شەككەن زاردابىن بىرلەسىپ زەرتتەيمىز, دەيدى. «تىلدەرى ۇقساس, ءبىز «پان» دەسەك, ولار «نان» دەيدى دەپ, بىلتىر ءتىپتى جاقىن تارتىپ كەلدى. ءبىزدىڭ تۇتقىن جاپونداردىڭ سول جاقتا سۇيەگى قالىپتى. ءبىزدىڭ ۇكىمەت سولاردىڭ سۇيەگىن وسىندا اكەلمەكشى, دەيدى. «اتا» دەگەن ءسوز ولاردا اقساقال, ءبىزدە باسشى دەگەن ماعىنانى بىلدىرەدى. ءبارى اتادان ءتالىم الادى ەمەس پە. جاسىمىز الپىس ۇشتە. اتا جاسىنا ءوزىمىز دە جەتتىك قوي دەپ, ونىڭ جان سارايى كۇڭگىر ەتە قالدى. – ايتسا كەنديدە ءسوز كوپ. اداممەن ءتىل تابىسۋ, ەلگە جاعۋ – ءبارى وزىنە بايلانىستى. ادام تاعدىردى ءوزى جاسايدى». تاكەشي تۇڭعيىق ويعا بەرىلدى. «مەن دۇنيەگە كەلگەندە بۇ جەردە اتوم جارىلسا, ولار بەتى جامان جاۋدى جەڭىپتى. سونان بەرى جارتى عاسىردان اسا سۋ اعىپ, ءشوپ كوكتەپتى. جارتى عاسىردا جەر جاڭارماي ما, قان تازارماي ما؟ ءبىزدىڭ كەنديدى ول جاققا بۇلار قالاي جىبەردى ەكەن؟ ءسىرا, كەش قيمىلداسا كەرەك. مەن قارماقتارىنا كەش ىلىكسەم كەرەك. قارماققا ىلىككەن بالىقتىڭ ءبارى التىن ەمەس. ونىڭ ىشىندە سازانى دا, شورتانى دا, لاقاسى دا بار. پاتشا-بالىق جۇزەتىن سۋ بولەك بولادى» دەپ, تۋمىسىندا قاراپايىم ديقان شال كۇدىكتەنىپ قالدى. كوڭىلىن كۇپتى قىلعان وزىنە بەرىلگەن سول ءنومىر. №45. «ءوزىم تۋعان جىل – ءوزىمنىڭ قاۋىپتى ءنومىرىم. بۇل جالپى, ءبىزدىڭ جۇرتتىڭ جەرىندەگى ءنومىر بولسا كەرەك. ماتسۋەدە ۇشەۋ-اقپىز عوي. مەن ءنومىرلى ادام بولعانىممەن بالام ءنومىرسىز. سوندىقتان ول جەر شارىن شارلاپ ءجۇر», دەپ اسپانعا قارادى. ءجىڭىشكە اي جىلجىپ كەلەدى. ءبىر ساعات تاپجىلماي وتىرۋ دەگەن – قىلمىس. ون ساۋساقتى قيمىلداتپاي بوستان-بوس ومالىپ وتىرۋ ءمۇگەدەككە عانا جاراساتىن كورىنىس, بۇل جەردە ارباعا تاڭۋلى ءمۇگەدەكتىڭ دە ءوزىنە ءتان جۇمىسى بار. «بىراق, بوس وتىرعان جوقپىن عوي», دەپ ول ءتاتتى قيالدىڭ قايىعىن قايتا ەسىپ, ارتىنا قارادى. كەڭ قاقپانى سەرپىپ اشىپ, ءيىلىپ, ەمەن-جارقىن جۇزبەن ءبىر تامشى قانى كەندي كىرىپ كەلە جاتقانداي كورىندى. «بۇگىن بولماسا ەرتەڭ كەلەدى. دوسى ارنايى كەپ ايتىپ كەتتى عوي». شال ءنومىرلى ادام ەكەنىن ۇمىتىپ, ءوزىن جەر بەتىندەگى ەڭ باقىتتى جان سەزىنىپ, ورنىنان تۇرىپ, قۇلشىنا ادىمدادى. قولىنا وراعىن الدى. ءتاتتى قيالعا بەرىلىپ, بيىلعى ەگىسكە قۇلشىنىپ وراق سالعىسى كەپ تۇردى-تۇردى دا, «ەرتەڭ بالام ەكەۋمىز بىرگە سالايىق», دەپ اپتىعىپ, الابۇرتقان كوڭىلىن اسپەتتەپ ورنىنا ءتۇسىردى.
45-ءشى ءنومىرلى حيباكسۋيا ءدال بۇگىنگىدەي ەشقاشان ارناسىنان اسىپ-تاسپاعان شىعار.
***
جۇمىر جەردىڭ تاعى ءبىر بۇرىشىندا قۇدايعا قوي ايتىپ العان بىرەۋدىڭ جالعىز قىزى ساناگۇل ەگىلىپ, ەزىلىپ وتىر. ەت جۇرەگى بورشا-بورشا بوپ سونشا ەگىلەتىنى – ادامزاتتىڭ ايارلىعى, بەتپە-بەت كوز تۇيىستىرۋدەن قاشقان تۇراقسىزدىعى مەن ارزان سوزگە الدانۋى. جەتى اي قول ۇستاسىپ جۇرگەن جىگىتى كىشىبەكتىڭ تابالدىرىعىن اتتاپ, اتا-اناسىن كوردى. اكەسى دۇڭكيگەن بىرەۋ ەكەن. نە دە بولسا اكەسى عوي. سول عوي ءبارىن بۇلدىرگەن. قىزىلجاردىڭ كوپ اكىمدەرىنىڭ ءبىرى دەيدى. «مىقتى بولسا, ادامعا جاقسىلىق جاساسا, سول پەتروپاۆلوۆسكىنىڭ اتاۋىن قىزىلجار عىپ وزگەرتپەي مە, ەڭ بولماسا, قالا ءىشىندەگى مير كوشەسىنىڭ اتاۋىن دا الىپ تاستاي الماي جالتاقتاپ وتىرعانىن ايتساڭشى. ءتىپتى بولماسا, بەيبىتشىلىك كوشەسى دەپ قازاقىلاماي ما؟!». قىز ءبىر كۇن ساياحاتتاعان قالانى كوز الدىنا اكەلدى, ىزاسى شوقتاي قوزىپ, الدەكىمنەن ءوش الماق تا ويى بار. «وزىنەن تۋعان بالاسىنىڭ تاعدىرىن وزگەرتكەنشە, مىقتى بولسا, حالىققا كەرەك نارسەلەردى وزگەرتپەي مە؟!» ساناگۇل بولماي قالعان قايىناتاسىنا كۇيە جاعا باستادى. «مەنىڭ كىنام... – دەي بەرگەندە, «ءسالاماتسىز با!» – دەپ ورتا بويلىدان ءسال جوعارى, دوڭگەلەك ءجۇزدى, قىسىق كوز جىگىت كىرىپ كەلىپ, ءبىر تال ساكۋرا گ ۇلىن قولىنا ۇستاتتى. – وسىندا كەپ قالىپ ەم... ساناگۇل, بۇگىن اسىعىسپىن. ءبىزدىڭ جۇمىس بايقوڭىر مەن ابىرالىنىڭ اراسىندا عوي», – دەپ تازا قازاقشا سويلەپ, بۇرىلا بەردى. دوڭگەلەك ءجۇزى, قىسىقتاۋ كوزى مەيىرىمگە تولى. «ءجۇزى جىلى ەكەن» دەگەن وسىنداي-اق بولار. بىرەۋدى قارا ەسەككە تەرىس مىنگىزىپ وتىرعان قىز قيالى سۋ سەپكەندەي باسىلدى. «اسىعىسپىن. تاعى دا كەلەم», – دەيدى تازا قازاقشا. ءسويتتى دە, جۇرە بەردى. جون ارقاسى اشىلىپ-جابىلعان ەسىكتىڭ ارعى بەتىندە قالدى. «وسىدان ءۇش اي بۇرىن قازاقشانى تەرىپ سويلەۋشى ەدى. ۇيرەنىپ قالىپتى. «كومپيۋتەرمەن ۇيرەنىپ ءجۇرمىن» دەدى عوي. «ءسىز قازاق ءتىلىنىڭ مامانىسىز, وزىڭىزدەن دە ۇيرەنەم», – دەپ ىرجيىپ ك ۇلىپ, ءازىلدەگەن بولدى. قىز تەرەزەدەن ۇزىن پلاششىنىڭ ەتەگى دەلەڭدەپ, ماشيناعا ءمىنىپ بارا جاتقان جىگىتكە قولىنا ساكۋرا گ ۇلىن ۇستاعان كۇيى قاراپ قالدى. بۇل ءسات كوڭىلىنەن جىگىتى كىشىبەك تە, ونىڭ اكەسى دە كولەڭ ەتىپ سىتىلىپ كەتتى. تاعى دا جەتى اي بىرگە جۇرگەن جىگىتىنىڭ جىڭىشكەگە دە, جۋانعا دا جاتپايتىن ءبىرتۇرلى داۋىسى قۇلاعىنا كەپ, دۇڭكيگەن اكەسىنىڭ ءوزى ەستىمەگەن ۇكىمشىل ءۇنى, ونىڭ الدىندا وقۋشىداي تىك تۇرىپ, ءسوزىن تىڭداعان پەرزەنتى ەلەستەدى. اكەسىنە ءلام-ميم دەپ جاۋاپ قاتا الماعان ءجىگىتىنىڭ ىنجىق بەينەسىن قيالىمەن كورگەندە تەز-تەز باسىپ قىرلى ستاكانمەن سۋ اكەلىپ, قولىنا ۇستاپ جۇرگەن ساكۋرا گ ۇلىن سالىپ قويدى. بار مۇڭىن جەر تۇبىندەگى جاپون جەرىنەن ابىرالىعا اكەپ, وزىنە قاراي ءيىلىپ تۇرعان تابيعاتتىڭ وسى ءبىر تيتىمدەي وسكىنىنە شاققانداي ءسۇيىر ساۋساقتارىمەن يەگىن سۇيەپ, گۇلدەن كوزىن الماي بۇگىلىپ وتىر.
... – ابىرالىدان دە. بۇل – كۋرچاتوۆتىڭ ءتۇبى عوي. ەۋرازيا ورتالىعى. ءبىز جيدەبايعا بەلگى ورناتقانبىز ەۋرازيانىڭ ءدال كىندىگى دەپ. ماسكەۋدەن كىسىلەر كەلگەن. سوندا مەن دە بولعانمىن.
سول ەۋرازيا كىندىگىنە قازىق قاعاردا ساناگۇل جيدەباي مەكتەبىنەن وقۋشىلاردى اپارىپ, قاز-قاتار ساپ تۇزەپ تۇرعىزىپ, اباي ولەڭدەرىن وقىتقان, ءان سالدىرعان. ماڭگىلىك دوستىق پەن جىگى بۇزىلماس باۋىرلاستىقتى جىرلاعان سول جەرگە الگىندەگى جاپون جىگىتى كەندي دە كەلگەن. سەمەي پوليگونىن زەرتتەۋشىنىڭ بىرىمەن سول جەردە تانىسقان. مەكتەپكە كەپ, قامقورلىق كومەك كورسەتىپ كەتكەن. ءبىر-ءبىرىنىڭ ەسىمىن سۇراعان, ەندى ۇمىتپاي قايتا كەلگەنىن قاراشى.
– بۇل ءدال كۋرچاتوۆتىڭ ءتۇبى. ول جەردەگىلەر سەكسەن سەگىز پايىز قان اۋرۋىنا شالدىققاندار. ءازىر ەشكىم دە اتومنىڭ زاردابىنان قاشىپ قۇتىلا المايدى. ۇرپاعىڭ مۇگەدەك بولادى. سەنىڭ دە, مەنىڭ دە ۇرپاعىم مۇگەدەك بولادى, – دەپ كىشىبەكتىڭ اكەسى تومارداي دۇڭكيگەن كۇيى كرەسلوسىن شىر اينالدىرىپ, بالاسىنىڭ بەتىنە بەتىن تاقاپ: – باسقا قىز قۇرىپ قالدى ما؟! – دەدى. – ورىستان الساڭ دا ابىرالىدان الما.
اكەسىنىڭ داۋىسىن وزگەرتپەي بالاسى دا پەرزەنتتىك پارىزىن وتەپ تۇرىپ, ساناگۇلگە سول ءسوزدى بۇلجىتپاي جەتكىزدى. قىز جىلامادى, جالىنبادى. تەك: «سەن مەنى ۇيىڭە بەكەر اپاردىڭ, مەن سەنى ءۇيدەگىلەرمەن بەكەر تانىستىردىم», – دەدى. كىشىبەك: «قايتەم ەندى, پاپام كونبەي تۇر عوي», – دەپ قوڭىزداي دۇڭكيىپ كەلە جاتقان جەلكەسىن قاسىدى. «پاپاڭ الدەقاشان ۇيلەنىپ, سەندەي ۇل تاپقىزعان...». جۋرنالىن قولتىعىنا قىسىپ, ەدەندى ىزالانا باسىپ, كەلەسى ساباعىن وتكىزۋگە بەت الدى. سونان قايتىپ اكەسىنىڭ ءتىل العىش ۇلىن كورگەن جوق. جاپون جىگىتىمەن ەكى رەت جۇزدەستى. الدىندا سول اكەلگەن شيە گ ۇلى, جاپوننىڭ ءرامىز اعاشىنىڭ گ ۇلى. ءار ماۋسىمدا ءارتۇرلى گۇل اشادى. كوكتەمدە قانقىزىل, جازدا جاسىل نەمەسە قىزعىلتسارى, كۇزدە كۇلگىن نەمەسە قوڭىر تۇسكە ەنەدى. «ماعان ادەيى جاسىل ءتۇسىن سىيلاپ وتىر ما ەكەن مىنا جىگىت؟ كوكتەي سولعانىمدى سەزگەن-اۋ دەيمىن», دەپ قيالىنىڭ سوڭىن ءوزىن-ءوزى ىشتەي مۇجىگەن ازىلگە شاپتىردى. قىرلى ستاكانداعى جاپ-جاسىل بوپ تومەن يىلگەن گۇلگە قاراپ, كىرپىك قاقپاي مەڭىرەۋ كۇيدە وتىرىپ قالدى.
***
دوسى ءدال ايتقانداي, كەندي اراعا تاۋلىك سالىپ, تۋعان ۇيىنە كەلدى. ءجۇزى جايدارى, جان-دۇنيەسىندە تورىعۋدىڭ تابى جوق, اعىنان اقتارىلىپ وتىر. «ول جاق قالاي؟» دەگەندە, «عارىشقا العاش ادام ۇشىرعان جەردە ءجۇرمىن», – دەدى. اكەسى مىرس ەتتى. «ءوزىڭ ادامزاتقا اتوم بومباسىن اشىق سىناعان جەردەنسىڭ عوي» دەگەندى ايتپادى. كەنديدىڭ دە ايتپاي ىشىنە بۇگىپ قالعانى از ەمەس. عارىشقا تۇڭعىش ادام ۇشقان قازاقتىڭ جەرىندەگى ايلاقتى يەمدەنۋشى جاتجۇرتتىقتاردىڭ اجەتحانانىڭ قالدىعىن تۇرعىلىقتى حالىق سۋ ءىشىپ وتىرعان سىرداريا وزەنىنە اعىزۋى سەكىلدى ول جاقتىڭ استامشىلىقتارىن ىركىپ قالدى.
– مەن كۇرىشكە وراق سالۋعا سەنى كۇتتىم, – دەپ, ءوزى ءبىرىنشى بوپ ايداي يىلگەن وراق ءجۇزىن بىرت ەتكىزىپ, سارى ساباققا تيگىزدى. ءبىر باۋدى ورىپ, باۋلاپ بولىپ: «بۇنى شەشەڭنىڭ ارۋاعىنا ارنايىق. بيىلعى ناۋقاننىڭ قىزىعىن كورە الماي كەتتى», – دەدى.
بالاسى كۇرىشكە وراق سالىپ ءجۇرىپ, بىرت-بىرت ەتكەن مۇڭلى دىبىستىڭ استىندا كورگەن-بىلگەنىن ءبىراز اڭگىمە قىلدى.
– تىلدەرى دە, قاندارى دا ءبىزدىڭ توپقا جاتاتىن حالىق ەكەن, – دەپ قازاقتى وزىنە تارتتى. كوڭىلدەرى كەڭ جايلاۋ, جاندارى جايباراقات...
ول سول جاقتىڭ ءبىر قىزىنا كوڭىلى كەتىپ ءجۇرگەنىن قانشا جەتكىزەيىن دەسە دە, ءوڭى-ءجۇزى قابىرشىقتانىپ, كەسەل جەڭە باستاعان اكەسىنە تىسىنەن شىعارىپ ايتا المادى. ءتىپتى, قىزدىڭ تۋعان جەرى دە اتوم بومباسى سىنالعان پوليگون ەكەنىن ويلاعاندا جۇرەگى ماي ىشكەندەي كىلكىپ, اۋزىنا تىعىلدى. سول اسىققان كۇيى قايتار جولدىڭ ارباسىنا وتىردى.
اكەسىنىڭ ايتپاي قالعان قۇپياسى – حيباكسۋيا ءنومىرىن العاندىعى ەدى. «بىلسە ءوزى بىلە جاتار, جاپانعا جار سالاتىن جاڭالىق ەمەس قوي», دەپ پەرزەنتىن وزىمەن تەڭ سانادى.
كەتپەي جاتىپ جانى تىزىلداپ, جولىن توسقان دا جايى بار.
***
مەكتەپ جانىنا ءبىر «دجيپ» كەپ توقتاپ, ىشىنەن كوكتەمدەگى ەتەگى دەلەڭدەگەن پالتوسىن اق كوستيۋمگە اۋىستىرعان جاپون جىگىتى شىقتى دا, بەرى قاراي اياڭدادى. «قولىنداعىسى نە؟ گۇل عوي. ساكۋرا. تاعى دا ساكۋرا».
– ءسالاماتسىز با؟ – دەپ ءسال ءيىلىپ كىرىپ كەلدى.
«ءيىلۋ بۇلاردىڭ ءۇردىسى. بىراق, ەركەكتىڭ يىلگەنى ءبۇرتۇرلى سەكىلدى. يىلمەيتىن كىشىبەگىڭ اناۋ ما؟» قولىندا ءۇش تال ساكۋرا. قىزعىلت تۇسكە ورانعان جاپىراقتار.
– سىزگە ارنايى ماتسۋەدەن الىپ كەلدىم. ءبىزدىڭ جاقتا ساكۋرا گۇلدەدى, – دەپ قولىن سوزىپ, ۇسىنا بەردى. ول ساباعىنان ءيىلىپ, سولا باستاسا دا تاستاۋعا قيماي وتىرعان گۇلدىڭ سۋىن اۋىستىرىپ, ورنىنا جاپىراعى قىزعىلت ءتۇستى جاڭا گۇل قويدى. ءارلى-بەرلى جۇرگەندە كوزىن الماعان جىگىتتەن ىڭعايسىزدانىپ, اياعىن ازەر باستى.
– ەلگە بارىپ كەلدىم. اكەم امان. ەگىنىن جيناپ الدى, – دەگەندە ساناگۇل ك ۇلىپ جىبەردى.
– تاعى قانداي جاڭالىق بار اۋىلىڭدا؟
– سابانتوي وتكىزدىك. اكەم توي بولسا قۋانادى. سەن تۋرالى ايتا المادىم, – دەپ جان-تانىمەن بەرىلە سويلەگەن جىگىتكە ءبىر قاراعاندا ءۇش تال ساكۋرانىڭ قىزعىلت ءتۇسى كۇنمەن شاعىلىسىپ, بويىنان ءبىر التىن ساۋلە شاشىراپ, بولمە ءىشى ايقۇش-ۇيقىش ساۋلەلى سىزىققا مالىندى.
– كەندي, قازىر مەنىڭ ساباعىم. بۇگىن كەشكە كەل. مىنا جەردە, مۇعالىمدەر بولمەسىندە ىڭعايسىز...
– ماحابباتقا پەداگوگيكا كەدەرگى كەلتىرە المايدى, – دەگەندە, باتىل جىگىتتىڭ سوزىنە ءسۇيسىنىپ, كەشكى التىدا كلۋب الدىندا كەزدەسۋگە ۋادە بەردى.
شىعىپ بارا جاتقاندا ۇستەل ۇستىندەگى ءۇش تال گۇلگە تاعى دا كوزىنىڭ استىمەن قارادى. بىلەگىندەگى 8-ءشى ناۋرىزدا كىشىبەك سىيلاعان بىلەزىك قىرلى ستاكانداعى قىزعىلت گۇلدىڭ استىندا شىرمالىپ, ماتالىپ, بىلەگىنەن بىرت-بىرت ءۇزىلىپ, ءتۇسىپ جاتقانداي كورىندى. شەشىپ الىپ, الاقانىمەن ۋىستادى. «بۇنى قايدا قويسام ەكەن؟ وتكەن جولى ءبىر تال ەدى, بۇل جولى ءۇش تال. بۇل گۇل ولار ءۇشىن التىن بىلەزىك پەن كۇمىس جۇزىكتەن ارتىق قوي».
– كۇتەمىن, – دەپ دوڭگەلەك ءجۇزدى جىگىت كۇرىش ءتىسى اقسيا ك ۇلىمسىرەدى. – جەتىدەن ءبىر ءمينوت كەشىكپەيمىن.
***
ۋادە – اللانىڭ اتىمەن ايتىلار انت. بۇل جىگىت اللانىڭ اتىن ايتپاسا دا ءبىر ءتاڭىردىڭ بارلىعىنا سەنەدى, ادامدىقتىڭ الا ءجىبىن اتتاماۋعا, اتا-بابالارى وسيەت ەتكەن ونەگەنى كەرى بۇرماۋعا بارىن سالادى. ءبىر ەلدىڭ نانىن جەپ, سۋىن ىشكەسىن سول ەلدىڭ تىلىندە سويلەۋدى دە ادامدىق پارىز ساناپ, وزگەنىڭ كوڭىلىن تابۋعا تالپىنىپ كەلەدى.
– اكەم بار. سىزدەرشە ايتقاندا پايعامبار جاسىندا. شەشەم جوق. اكەم زەينەتتە. مەنىڭ قىزىعىمدى, جەڭىسىمدى كورگىسى كەلەدى. سەن ماعان تۇرمىسقا شىق, ساناگۇل. ارعى تەگىمىز الىس ەمەس, ادامبىز عوي. ادام بوپ تۇسىنىسە بىلسەك, ءبىر ءومىر بارىمىزگە ورتاق ەمەس پە؟
– كەندي, سوندا قايدا تۇرامىز, سەنىڭ اۋىلىڭدا ما, مەنىڭ اۋىلىمدا ما؟ – دەپ شولجىڭ قىز ءتىلىنىڭ ءبىزىن سۇعىپ, قاراكولەڭكەدە سىناي قارادى.
– ەكى جاقتا دا تۇرامىز. اۋەلى اكەمنىڭ العىسىن الىپ, ءبىزدىڭ ەلدە, قالاساڭ وسىندا. مەنىڭ مۇنداعى جۇمىسىم ۇزاققا سوزىلادى. ءسىزدىڭ جەردى زەرتتەۋ مەنىڭ ەنشىمە ءتيدى عوي.
– اكەڭ, مەنىڭ بولاشاق قايىناتام, باتاسىن بەرە قويار ما ەكەن؟!
– مەن ءۇشىن ءبارىن ىستەيدى. مەن ونىڭ جالعاسىمىن. ءبىز قايدا ءجۇرسەك تە ادامعا جاقسى بولسىن دەپ قىزمەت ەتەمىز.
قىز ويلانىپ قالدى. جىگىت جان-تانىمەن سويلەپ كەلەدى, ونىڭ كوكىرەگىندە قازاقتىڭ كەڭ دالاسىن كورگەن سالقار كوسىلىس بار.
– ومىردە ءبارى دە ادام ءۇشىن ەمەس پە. وندا بولاشاق اتام كەلىپ, قۇدا ءتۇسسىن. بىزدە سونداي سالت بار, – دەپ قىز كوكىرەگىندەگى ورىندالماي قالعان ارماننىڭ تۇساۋىن تاعى ءبىر اعىتىپ, ىزا ارالاس ءتىل قاتتى.
– ونداي سالت بىزدە دە بار. سىزدەردە شاينەك دەيدى, بىزدەردە ءشاينەكتى وشاق دەيدى. قۇدالار ءشاينەكتى وتقا قويىپ, وشاقتى اينالىپ وتىرىپ ءبىر-بىرىنە ءشاي بەرەدى. كوڭىلىمىز وتتاي ىستىق بولسىن دەگەننەن شىققان.
قىز ءۇنسىز قالدى, جىگىت تە ءسوزىن دوعاردى.
– بىزگە قورجىن ارقالاپ كەلەدى, قازاق قورجىنىڭ توق بولماسا وكپەلەيدى.
– سانا, مەن ءۇش جىلدان بەرى وسىندامىن عوي. ءبارىن دە بىلەم.
جىگىت «سانا» دەپ اتىن قىسقارتىپ ايتىپ, ەركەلەتە سويلەگەندە ول جالت قارادى. مۇعالىمدەر ءبولمەسىندە قالعان ءۇش تال ساكۋرا گ ۇلى قاراڭعىدا كوز الدىن كەس-كەستەپ ءوتتى.
– وندا بولاشاق قايىناتام قورجىنىن توق قىلىپ دايىنداي بەرسىن.
جىگىت تەرەڭ دەمالىپ, قىزدىڭ نازىك ساۋساعىن ۇستادى.
– ءبىزدىڭ جاقتىڭ اۋا رايى ۇناي ما؟ – دەدى ساناگۇل.
– اۋا رايىن بولجاۋ ءبىر ءتاڭىردىڭ قولىندا. تەلەراديوداعى اۋا رايىن بولجاۋشىلاردىڭ ءسوزىندە ابەستىك كوپ. اۋانى تازا ۇستاۋ ادامداردىڭ ءوز قولىندا. ءبىزدىڭ ءۇي دە كيوتاعا جاقىن. اكەم 45-ءشى جىلى تۋعان.
ەكەۋى قويۋ تۇنگە سۇڭگىپ كورىنبەي كەتتى. قىز كەنديدەن ءبىر قاراما-قارسىلىق كورگەندەي بولدى. ول جەتى اي جانىندا جۇرگەن بۇرىنعى جىگىتىن ويلادى. جىگىت بولسا بۇ قىزدىڭ جان تازالىعى مەن ءور كوڭىلىن ءبىر كورگەننەن ۇناتىپ ەدى. ەكى پىكىردىڭ باسى ءتۇيىسىپ, ەكى ءناسىلدىڭ قوس جۇرەگى بىرگە سوعىپ, ەكى قۇرلىقتان اسىپ, قول ۇستاسپاققا بەكىندى. جىگىتتىڭ قالام ۇستاۋعا بەيىم جىڭىشكە ساۋساعى قىز ساۋساعىن قىسا ۇستاعاندا قارسىلىق بىلدىرمەي ءبىر-ءبىرىن بەلگىسىز تەرەڭ ءيىرىم تارتىپ بارا جاتتى.
***
قازاقتار قۇدانى ەۋرازيانىڭ كىندىگى – جيدەبايدا كۇتىپ الدى. قىزدىڭ اكەسى قاسىنا اۋىلدىڭ اكىمىن ەرتىپ ەدى, ول كىندىك-قازىققا قول تيگىزىپ تۇرىپ, بۇنىڭ ءبىزدىڭ ەل ءۇشىن ماڭىزى زور ەكەندىگىن قۇداعا تاپتىشتەپ ءتۇسىندىرىپ بەردى. ءسال ەڭكىش تارتىپ, ءوڭ-ءجۇزى قابىرشاقتانىپ, قارتايا باستاعان تاكەشي ۇلان-عايىر كەڭ دالاعا قاراپ: «ءتاڭىر بەرە سالعان ەل ەكەن دە», دەپ قۇدالارىنىڭ جەرى قانداي كەڭ بولسا, كوڭىلدەرى دە سونداي ەكەن دەپ, ابدەن ءتانتى بوپ تۇردى. سول ءسات تامنىڭ توبەسىنە ەككەن كۇرىشتىگى, كەلەر جىلى بيىككە شىعىپ, سول جەردى باپتاۋعا شامام كەلەر مە ەكەن دەگەن تىمىسكى وي دا قۋ جانىن ءتىنتىپ ءوتتى; كەلمەسە كەندي مەن كەلىن بار عوي دەپ, اينالاسىنا ءبىر قاراپ قويىپ, كوڭىلىن توق سانادى.
قۇدانى ادەيى اتقا مىنگىزدى. اياعىن ۇزەڭگىگە سالىپ, تاقىمى ەرگە تيىسىمەن جىلقى جانۋار جەلە جونەلدى. اۋەلى ءىشى اۋىرا باستاعان تاكەشي ءبىر كەزدە سارى جەلىسكە جانى ەلتىپ, كەڭ دالانىڭ تاۋسىلماس سارى جازىعىنا توياتتانا قارادى. «وسىنى كورسەتكەن تاڭىرگە ىرزامىن, ۇل بەرگەن تاڭىرگە مىڭ دا ءبىر ىرزامىن, كەندي بولماسا وسى جەردى كورەر مە ەدىم», دەپ وسىنشاما جازىق دالانىڭ بوستان بوس اقتارىلىپ, الاقان جايىپ جاتقانىنا تاڭعالدى. اكىمنىڭ اۋزى ءبىر جابىلار ەمەس. «ءۇش كۇندىك جولدىڭ بۇگىنگى, سوڭعى كۇنىنە شاكىرت بالا بارىن سالدى» دەيتىن اباي جۇرگەن جول – وسى», – دەپ تاعى دا تانىستىردى. «ءيا, جيدەباي وسى, اباي شەشەسىنە اسىعىپ جەتكەندە, «اۋەلى اكەڭە بارىپ سالەم بەر» دەيدى عوي اناسى», دەپ قۇدا ءارى كىتاپتى وقىعانىن, ءارى تەمىردەي قاتاڭ تارتىپكە ءتانتى بولعانىن ءبىلدىردى. ونى كەندي قازاقشا ءمىنسىز اۋدارىپ بەردى. بالاسى اكەسىن ۇزاق جولعا ۇزاق دايىندادى. كورمەگەن ەلدىڭ سالت-داستۇرىنەن حاباردار ەتتى. سوسىن «وقيعا وتكەن جەر وسى جەر, ۇلىلاردىڭ شىققان جەرى وسى جەر» دەپ, «اباي جولىنىڭ» ءتورت كىتابىن تاۋىپ بەرىپ, تاكەشي ءتورت اي كىتاپتان باس المادى. ەندى سول كىتاپتاعى مايى شىققان جاز جايلاۋ كوز الدىنا ەلەستەسە, مىناۋ بۇتاسى قۋراپ, توپىراعى توزعان كەڭ جازىق كوڭىلىنە ءبىرتۇرلى كورىنىس بەرەدى. ءبىراق, وڭ جاقتاعى اكىم مەن سول جاقتاعى اۋدارماشى ۇلى, ارتىنداعى باۋىزداۋ قۇداسى مەن جەكجات-جۇراعاتتاردىڭ داۋىسى توپىراقتى بورپ-بورپ باسقان ات تۇياعىنا ىلەسىپ, كوڭىلدىڭ كەڭدىگى دە جەردىڭ كەڭدىگىنە ۇقساس ەكەنىن كورىپ كەلەدى. «ءبىزدىڭ جەرىمىز تار بولسا دا كوڭىلىمىز كەڭ», دەپ ءوز حال-كۇيلەرىن ايتپاسا دا ات ۇستىندە ساراپتان وتكىزىپ قويدى. اۋىل اكىمى ءبارىن جەتكىزگەنمەن, بۇل جەردە جارتى عاسىرعا جۋىق زارداپتى جارىلىس بولعانىن ايتپادى, اۋزىن اشىپ ۇڭىرەيىپ جاتقان قازان شۇڭقىرلار ايتپاسا دا بۇ جەردە ءبىر سۇمدىقتىڭ بولعانىن قۇدانىڭ كوڭىلىنە تايعا تاڭبا باسقانداي كورسەتىپ تۇردى. ول ءوز جانىنداعى قۇپيانىڭ دا بۇكتەۋىن جازباي بۇقپانتايلاي بەردى. «ول جات-جۇرتقا ايتىلمايتىن سىر» دەپ قيالىن قىمتاپ, قۋىستانا بەرگەندە ورتا جولدا اتتان ءتۇسىردى.
– كەڭ دالادا وتىرىپ دامنەن اۋىز تيەيىك, – دەدى اكىم.
قۇدا قارا جەرگە جايىلعان داستارقان ءۇستىندەگى ىشەككە سىيماي تۇرعان قازىنى كورىپ: «اپىرماي, نە دەگەن مولشىلىق» دەپ تاڭعالدى. – ءبىز دە كوڭىلىمىزدى كورسەتىپ باعارمىز, بىراق جەرى تار ەلدىڭ ساۋساق سورعان سيداڭدىعى كورىنىپ قالماسا... – دەپ ءوزىن-ءوزى تەز توقتاتتى. – اركىم بارىمەن بازار بولادى دا».
اكىم سويلەپ وتىر. وزگەلەر ءۇنسىز. ول قۇدا كۇتكەندەرگە: «بۇل جەردە اتوم پوليگونى بولعانىن تىستەرىڭنەن شىعارماڭدار» دەپ ايتىپ قويعان-دى. كوزىنىڭ استىمەن قاراپ, تىستەنىپ قويعانى. – «مەنىڭ ءسوزىم ءسوز, قوي اۋزىنان ءشوپ الماي وتىرىستارىڭ وتىرىس-اق» دەگەندى بىلدىرگەنى ەدى.
***
قۇدا قۇلقىن سارىدە تۇرادى ەكەن. ەسىك الدىنا شىعىپ, ارلى-بەرلى ءجۇرىپ, تاڭعى شايگە كەلگەنشە بىرنەشە شاقىرىم جولدىڭ تولەۋىن الماسا نەعىلسىن. بۇلار قۇدانىڭ ۇيقىسى قانسىن, ابدەن تىنىقسىن دەپ, الىستان ات تەرلەتىپ كەلگەن ادامنىڭ جان تىنىشتىعىن ويلاسا, قۇدا ەشكىم ويانباي تۇرعاندا تاڭعى تىنىق اۋانى جۇتىپ-جۇتىپ الىپ, جان سارايىن كەڭىتىپ جۇرگەندى كوڭىلى قالايدى ەكەن.
كەشە دە ەستىپ ەدى, سول داۋىس بۇگىن دە قايتالاندى. «ءسىرا, وزدەرىنىڭ سالتتارى بولار» دەپ ويىن تۇيىقتاي بەرگەندە قاقپادان كىرىپ كەلە جاتقان كوزتانىس اۋىل اكىمىن كوردى. قاسىندا تۇرعان كەنديدەن «بۇل نە داۋىس؟» – دەپ سۇرادى.
– بۇل – مەشىتتەن شىققان داۋىس. ازان شاقىرىپ جاتىر. ناماز وسىلاي باستالادى.
– وندا بارۋعا بولا ما؟
– تەك سىرتىندا تۇراسىز. ءدىنىڭ بولەك, دارەتىڭ جوق, – دەپ ەسكەرتتى. كەندي اكەسىنە ءوز تىلىندە ءسويلەدى. الدەن سوڭ قۇدا دارەت قۇماندى قولىنا ۇستاپ, اجەتحاناعا قاراي قۇنجىڭداپ كەتىپ بارا جاتتى.
جولاي اكىم تاعى دا سويلەدى.
– لەۆ تولستوي دەگەن ورىس جازۋشىسى ءناسىلى حريستيان بولا تۇرا مۇسىلمان دىنىنە كىرگەن. ونى سول ءۇشىن شىركەۋدەن قۋعان.
– لەۆ تولستوي. «ۆوينا ي مير», – دەپ تاكەشي ورىسشا ايتىپ, كىتاپتى وقىعانىن ءبىلدىردى. – مەن دە 1945-ءشى جىلى تۋىپپىن. سىزدەردە سول جىلى جاھان سوعىسى اياقتالدى عوي.
– پايعامبار جاسىنان اسىپسىز, – دەدى اكىم.
– ءيا, سىزدەردە پايعامبار, بىزدەردە بۋددا. ءدىننىڭ تازالىعىنا نە جەتسىن, – دەگەن كەزدە, «اللا» دەگەن داۋىستان كىلت تۇرا قالدى. «قانداي تازا داۋىس!»
– اللا! – دەپ باۋىزداۋ قۇداسىنا قارادى. – قانداي تازا داۋىس!
– پامدات قوي, – دەدى مەشىتكە باراتىن قۇداسى.
تاكەشي كەمسەڭدەپ, اسىعىپ, العا وزدى. كوز جاسىن الاقانىمەن ءسۇرتىپ تاستادى. ول ادامزاتتىڭ تازالىعىنا ءتانتى ەدى. سونداي ادامداردىڭ قاسىندا جۇرگەنىنە ءوزىن-ءوزى ۇستاي الماي كوڭىلى بوساپ, كوز جاسىنا ەرىك بەردى.
– قۇدانىڭ كوڭىلى بوس ەكەن, – دەپ اكىم ساناگۇلدىڭ اكەسىنە قارادى.
– قايتسىن. بۇنىڭ دا جالعىزى عوي, – دەپ, باۋىزداۋ قۇداسىن سىرتتاي جۇباتتى.
***
ساناگۇلدى سىڭسىتىپ الىپ كەلگەسىن ماتسۋەدە ولاردىڭ قوسىلۋ تويى بولدى. حرامدا ساكە ۇرتتاتىپ, نەكەلەرىن قيدى. تويدا قىرىق بەس ادام بولۋى كەرەك ەدى, قارا-قۇرانىڭ باسى قىرىق بەسكە جەتپەدى. تاكەشي تەكتەس ءنومىرلى ءۇش حيباكسۋيا كەلدى, سوسىنعىسى كەنديدىڭ دوستارى مەن تۋعان-تۋىستارى. ابىرالىدان كەلگەن قۇدالار قىرىق بەس ءتۇرلى تويتاماقتىڭ بىرىنەن كەيىن ءبىرىن كۇتىپ, توزىمدەرى تاۋسىلدى. اساپ جەيتىن توق قازى مەن قويدىڭ كىلكىلدەگەن قۇيرىعى, سوراپتاپ ىشەر ءسۇت قاتقان قويۋ شاي بولماعاسىن تەڭىزدىڭ قارىن تويدىرماس ءشوپ-شالامىنان اۋەلى كوڭىلدەرى ءپاس تارتتى, سوسىن بۇلاردىڭ ءتىسىنىڭ سۋىن سورعان ساراڭ تىرشىلىگىنە قاراپ, اڭتارىلا ويعا شومىپ, «وسى بىزدىكى ىسىراپ ەمەس پە؟», دەپ وزدەرىن كۇتكەندەردىڭ ىعىنا جىعىلىپ, ىڭعايىنا كونە بەردى. كوبىنە كۇرىشتەن جاسالعان تۇزسىز تاماق الىستان كەلگەندەردىڭ اسقازانىن شىلاسا, قايدا بارسا دا از سويلەپ, ءيىلىپ تۇرعان اق ەدەن كوڭىلدەرگە ءتانتى بوپ قۇدالار ەلگە قايتتى.
تاكەشيگە تويدان كەيىن كوپ جۇرت كەلىپ, «قۇتتى بولسىن» ايتتى. حيباكسۋياعا جولاۋعا بولمايدى دەگەندى جەلەۋ عىپ, ونىڭ تويىنا قاتىسپايمىز دەگەندەر قۇداسىن جەر تۇبىنەن تاپقان ديقان ازاماتقا كەشىرىم سۇراپ كەلدى, ءبىر جاعىنان, زارداپتى ادامنان اۋلاق جۇرىڭدەر دەپ ءوزدەرىن باقىلاۋعا العان بيلىكتەن سەسكەنىپ, كوزگە ءتۇسكىسى كەلمەگەندەرىن ايتىپ, اعىنان جارىلدى. كەلىننىڭ كورىمدىگىن بەرىپ, ادامنىڭ كۇنى اداممەن ەكەندىگىن كورسەتتى.
ساناگۇل بىلەك سىبانىپ, ءۇي تىرلىگىنە كىرىسىپ كەتتى. تاكەشي كەلەر جىلدىڭ ەگىستىك جەرىن ءوڭدەۋگە بۇگىن ءبىرىنشى بوپ كەتپەن ۇرىپ, «قالعانىن وزدەرىڭ اتقارىڭدار» دەپ ايتۋعا كەلىن مەن بالانى ەسىك الدىنا شاقىردى. «ەندىگى ەگىستى ءوزدەرىڭ وڭدەپ, ءوزدەرىڭ ەگىڭدەر, مەن مۇسىلمانشا پايعامبار جاسىنان استىم», دەپ الىستاعى قۇدالارىن دا ەسكە الىپ قويدى. كەتپەن سابىن قولىنا قىسا ۇستادى. «مەنەن كەيىن كەندي مەن سانا ۇستايدى, سونان كەيىن كىم ۇستار ەكەن؟ بۇگىن وسىندا كەتپەن ۇستاپ, ەرتەڭ قايدا ءجۇرسەڭدەر دە تاكەشي ۇرپاعى ەكەندىكتەرىڭدى ۇمىتپاساڭدار بولعانى».
ۇيدەن اۋەلى كەندي شىقتى. ەركەكتىڭ الدا ءجۇرۋى اتا سالتى. ارتىندا ساناگۇل. كەلىننىڭ اياعى اۋىر. حيباكسۋيا كەلىنىنىڭ قازانداي ءتوڭكەرىلگەن قۇرساعىنا كوز استىمەن قاراپ قويدى. «امان-ەسەن قول-اياعىن باۋىرىنا السا ەكەن, – دەپ تىلەدى. – اللا وڭ كوزىمەن قاراسا ەكەن, ۇل تاپسا ەكەن», دەپ قۇدالارى سىيىنار ءتاڭىردى اۋزىنا الدى.
حيباكسۋيا كەمسەڭدەپ وتىر.
بار ءۇمىتى كەلىنىندە.
قۋاندىق تۇمەنباي.