– شارتتى-جيناقتاۋشى بولشەك دەگەنىمىز نە؟ ونىڭ زەينەتاقىعا اسەرى قانداي؟
– 2018 جىلعى 1 قاڭتاردان باستاپ قولدانىستاعى جيناقتاۋشى زەينەتاقى جۇيەسىنە وزگەرىستەر ەنگىزىلەدى, ياعني شارتتى-جيناقتاۋشى بولشەك نەمەسە جۇمىس بەرۋشىنىڭ مىندەتتى زەينەتاقى جارنالارى (جمزج) ەنگىزىلەدى.
بۇل ءۇشىن بجزق-دا ءاربىر قىزمەتكەرگە شارتتى زەينەتاقى شوتى اشىلادى, ونىڭ اتىنا جۇمىس بەرۋشى ءوز قاراجاتى ەسەبىنەن قىزمەتكەردىڭ اي سايىنعى كىرىسىنىڭ 5%-ى ءمولشەرىندە جمزج اۋداراتىن بولادى. جاڭا جمزج-نىڭ باستى ارتىقشىلىعى جۇمىس بەرۋشى سول ءۇشىن اتالعان جارنالاردى جۇزەگە اسىرعان زەينەتكەر ءتىپتى ونىڭ شارتتى زەينەتاقى شوتىنداعى قاراجاتى بىتكەن جاعدايدا دا, زەينەتاقىسىن وسى بولشەكتەن ءومىر بويى الاتىن بولادى (جمزج-نى جيىنتىعىندا كەمىندە 60 كۇنتىزبەلىك ايدا اۋدارعان كەزدە).
– بۇگىنگى تاڭدا قازاقستاندا قانداي زەينەتاقى ۇلگىسى بار؟
– قازىرگى ۋاقىتتا قازاقستاندا زەينەتاقىمەن قامسىزداندىرۋ ءبىر ۋاقىتتا ورتاق جانە جيناقتاۋشى جۇيەلەردىڭ تەتىكتەرىن قاتار قامتيتىن ءۇش دەڭگەيدەن تۇرادى.
ءبىرىنشى دەڭگەي – بۇل زەينەتاقى تولەمدەرى حالىقتىڭ جۇمىس ىستەيتىن بولىگىنىڭ سالىق اۋدارىمدارى مەن وزگە دە تۇسىمدەر ەسەبىنەن مەملەكەتتىك بيۋدجەتتەن جۇزەگە اسىرىلاتىن ورتاق زەينەتاقى جۇيەسى. بۇل زەينەتاقى بازالىق جانە ەڭبەك دەپ اتالاتىن ەكى بولىكتەن قۇرالعان. بازالىق زەينەتاقى بارلىق زەينەتكەرلەرگە جانە زەينەتكە شىققان ساتتە ەڭبەك ءوتىلى 1998 جىلعى 1 قاڭتارداعى جاعداي بويىنشا كەمىندە التى ايدى قۇرايتىن تۇلعالارعا تولەنەدى.
ەكىنشى دەڭگەي – بۇل قازاقستان ازاماتتارى, قازاقستاندا تۇراقتى تۇراتىن شەتەلدىكتەر مەن ازاماتتىعى جوق تۇلعالار ءۇشىن اي سايىنعى تابىستان 10 پايىز مىندەتتى زەينەتاقى جارنالارى جانە زياندى ءارى قاۋىپتى وندىرىستەردە جۇمىس ءىستەيتىن قىزمەتكەرلەردىڭ پايداسىنا جۇمىس بەرۋشىنىڭ قاراجاتى ەسەبىنەن اۋدارىلاتىن قىزمەتكەرلەردىڭ اي سايىنعى تابىسىنان 5 پايىز مىندەتتى كاسىپتىك زەينەتاقى جارنالارى بار مىندەتتى جيناقتاۋشى زەينەتاقى جۇيەسى. وندىرىستەر, جۇمىستار مەن كاسىپتەر تىزبەسىن قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ ۇكىمەتى بەكىتەدى. 2018 جىلدان باستاپ جۇمىس بەرۋشىنىڭ بارلىق قىزمەتكەرلەر ءۇشىن ولاردىڭ شارتتى زەينەتاقى شوتتارىنا قىزمەتكەردىڭ اي سايىنعى تابىسىنان 5 پايىز مولشەرىندە تولەيتىن (ولاردىڭ ەڭبەك جاعدايلارىنا قاراماستان) مىندەتتى زەينەتاقى جارنالارى قوسىلادى.
ءۇشىنشى دەڭگەي – ەرىكتى زەينەتاقى جارنالارىنا (ەزج) نەگىزدەلگەن جيناقتاۋ جۇيەسى. ەزج كولەمى, ولاردى تولەۋ ءتارتىبى مەن كەيىنگى تولەمدەر تاراپتاردىڭ ەزج ەسەبىنەن زەينەتاقىمەن قامسىزداندىرۋ تۋرالى شارتتاعى كەلىسىمدەر بويىنشا انىقتالادى.
– 2018 جىلعى 1 شىلدەدەن باستاپ بازالىق زەينەتاقىنىڭ جاڭاشا ەسەپتەلەتىنى جايىندا ەستىدىڭىز بە؟ ايتىپ بەرەسىز بە؟
– 2015 جىلعى 2 تامىزدا مەملەكەت باسشىسى «قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ كەيبىر زاڭنامالىق اكتىلەرىنە زەينەتاقىمەن قامسىزداندىرۋ ماسەلەلەرى بويىنشا وزگەرىستەر مەن تولىقتىرۋلار ەنگىزۋ تۋرالى» زاڭعا قول قويدى. اتالعان زاڭعا سايكەس, سونىمەن بىرگە, قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ 2015 جىلعى 28 قازانداعى № 369-V زاڭىنا سايكەس تۇزەتۋلەر ەسكەرىلە وتىرىپ, 2018 جىلعى 1 شىلدەدەن باستاپ زەينەتاقى جۇيەسىنە قاتىسۋ وتىلىنە قاراي زەينەت جاسىنا جەتكەن كەزدە مەملەكەتتىك بازالىق زەينەتاقى تولەمدەرىن تاعايىنداۋ ءتارتىبىن وزگەرتۋ كوزدەلەدى. ماسەلەن, زەينەتاقى جۇيەسىنە قاتىسۋ ءوتىلى 10 جانە ودان از جىلدى قۇراعان كەزدە نەمەسە ول بولماعان كەزدە بازالىق زەينەتاقىنىڭ مولشەرى رەسپۋبليكالىق بيۋدجەت تۋرالى زاڭدا ءتيىستى قارجى جىلىنا بەلگىلەنگەن ەڭ تومەنگى كۇنكورىس دەڭگەيى شاماسىنىڭ 50%-نا تەڭ بولادى. مۇندا ون جىلدىق ەڭبەك وتىلىنەن اساتىن ءاربىر تولىق جىل ءۇشىن بازالىق زەينەتاقى 2%-عا ۇلعايادى, بىراق رەسپۋبليكالىق بيۋدجەت تۋرالى زاڭدا ءتيىستى قارجى جىلىنا بەلگىلەنگەن ەڭ ءتومەنگى كۇنكورىس دەڭگەيى شاماسىنىڭ 100%-نان اسپايدى.
– جاڭا زەينەتاقى زاڭناماسىن قابىلداۋعا بايلانىستى, قانداي بولشەكتەردەن بولاشاق زەينەتاقى قۇرىلاتىن بولادى؟
– 1998 جىلعى 1 قاڭتارعا دەيىن كەمىندە 6 اي ەڭبەك ءوتىلى بار ادامدار جيناقتاۋشى جانە شارتتى-جيناقتاۋشى جۇيەلەردىڭ (بۇدان ءارى – شجج) تولەمدەرىمەن قاتار بيۋدجەتتەن بازالىق, ورتاق زەينەتاقى الاتىن بولادى.
وسىلايشا, زەينەتاقى مىنالار ەسەبىنەن قالىپتاسادى:
1) بيۋدجەتتىك قاراجات:
– 1998 جىلعى 1 قاڭتارعا دەيىن كەمىندە التى كۇنتىزبەلىك اي ەڭبەك ءوتىلى بولعان كەزدە ەڭبەك زەينەتاقىسى;
– مولشەرى ەڭبەك وتىلىنە جانە جيناقتاۋشى زەينەتاقى جۇيەسىنە قاتىسۋعا بايلانىستى بولاتىن بازالىق زەينەتاقى;
2) جيناقتاۋشى زەينەتاقى:
– قىزمەتكەردىڭ اي سايىنعى كىرىسىنەن 10% مىندەتتى زەينەتاقى جارنالارى (بۇل – ءبىزدىڭ 1998 جىلدان باستاپ ءوز جالاقىمىزدىڭ 10%-ىن اي سايىن اۋدارا وتىرىپ جينايتىن سوما);
– قىزمەتكەردىڭ اي سايىنعى كىرىسىنەن 5% مىندەتتى كاسىپتىك زەينەتاقى جارنالارى (بۇل – 2014 جىلعى 1 قاڭتاردان باستاپ جۇمىس بەرۋشى زياندى (اسا زياندى) ەڭبەك جاعدايلارىندا جۇمىس ىستەيتىن قىزمەتكەرلەردىڭ پايداسىنا ءوز قاراجاتى ەسەبىنەن اۋداراتىن سوما);
– 2018 جىلى ەنگىزىلەتىن, جۇمىس بەرۋشىنىڭ بارلىق قىزمەتكەرلەر ءۇشىن قىزمەتكەرلەردىڭ شارتتى زەينەتاقى شوتتارىنا (ەڭبەك جاعدايلارىنا قاراماستان) تولەيتىن جاڭا 5% ءمىندەتتى كاسىپتىك زەينەتاقى جارنالارى. وسى شوتتاردان ءتولەمدەر جيىنتىعىندا كەمىندە 60 كۇنتىزبەلىك اي جمزج اۋدارىلعان جاعدايدا عانا 2023 جىلعا دەيىن جۇزەگە اسىرىلاتىن بولادى.
– زەينەتاقى جيناقتارى قالاي مۇراعا قالدىرىلادى؟
– بجزق-دا زەينەتاقى جيناقتارى بار ادام قايتىس بولعان جاعدايدا مىندەتتى, مىندەتتى كاسىپتىك جانە ەرىكتى زەينەتاقى جارنالارى ەسەبىنەن قالىپتاسقان زەينەتاقى جيناقتارى قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ زاڭناماسىندا بەلگىلەنگەن تارتىپپەن مۇراعا الىنادى.
جۇمىس بەرۋشىنىڭ مىندەتتى زەينەتاقى جارنالارى مۇراعا بەرىلمەيدى (سەبەبىن ەسكە ءتۇسىرەيىك, بۇل جارنالاردى جۇمىس بەرۋشى اۋداراتىن بولعاندىقتان قىزمەتكەردىڭ جەكە مەنشىگى بولمايدى). بىراق, قايتالاپ ايتامىز, زەينەتكەر ءتىپتى ونىڭ شارتتى زەينەتاقى شوتىنداعى قاراجاتى بىتكەن جاعدايدا دا, زەينەتاقىسىن وسى بولشەكتەن ءومىر بويى الاتىن بولادى (جيىنتىعىندا كەمىندە 60 كۇنتىزبەلىك اي بۇرىن اۋدارىلعان جمزج بولۋعا ءتيىس).
«ەگەمەن-اقپارات».