بۇگىن استانادا V ەۋرازيالىق ەنەرگەتيكالىق فورۋم ءوز جۇمىسىن باستايدى
اسپانمەن استاسقان تاۋلاردان دا, ۇشقان قۇستىڭ قاناتى تالار جازيرالى دالادان دا, قويناۋى تولى قازىنادان دا تارشىلىق كورمەگەن قازاق دالاسىنىڭ تابيعي سۋ كوزدەرىنە دەگەن جۇتاڭدىعى بارعان سايىن وتكىر سەزىلە باستاعانداي. وسى ورايدا قازاقتىڭ ماڭدايىنا بىتكەن جالعىز تەڭىز – كارى كاسپيدىڭ ماڭىزدىلىعىن ايتىپ جاتۋدىڭ ءوزى ارتىق. ارالدان ايرىلدىق. ەندى كاسپي تەڭىزىنىڭ تابيعي تەپە-تەڭدىگىن, قازىرگى قالپىن ساقتاپ قالۋدىڭ تاۋەلسىز قازاقستان ءۇشىن تاريحي دا, ومىرلىك تە كوكەيكەستى ماسەلە ەكەندىگى داۋسىز. ونىڭ ۇستىنە كارى تەڭىزدىڭ قويناۋى تۇنعان قارا التىننىڭ قۇت قورى ەگەمەن ەلىمىزدىڭ ەكونوميكاسى مەن بارىس بەينەلى بولاشاعى ءۇشىن بالاماسىز قوزعاۋشى كۇش ەكەندىگى دە اقيقات. مۇناي – بايلىق, مۇناي – ساياسات. ەندەشە, ازيا مەن ەۋروپا قۇرلىعىنىڭ اراسىندا ورنالاسقان كاسپي تەڭىزىنىڭ ەگەمەن ەلىمىز ءۇشىن ەرەكشە گەوساياسي جانە گەوستراتەگيالىق ارتىقشىلىقتارىن دا جوققا شىعارا المايمىز. قازاقستان شەكاراسى كاسپي تەڭىزى جاعالاۋىنىڭ 2320 شاقىرىمىن الىپ جاتىر. سوندىقتان كاسپي تەڭىزىنىڭ تاعدىرى قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ بۇگىنى مەن بولاشاعىنىڭ اجىراعىسىز قۇرامداس بولىگى.
نەگىزىنەن كاسپي تەڭىزى ءتورت قۇبىلاسى تۇگەلدەي قۇرلىقپەن شەكتەسەتىن جەر بەتىندەگى ەڭ ۇلكەن كول بولىپ تابىلادى. ەۋروپا مەن ازيا قۇرلىقتارىنىڭ قيلىسىندا قونىس تەپكەن بۇل سۋ قويماسى وتە ۇلكەن كولەمىنە قاراي تەڭىز دەپ اتالادى. عالىمداردىڭ پىكىرىنشە, وسىدان 10 ميلليون جىلداي بۇرىن سارمات تەڭىزىنىڭ الەمدىك مۇحيتتارمەن بايلانىسى ءۇزىلىپ, ەكى بولىككە – كاسپي تەڭىزى جانە قارا تەڭىز بولىپ بولىنگەن. قازىرگى تاڭدا كاسپي تەڭىزىنىڭ جالپى كولەمى شامامەن 371 000 شارشى شاقىرىمدى الىپ جاتىر. بۇل جاپونيا سياقتى مەملەكەتتىڭ جالپى اۋماعىمەن پارا-پار. ول وڭتۇستىكتەن سولتۇستىككە 2200 شاقىرىمعا دەيىن, باتىستان شىعىسقا 370 شاقىرىمعا دەيىن سوزىلادى. تەڭىزدىڭ ەڭ ۇلكەن تەرەڭدىگى 1025 مەترگە جەتەدى. كاسپي شارتتى تۇردە ءۇش بولىككە – سولتۇستىك كاسپي, ورتا كاسپي جانە وڭتۇستىك كاسپي بولىپ بولىنەدى.
كاسپي تەڭىزىنىڭ جاعالاۋى بۇگىندە تاۋەلسىز 5 مەملەكەتتىڭ شەكارالارىمەن شەكتەسىپ جاتىر. جوعارىدا ايتىپ وتكەنىمىزدەي, تەڭىزدىڭ سولتۇستىك, سولتۇستىك-شىعىس جانە شىعىس جاعالاۋلارىندا قازاقستان شەكاراسى 2320 شاقىرىمدى, وڭتۇستىك-شىعىس جاعالاۋىندا تۇركىمەنستان شەكاراسى 1200 شاقىرىمدى, وڭتۇستىك-باتىس جاعالاۋىندا ءازىربايجان شەكاراسى 955 شاقىرىمدى, وڭتۇستىك جاعالاۋىندا يران شەكاراسى 724 شاقىرىمدى, باتىس جانە سولتۇستىك-باتىس جاعالاۋىندا رەسەي شەكاراسى 695 شاقىرىمدى الىپ جاتىر. مىنە, وسى دەرەكتەردەن انىق كورىنىپ تۇرعانىنداي, كاسپي تەڭىزى جاعالاۋىنىڭ ۇشتەن ءبىر بولىگىنەن ارتىق اۋماعى قازاقستان يەلىگىندە. وسىنىڭ ءوزى-اق قارت تەڭىزدىڭ قازىناسى مەن تاعدىرىنىڭ ەگەمەن ەلىمىزدىڭ بۇگىنى مەن ەرتەڭى ءۇشىن قانشالىقتى كوكەيكەستى ەكەندىگىن كورسەتسە كەرەك.
ماماندار مەن عالىمداردىڭ بولجامى بويىنشا, كاسپي تەڭىزى باسسەينى قويناۋىندا پارسى شىعاناعى مەن ءسىبىر وڭىرىنەن كەيىنگى الەمدە ءۇشىنشى ورىن الاتىن مول مۇناي قورى شوعىرلانعان. ءالى دە تولىق زەرتتەلىپ بولماعان دەرەكتەردىڭ ءوزى-اق مۇنداعى مۇناي قورى سولتۇستىك تەڭىزدەگى مۇناي قورىنان كوپ ەكەندىگىن كورسەتەدى. قازىر كاسپيدەگى مۇناي قورى 25 ملرد. باررەل دەپ ەسەپتەلەدى. ال لوندونداعى زەرتتەۋ ورتالىعى كاسپي تەڭىزىنىڭ تۇبىندە 68 ملرد. باررەل مۇناي بار دەپ ەسەپتەيدى. سوڭعى جىلدارى ەلىمىزدە جۇرگىزىلگەن بۇرعىلاۋ جۇمىستارى تەك شىعىس قاشاعان كەن ورنىنىڭ وزىندە عانا 7 ملرد. تونناعا جۋىق قارا التىن قورى بار ەكەندىگىن انىقتادى. ال الەمدەگى زەرتتەلگەن بارلىق مۇناي قورىنىڭ 150 ملرد. توننا ەكەندىگىن ەسكەرسەك, قارت كاسپيدىڭ قويناۋىنا بۇككەن قازىنانىڭ قانشالىقتى قىمبات ەكەندىگىن ءتۇسىنۋ قيىن ەمەس. سوندىقتان دا كاسپي تەڭىزىنىڭ ونى قورشاعان مەملەكەتتەر ءۇشىن ەكونوميكالىق جانە ستراتەگيالىق ماڭىزى اسا زور. كۇنى بۇگىنگە دەيىن 5 مەملەكەتتىڭ تەڭىزدى بولىسكەندەگى ۇلەسى تولىق انىقتالىپ بولماعاندىعىن ەسكەرەتىن بولساق, بۇل ماسەلەنىڭ ساياساتتاعى الار ورنىنىڭ دا كۇردەلى ەكەندىگىن تۇسىنەمىز.
كاسپي مارتەبەسى حاقىندا
ءيا, كاسپي – مۇناي, مۇناي – ساياسات. سوندىقتان دا جاعالاۋداعى 5 مەملەكەتتىڭ تەڭىزدىڭ جاڭا مارتەبەسىن بەلگىلەۋ بارىسىندا جەكە مۇددەلەرىن مول قامتىپ, ۇلەستەن قاعىلىپ قالماۋلارىن قاتتى ويلانىپ, كەلىسسوزدەردى تىم ۇزاققا سوزىپ كەلە جاتقاندارىن دا تۇسىنۋگە بولادى. ءتىپتى تەڭىزدەن زاڭدى ۇلەستەرى بار بۇل مەملەكەتتەردى بىلاي قويعاندا, الەمدىك دەرجاۆالاردىڭ دا “كاسپي مۇنايى” اتتى مايلى شەلپەكتەن ءدام تاتۋعا ابدەن دامەلى ەكەندىگىنە ەمەۋرىن تانىتقاندا, كاسپي مارتەبەسىن بەلگىلەۋدىڭ قانشالىقتى كۇردەلى ەكەندىگىنە كوز جەتكىزەمىز.
كەڭەستەر وداعى ىدىراعانعا دەيىن كاسپيدىڭ مارتەبەسى 1921 جانە 1940 جىلدارى كەڭەستەر وداعى مەن يران مەملەكەتتەرى اراسىنداعى ەكىجاقتى كەلىسىم بويىنشا جۇيەلەنىپ كەلدى. بۇل كەلىسىم بويىنشا, كاسپي ەكى مەملەكەت اراسىنداعى ورتاق ىشكى سۋ كوزى رەتىندە بەلگىلەنىپ, ناقتى مەملەكەتتىك شەكارالىق سىزىقتار ارقىلى ءبولىندى. ال كاسپي تەڭىزىنىڭ جاعالاۋىنداعى مەملەكەتتەر تاۋەلسىزدىك العاننان كەيىن بۇل كەلىسىم ءوز كۇشىن جويدى. ەندى تاۋەلسىز مەملەكەتتەر اراسىندا جاڭا كەلىسىمدەر قاجەت بولدى. وسى ورايدا ءاربىر مەملەكەت ۇستانعان كوزقاراستاردى سارالايتىن بولساق, كاسپي تەڭىزىن بولۋدە نەگىزگى باسىمدىققا يە بولعان ءۇش نۇسقانى كورۋگە بولادى. ولار “جابىق سۋ كوزى”, “شەكارالىق كول”, جانە “اشىق تەڭىز” دەگەن اتاۋلارعا يە بولىپ, مەملەكەتتەر اراسىندا ءالى كۇنگە دەيىن قايشىلىق پىكىرتالاستار تۋعىزىپ كەلەدى.
ەندى بۇل نۇسقالاردىڭ نەنى كوزدەيتىنىن جەكە-جەكە تالداپ كورەلىك. سونىمەن ءبىرىنشى, “جابىق سۋ كوزى” نۇسقاسى. ول بويىنشا ءاربىر مەملەكەت ءۇشىن تەڭىزدە 20 ميل مولشەرىندەگى تەرريتوريالىق سۋ ايماعى انىقتالادى, سول بويىنشا اۋە كەڭىستىگى, سۋ قويناۋى جانە ونداعى قازبا بايلىقتار سول مەملەكەتتىڭ مەنشىگى بولىپ ەسەپتەلەدى. (بۇل كاسپي تەڭىزى اكۆاتورياسىندا 5 پايىزدىق قانا ۇلەسى بار يران ءۇشىن وتە پايدالى). ەكىنشى “شەكارالىق كول”. ول بويىنشا ءاربىر مەملەكەتتىڭ تەڭىز جاعالاۋىنداعا قۇرلىق شەكاراسىنا سايكەس سۋى بەلدەۋ سىزىقتارمەن ۇلتتىق بولىكتەرگە (سەكتورلارعا) بولىنەدى. (بۇل نەگىزگى كەن ورىندارى وزدەرىنە تيەسىلى تەڭىز جاعالاۋلارىندا ورنالاسقان قازاقستان مەن ءازىربايجان ءۇشىن ءتيىمدى). ءۇشىنشى “اشىق تەڭىز” جوباسى, ياعني تەڭىز جاعالاۋىنان ءاربىر مەملەكەت ءۇشىن 12 ميل مولشەرىندەگى تەرريتوريالىق سۋ ايماعى بولىنەدى, ال تەڭىزدىڭ ودان قالعان اۋماعى جاعالاۋداعى ۇلەسكە سايكەس ەكونوميكالىق بەلدەۋلەرگە ءبولۋ ءتارتىبىن كوزدەگەن. (بۇل تەڭىزدىڭ وزىنە تيەسىلى جاعالاۋلارى پايدالى كەن ورىندارىنا كەدەي رەسەي ءۇشىن قولايلى).
سوناۋ توقسانىنشى جىلداردىڭ باسىندا وداق ىدىراعاننان كەيىن كەڭەستەر وداعىنىڭ تىكەلەي مۇراگەرىمىن دەپ مالىمدەگەن رەسەيمەن كاسپي ايماعىندا رەسمي تۇردە شەكاراسى بەلگىلەنىپ كورمەگەن تاۋەلسىز قازاقستان ءۇشىن تەڭىز قويناۋىنداعى قازىنانى يگەرۋ قانشالىقتى قيىنعا سوققانىن ءتۇسىنۋ ءۇشىن دە تۇيسىك كەرەك. ءتىپتى, رەسمي تۇردە تاۋەلسىزدىك العاننان كەيىن دە قازاقستان جەتى جىل بويى كاسپي مۇنايىن ەركىن يگەرۋگە قول جەتكىزە المادى. ويتكەنى, رەسەي فەدەراتسياسى كاسپي تەڭىزىنىڭ مارتەبەسى بويىنشا, “كول” جانە “كوندومينۋم” دەگەن كوزقاراسىنان تايماي كەلدى. ونى قالاي تۇسىنەمىز؟ ماسكەۋ تەڭىزدىڭ جاڭا حالىقارالىق مارتەبەسىن بەلگىلەۋ جونىندەگى كەلىسسوزدەر باستالعان العاشقى كۇننەن كاسپي تەڭىز ەمەس, مەملەكەتتەر ىشىندەگى كول دەگەن تۇجىرىمدى العا تارتتى. ياعني, تەڭىزدىڭ ءتۇبىن ءبولۋ جونىندەگى حالىقارالىق تەڭىز قۇقىعى تۋرالى ماسەلە بۇل جەرگە جاتپايدى. ەكىنشىدەن, كاسپيدى تەڭىز دەپ تانىعان كۇننىڭ وزىندە, ونىڭ مارتەبەسى 1921 جىلى يران مەن رەسەي اراسىندا قول قويىلعان كەلىسىم-شارت بويىنشا, شارتقا قول قويعان ەكى مەملەكەت اراسىندا تەڭىزدىڭ بارلىق بايلىعىنا يەلىك بەرەتىن كوندومينۋم قۇرۋعا قۇقىق بەرىلەدى. بۇل تەك وسى ەكى مەملەكەتكە عانا تەڭىز جاعالاۋىنداعى باسقا مەملەكەتتەرگە كونتسەسسيا تاعايىنداۋعا قۇقىق بەرىلەدى دەگەن ءسوز. باسقاشا ايتقاندا, شەكاراسى تەڭىز جاعالاۋىنىڭ ۇشتەن بىرىنەن استامىن الىپ جاتقان قازاقستان رەسەيدىڭ رۇقساتىنسىز تەڭىز جاعالاۋىنداعى ءوز جەرىنىڭ بايلىعىن يگەرە المايتىن ەدى.
بۇل رەتتە, بۇگىندە الەم مويىنداعان رەفورماتور, حالقىمىزدىڭ شىنايى پاتريوتى, تۇڭعىش پرەزيدەنتىمىز نۇرسۇلتان نازارباەۆتىڭ كەمەڭگەرلىگى مەن بالاماسىز ديپلوماتياسىن ەرەكشە اتاپ كورسەتۋ كەرەك. ەلباسى نۇرسۇلتان نازارباەۆتىڭ وسىناۋ ءبىر ساياسي شەبەرلىگى مەن دانالىق ديپلوماتياسىن اعىلشىننىڭ اتاقتى جازۋشىسى جانە قوعام قايراتكەرى دجوناتان ايتكەن ءوزىنىڭ “نۋرسۋلتان نازارباەۆ ي سوزيدانيە كازاحستانا” دەگەن كىتابىندا شىنايى دالدىكپەن, بارىنشا اشىق سۋرەتتەيدى. اۆتور ەكى مەملەكەت باسشىسىنىڭ كاسپي تەڭىزىندەگى كەن ورىندارىنا قاتىستى ۇزاق كەلىسسوزدەرىن ايتا كەلىپ, رەسسەيلىك مۇناي لوببيستەرىنىڭ قازاقستان اۋماعىنداعى تەڭىز كەن ورنىن رەسەيگە قايتارىپ الۋ جونىندە بوريس ەلتسينگە ەرەكشە قىسىم كورسەتكەنىن باياندايدى. اقىرى ەكى مەملەكەت باسشىسىنىڭ اراسىنداعى ءوزارا تەرەڭ تۇسىنىستىك پەن بەرىك دوستىق قارىم-قاتىناستىڭ بۇل كۇردەلى دە قيىن ماسەلەنىڭ داستارقان باسىندا وتە ءتيىمدى شەشىلۋىنە سەبەپ بولعانىن ءدالەلدەيدى. جازۋشى وسى ورايدا نۇرسۇلتان نازارباەۆتىڭ قىزىق ءبىر ەستەلىگىن كەلتىرەدى. “نا ودنوي يز ۆسترەچ ۆ موسكۆە ەلتسين سكازال منە: “وتداي تەنگيز روسسي”. يا پوسماترەل نا نەگو ي, پونياۆ, چتو ون نە شۋتيت, وتۆەتيل: “حوروشو, ەسلي روسسيا وتداست نام ورەنبۋرگسكۋيۋ وبلاست. ۆسە-تاكي ورەنبۋرگ كوگدا-تو بىل ستوليتسەي كازاحستانا”. ون سپروسيل: “ۋ ۆاس تەرريتوريالنىە پرەتەنزي ك روسسي؟” “كونەچنو, نەت”, – وتۆەتيل يا. ون راسسمەيالسيا, يا توجە”. كەڭەستەر وداعى تاراعاننان كەيىنگى ۇزاق التى جىل بويى رەسەيلىك كوميسسيا مۇشەلەرى وزدەرىنىڭ ۇستەمدىكتەرىن كورسەتىپ, كاسپي تەڭىز ەمەس “كول” جانە “كوندومينۋم” دەگەن كوزقاراستارىنان تايماي كەلدى. تەك بۇل ءماسەلەگە تۇڭعىش پرەزيدەنتىمىز نۇرسۇلتان نازارباەۆ تىكەلەي ارالاسقاننان كەيىن عانا قازاق ەلىنىڭ مۇددەسى وڭ شەشىمىن تاپتى.
ءيا, عاسىرلار بويى تەڭىزدەگى ەنشىسى ءبولىنىپ كورمەگەن ەكى مەملەكەت اراسىنداعى كوكەيكەستى ءتۇيىن, يمپەريالىق استامشىلىعىنان ايرىلا قويماعان رەسەي فەدەراتسياسى مەن جاس تاۋەلسىز قازاقستان رەسپۋبليكاسى اراسىنداعى كاسپي ءمارتەبەسى ەكى پرەزيدەنت, ەكى تاريحي تۇلعانىڭ زور تۇسىنىستىگى مەن شىنايى سىيلاستىعىنىڭ ناتيجەسىندە قاراپايىم داستارقان باسىنداعى ءوزارا پىكىر الىسۋ بارىسىندا شەشىلدى. 1998 جىلى 6 شىلدەدە قول قويىلعان بۇل شەشىم سۇلگى قاعازعا (سالفەتكا) نۇرسۇلتان نازارباەۆتىڭ قولىمەن سىزىلعان جوبا بويىنشا بەكىتىلدى سول تاريحي “سۇلگى قاعاز” استاناداعى تۇڭعىش پرەزيدەنت مۇراجايىندا ءالى كۇنگە دەيىن ساقتالىپ, بولاشاق ۇرپاققا ەل ەگەمەندىگىنە قانداي قيىندىقپەن قول جەتكەنىن دالەلدەيتىن تاريحي جادىگەر بولىپ تۇر.
تاۋەلسىز مەملەكەتىمىز ءۇشىن ومىرشەڭ ماڭىزى بار بۇل تاريحي شەشىمنىڭ نەگىزگى ءمانى قانداي؟ بۇل شەشىم بويىنشا, تەڭىزدىڭ ءتۇبى ەكى مەملەكەتتىڭ جاعالاۋداعى ءتيىستى ۇلەستەرىنە سايكەس بەلدەۋ سىزىقپەن ەكىگە ءبولىنىپ, ال داۋ تۋعىزاتىن كەن ورىندارى “ەلۋ دە ەلۋ” پرينتسيپىمەن يگەرىلەتىن بولدى. ەكىجاقتى بۇل كەلىسىم ءبىرىنشىدەن, ءوز يەلىگىندەگى تەڭىز قويناۋىنداعى قازبا بايلىعىن اركىم تاۋەلسىز يگەرۋگە, ەكىنشىدەن, سۋ ايماعىن بىرگە پايدالانىپ, ءتيىستى مولشەردە بالىق اۋلاپ, قورشاعان ورتانى بارىنشا ءتيىمدى قورعاۋعا ءمۇمكىندىك بەرەدى.
جوعارىدا اتاپ كورسەتكەنىمىزدەي, جاعالاۋدا قونىستانعان 5 مەملەكەت اراسىندا كاسپي تەڭىزىنىڭ قۇقىقتىق مارتەبەسى جونىندەگى كونۆەنتسياعا ءالى كۇنگە دەيىن قول قويىلعان جوق. ءبىر قاراعاندا, رەسەيمەن ءتيىمدى ەكىجاقتى كەلىسىمگە قول قويعان قازاقستان ءۇشىن باسقا مەملەكەتتەرمەن كاسپي تەڭىزىن ءبولۋ جونىندەگى كەلىسىمدەردىڭ كەرەگى دە جوق. سەبەبى, تەڭىز اۋماعىنداعى قازاقستاندىق سەكتور رەسەي مەن تۇركىمەنستاننان باسقا ەشبىر مەملەكەتپەن شەكارالاسپايدى. رەسەيمەن كەلىسىم جاسالدى, تۇركىمەنستاننىڭ بىزگە قوياتىن ەشقانداي تالابى جوق. ەندى تەڭىزدىڭ وڭتۇستىك ايماعىن بولىسە الماي جاتقان ءۇش مەملەكەت ءوزارا باس قاتىرا بەرسىن دەگەندەي, اۋىلدى الىس سالىپ وتىرا بەرۋگە بولار ەدى. بىراق, ماسەلە وتە تەرەڭدە جاتىر. بۇل جەردە قارت تەڭىزدىڭ ەكولوگيالىق تاعدىرى تارازى باسىنا تارتىلىپ تۇر. تەڭىز جاعالاۋىنداعى بەس مەملەكەت اراسىندا كاسپيدىڭ قۇقىقتىق مارتەبەسى تۋرالى ورتاق كونۆەنتسيا قابىلدانبايىنشا, بۇل كوكەيكەستى پروبلەما شەشىلمەك ەمەس. سوندىقتان, ەلىمىزدىڭ ەكونوميكالىق وركەندەۋى ءۇشىن دە, كەلەر ۇرپاقتىڭ بولاشاعى ءۇشىن دە ولشەۋسىز ومىرلىك ءمانى بار قارت تەڭىزدىڭ تاعدىرى قاسيەتتى تۋعان جەرىن, بابالار اماناتىنداي اتامەكەنىن قاسىق قانىنداي قاستەرلەيتىن قازاق بالاسىن قاتتى الاڭداتادى.
كۇرمەۋى كۇردەلى ەكولوگيا
قازىرگى تاڭدا كاسپي تەڭىزىنىڭ ەكولوگياسى وتە كۇردەلى جاعدايدى باستان وتكەرۋدە. كارى تەڭىزدى قاۋىپتى كەسەل بۋىپ تۇر. قويناۋىنا تۇنعان قارا التىن قارت كاسپيدىڭ قاسىرەتىن كۇننەن-كۇنگە قالىڭداتىپ بارادى. مامانداردىڭ ايتۋىنشا, تەڭىزدىڭ مۇناي شەلفتەرى بار تۇستارىندا ءولى ايماقتار قالىپتاسا باستاعان. بۇل ايماقتاعى تەڭىز سۋىن لاستاۋشى زاتتار نورمادان 10-20 ەسە اسىپ كەتكەن. بۇگىنگى كۇنى ەڭ باستى ەكولوگيالىق اپات تەڭىز سۋىنىڭ جوعارعى قارقىنمەن لاستانۋى بولىپ وتىر. تەڭىزدىڭ لاستانۋى قازىر بىرنەشە باعىتتان قاۋىپ توندىرۋدە. بىرىنشىدەن, تەڭىزگە قۇياتىن وزەن سۋلارىمەن كەلەتىن زياندى زاتتار, ەكىنشىدەن, تەڭىز شەلفتەرىندە ورناتىلعان بۇرعىلاۋ قوندىرعىلارى مەن مۇناي تاسىمالداۋ كەزىندە تەڭىزگە قۇيىلاتىن مۇناي قالدىقتارى, ۇشىنشىدەن, تەڭىز دەڭگەيى كوتەرىلگەن كەزدە سۋ استىندا قالعان بۇرعىلاۋ ورىندارىنان شىعىپ جاتقان زياندى زاتتار. ماسەلەن, سوڭعى كەزدە وزەندەر ارقىلى كاسپي تەڭىزىنە جىلىنا 75 ملن. توننا مۇناي قالدىقتارى قۇيىلادى ەكەن, ونىڭ 95 پايىزى ۆولگا وزەنىنىڭ ۇلەسىنە تيەتىن كورىنەدى.
ۇستىمىزدەگى جىلدىڭ تامىز ايىندا قازاقستاندىق عالىمدار مەن ەكولوگتاردىڭ باستاماسىمەن, رەسەيلىك جانە يراندىق ارىپتەستەردىڭ قاتىسۋىمەن كاسپي تەڭىزىنىڭ ەكولوگيالىق احۋالى تۋرالى اقتاۋ قالاسىندا وتكەن باسقوسۋدا ماڭعىستاۋ جانە اتىراۋ وبلىستارىنىڭ اۋماعىنداعى سۋ استىندا قالعان 66 اپاتتى بۇرعىلاۋ سكۆاجينالارى ءالى كۇنگە دەيىن تولىق زالالسىزداندىرىلماي وتىرعاندىعى ايتىلدى. سونىمەن بىرگە ءتۇرلى سەبەپتەرمەن سۋعا باتقان 56 كەمەنىڭ دە تەڭىزگە تيگىزگەن زيانى انىقتالماي وتىرعان كورىنەدى.
مۇنايدىڭ قارت تەڭىزدىڭ سورىنا اينالۋ قاۋپى بارعان سايىن ءورشىپ بارادى. تەڭىز ايماعىنىڭ تاعى ءبىر قاسىرەتى – مۇناي بۇرعىلاۋ كەزىندە جەراستى قىسىمىمەن شىعاتىن ىلەسپە گاز. ايلاپ-جىلداپ جانىپ جاتاتىن گازدان بولىنەتىن كومىر قىشقىلى اتموسفەرانى لاستاپ, اۋانىڭ ب ۇلىنۋىنە اكەلىپ سوعۋدا. جالىنداعان گاز الاۋلارىنان اتموسفەراعا تارالاتىن قىزۋ جاعالاۋداعى ونەركاسىپتىك قالدىقتاردى قىزدىرىپ, حيميالىق ۇدەرىستەردەن شىعاتىن ۋلى شاڭ-توزاڭداردىڭ كۇرت كوبەيۋىنە اسەر ەتەدى. قاپتاعان مۇناي-گاز كومپانيالارىنىڭ, تەڭىز جاعالاۋلارىن تەگىس جاۋلاپ العان حيميالىق جانە ەنەرگەتيكالىق كەشەندەردىڭ قىزمەتىنىڭ سالدارىنان تەڭىز اۋماعىنا تارالاتىن حيميالىق زياندى زاتتار كاسپيدىڭ تەڭدەسى جوق فاۋناسى مەن فلوراسىنا جازىلمايتىن جارا سالۋدا.
كاسپي تەڭىزىنە ءتان تاعى ءبىر ەكولوگيالىق قاۋىپ – تەڭىز دەڭگەيىنىڭ دۇركىن-دۇركىن اۋىتقىپ تۇرۋى. ماسەلەن, 1978 جىلدان 1995 جىلدار ارالىعىندا تەڭىز دەڭگەيى 2,5 مەتر بيىكتىككە دەيىن كوتەرىلگەن. سونىڭ سالدارىنان بۇرىن ونەركاسىپتىك ايماق بولعان جاعالاۋلار سۋ استىندا قالدى. وسى كەزەڭدە ءازىربايجان مەملەكەتى ۇلكەن ەكولوگيالىق زارداپتارعا تاپ بولدى. بۇل وڭىردە تەڭىز جاعالاۋىنان مىڭداعان ادامدار كوشىرىلىپ, “ەكولوگيالىق بوسقىندار” پايدا بولدى. جاعالاۋداعى وراسان زور مۇناي-گاز ينفراقۇرىلىمى سۋ استىندا قالىپ, ءازىربايجان 2 ملرد. اقش دوللارىنان استام زارداپ شەكتى. سۋ استىندا قالعان مۇناي-حيميا ينفراقۇرىلىمىنىڭ زياندى ونەركاسىپتىك قالدىقتارى شايىلىپ, تەڭىز سۋىنا قوسىلىپ, ەكولوگيالىق اپات زارداپتارىن كۇشەيتە ءتۇستى. تەڭىز دەڭگەيىنىڭ مۇنداي قۇبىلمالىلىعى سۋ استىن مەكەندەيتىن تىرشىلىك اتاۋلىعا دا وراسان زور كەسىرىن تيگىزەدى. مۇنداي جاعدايدا وزەن سۋلارىنا ۋىلدىرىق شاشاتىن تەڭىز بالىقتارى زارداپ شەگەدى.
كاسپيدىڭ ماقتانىشىنا اينالعان مۇنايى قارت تەڭىزدىڭ ەكىنشى ءبىر برەندى بولىپ سانالاتىن بەكىرە بالىقتارىنىڭ بولاشاعىنا بالتا شاباتىن قاسىرەتكە اينالىپ كەلەدى. ماسەلەن, قازىردىڭ وزىندە تەڭىزدىڭ سولتۇستىك-شىعىس بولىگىندەگى بەكىرە بالىعىنىڭ قورى 10 ەسە ازايىپ كەتكەن. قازاقستان رەسپۋبليكاسى باس پروكۋراتۋراسىنىڭ مالىمەتى بويىنشا, سوڭعى 35 جىل ىشىندە ەلىمىزدە بەكىرە بالىعىن اۋلاۋ كولەمى 162 ەسە قىسقارعان. دۇنيە جۇزىندە بالاماسى سيرەك بەكىرە بالىقتارىنىڭ تۇقىمىن تۇقىرتۋعا كاسپي تەڭىزىنىڭ قۇقىقتىق مارتەبەسىنىڭ ايقىندالماۋى دا ىقپالىن تيگىزۋدە. تەڭىزدىڭ ەن بايلىعىنا كوز الارتاتىن الىس-جاقىن شەتەلدەردەن كەلەتىن براكونەرلەر بەكىرە بالىعىنا قىرعيداي تيۋدە. بەكىرە بالىعىنىڭ ۋىلدىرىعىن مول بايلىقتىڭ كوزىنە اينالدىرعان براكونەرلەر جالعىز-جارىم مەملەكەتتىڭ توسقاۋىلىنا پىسقىرىپ تا قارامايدى. كاسپي تاعدىرىنا جاۋاپتى جاعالاۋداعى مەملەكەتتەر بۇل قىلمىستىق سينديكاتپەن كۇش قوسىپ, بىرگە كۇرەسەيىن دەسە, ورتاق كونۆەنتسيا نەگىزىندەگى قۇقىقتىق كەلىسىم دە, بارلىق مەملەكەتتەرگە ورتاق زاڭ دا جوق. مىنە, سوندىقتان كاسپي تەڭىزىنىڭ بولاشاعى ءۇشىن تەڭىزدىڭ قۇقىقتىق ءمارتەبەسىن ايقىندايتىن حالىقارالىق كونۆەنتسيا اۋاداي قاجەت.
كاسپي تەڭىزىنىڭ ەكولوگيالىق اپات ايماعىنا اينالىپ كەلە جاتقانىنىڭ تاعى ءبىر دالەلى وتكەن جىلدان بەرى ماڭعىستاۋ تۇبەگىنە جاقىن ايماقتارداعى يتبالىقتاردىڭ جاپپاي قىرىلۋ وقيعاسى بولىپ وتىر. تەك بيىلعى جىلدىڭ وزىندە عانا بۇل وڭىردەگى تەڭىز جاعالاۋىنان بەلگىسىز كەسەلدەن قىرىلعان 1800-دەن استام يتبالىقتىڭ ولەكسەسى تابىلدى. بۇل جانۋارلارعا جاۋداي تيگەن كەسەلدىڭ سەبەبى ءالى كۇنگە انىقتالعان جوق. ولاردىڭ قىرىلۋى ودان ءارى جالعاسۋدا, وسىلاي بارا بەرەتىن بولسا تەڭىزدەگى يتبالىقتىڭ تۇقىمى تولىق جويىلىپ كەتۋ قاۋپى بار.
بەتىن اۋلاق قىلسىن ارينە, بىراق, “جامان ايتپاي, جاقسى جوق” دەمەكشى, سۋ استىنداعى تەرەڭدىكتەن مۇناي يگەرەتىن كومپانيالاردىڭ سالعىرتتىعىنان مەكسيكا بۇعازىندا بولعان اپاتتىڭ شيرەگىندەي عانا وقيعا سولتۇستىك كاسپي اۋماعىندا ورىن الاتىن بولسا, بۇل ورنى تولماس قاسىرەتكە ۇرىندىرادى. سەبەبى, ءبۇگىندە بۇرعىلاۋ قوندىرعىلارى كوبەيىپ بارا جاتقان سولتۇستىك كاسپي ايماعى مەكسيكا بۇعازىنداي تەرەڭ ەمەس. ونىڭ تەرەڭدىگى بار بولعانى, 3 مەتردەن 8 مەترگە دەيىن عانا. سوندىقتان مۇندا بىرنەشە ونداعان توننا مۇناي عانا تەڭىزگە تارالاتىن بولسا, سولتۇستىككاسپيلىك باسسەيننىڭ تىرشىلىگى تولىق جويىلىپ كەتەدى. ونىڭ ۇستىنە, اپاتتى جاعدايدا مەكسيكا بۇعازىنداعىداي بۇل ايماقتا ۇلكەن كەمەلەردى قولدانۋعا بولمايدى. ولار بىردەن قايراڭداپ قالادى. ەكىنشىدەن, بۇل ايماقتا كۇكىرتتى سۋتەگى كوپ. اپات بولسا, بۇل ۋلى قوسىندىلار اتموسفەراعا جانە سۋعا تەز جايىلادى. ونىڭ ارتى بۇكىل وڭىرگە جاۋاتىن قىشقىل جاڭبىرعا اينالادى. ودان كەيىن بۇكىل ءبىر ءوڭىردىڭ قورشاعان ورتاسىنا ورنى تولماس قاسىرەت اكەلەتىن بۇل ەكولوگيالىق اپاتتىڭ ورنىن تولتىرۋ مۇمكىن ەمەس.
بۇل اپاتتىڭ الدىن الۋعا بولا ما؟ ارينە, بولادى. ول ءۇشىن ەڭ الدىمەن قارا التىننىڭ يگىلىگىن كورىپ جاتقان مۇناي كومپانيالارى كاسپي تەڭىزىن تەك قانا سارقىلماس ەنەرگەتيكالىق كەن ورنى دەپ قاراماۋى كەرەك. “الماقتىڭ دا, سالماعى بار” دەگەن ومىرلىك قاعيدانى باسشىلىققا الىپ, ءوڭىردىڭ ەكولوگيالىق تەپە-تەڭدىگىن ساقتاۋ ءۇشىن كەشەندى شارالار بەلگىلەۋگە ءتيىس. مۇناي قوندىرعىلارىنىڭ قاۋىپسىزدىگىن ساقتاۋ ءۇشىن حالىقارالىق ساراپشىلاردىڭ جان-جاقتى تەكسەرىسىن وتكىزىپ, ورىن العان كەمشىلىكتەردى تەز جويۋعا ءتيىس. جاڭادان تۇرعىزىلاتىن مۇناي نىساندارىنىڭ بولاشاقتاعى ونداعان جىلدارعا ارنالعان قاۋىپسىزدىگىن قامتاماسىز ەتۋ ماقساتىندا بۇگىنگى جاھاندىق وزىق تەحنولوگيالاردى پايدالانۋ كەرەك. ىلەسپە گازدى اشىق اتموسفەرادا جاعۋعا شۇعىل توسقاۋىل قويىپ, ونى قايتادان جەراستى قىرتىستارىنا ايداۋ تەحنولوگياسىن جاپپاي وندىرىسكە ەنگىزۋ كەرەك. ەڭ باستىسى, قويناۋى قۇت, قايتالانباس فاۋناسى مەن فلوراسى بار قارت تەڭىزدىڭ بۇگىنى مەن بولاشاعىنا تاريح الدىندا دا, بولاشاق ۇرپاق الدىندا دا جاۋاپتى تەڭىز جاعالاۋىنداعى بەس مەملەكەت وركەنيەتتى حالىقارالىق نورمالارعا سايكەس كاسپيدىڭ قۇقىقتىق مارتەبەسىن ايقىنداۋدى كەزەك كۇتتىرمەس كۇن تارتىبىنە قويىپ, ءوڭىردىڭ ەكولوگيالىق تابيعي تەپە-تەڭدىگىن قالپىنا كەلتىرىپ, قالىپتى جاعدايدا ۇستاۋعا مۇمكىندىك بەرەتىن زاڭدىق نورمالاردى بەلگىلەۋلەرى قاجەت. سونىمەن بىرگە بۇل – جەر بەتىندە بالاماسى سيرەك قارت تەڭىزدىڭ بولاشاعى ءۇشىن تولعاناتىن بارلىق سانالى ازاماتتاردىڭ تابيعات-انا الدىنداعى پەرزەنتتىك پارىزى.
جىلقىباي جاعىپار ۇلى.