ونىڭ زاردابى بۇگىن جانە بولاشاقتاعى ۋاقىتپەن بىتپەيدى
سەمەي پوليگونى. ول وسىدان 19 جىل بۇرىن جابىلسا دا زاردابى ءالى دە تالاي ادامدى شىرماۋىنا باتىرىپ, قاۋىپ ءالى الىستاپ كەتە قويعان جوق. قىرىق جىلدان اسا ۋاقىت سەمەي حالقىنىڭ ساناسىن ۋلاپ, جانىن جارالاعان بۇل تاقسىرەتتىڭ سىزى كۇنى بۇگىنگە دەيىن سەزىلۋدە. بۇگىندە الەم عالىمدارى: “سەمەي پوليگونىنىڭ جارىلىس قۋاتى 1945 جىلى حيروسيماعا تاستالعان بومبانىڭ قۋاتىنان 2,5 ەسەگە اسىپ تۇسەدى”, دەگەن تۇجىرىمداما جاساۋدا. اۋادا جانە جەر استىندا 500-دەن اسا يادرولىق جارىلىس جۇرگىزىلگەنى اقيقات. ونىڭ زاردابىنىڭ قۇربانى بولعان حالىقتىڭ جارىم كوڭىلى ءالى دە كۇپتى. مۇگەدەك بالا, ورىمدەي جاستاردىڭ بەلگىسىز ءولىمى قابىرعانى قايىستىرىپ-اق تۇر.
مىسالعا, مەن ءوزىم سولاردىڭ ءبىرىمىن. ەكى قۇلاقتان اۋىر ەستيمىن. ون جاسىمنان بەرى ونىڭ زاردابىن تارتىپ كەلەمىن. جاسىم ۇلعايعان سايىن, ماسەلەم قيىنداپ, ەمدەۋ ورتالىقتارىنا تەكسەرىلىپ, ءتورتىنشى دەڭگەيگە دەيىنگى ساتىدا بولسام دا, ءۇشىنشى توپتاعى مۇگەدەكتىكتى الا الماي ءجۇرمىن. سول ايماقتاعى ەل ۇكىمەت تاراپىنان بولىنەتىن بولماشى جاردەماقىنى قاناعات تۇتىپ, تىرشىلىك كەشۋدە. وندا دۇرىلدەپ تۇرعان ءوندىرىس ورىندارى جوق, ءىرى كولەمدى ينۆەستيتسيا تارتۋ كەمشىن, مال شارۋاشىلىعى تۇرالاعان, حالىقتىڭ دەنساۋلىعى ناشار. ءار كۇنى كۇدىك پەن كۇمانعا تولى جۇرت ۇرپاعىنىڭ بولاشاعىنا الاڭداۋلى. تاۋەلسىز مەملەكەت بولعالى بەرى پوليگون ايماقتارىندا تۇراتىن جانە سوندا تۋىپ-وسكەن, سول ۋاقىتتاردا تۇرىپ, ومىرلىك مۇقتاجدىقپەن ەلىمىزدىڭ باسقا وڭىرىنە قونىس تەپكەن حالىققا دۇرىس كومەك جاسالماي كەلەدى. ول 1992 جىلعى 18 جەلتوقساندا شىققان زاڭدا 6-تاراۋداعى 20-باپتى كوپتەگەن مەكەمەلەر ورەسكەل بۇزىپ ورىنداماي وتىر.
الەۋمەتتىك قورعاۋى جوقتى, كىم ەلەيدى؟ ءومىر تالابىمەن, پوليگون جابىلعاننان كەيىن, سول اۋماقتارعا كوشىپ كەلگەن حالىق كەزىندە ونىڭ زاردابىن تارتپاسا دا, وزدەرىنە بەرىلەتىن جىلدىق ەڭبەك دەمالىسىنا قوسىمشا ۇستەمەلەر الادى ەكەن. ال پوليگوننىڭ زاردابىن شەگىپ, بەرتىن كەلە باسقا جەرگە كوشكەندەر شە؟ ولار بىردە الىپ, بىردە المايدى. مىسالعا مەن, اياكوز قالاسىندا 1954 جىلى دۇنيەگە كەلىپ, 1974 جىلى باسقا جاققا قونىس اۋدارعاندىقتان, جوعارعى رادياتسيالىق قاۋىپتى ايماققا بايلانىستى, ياعني 20 جىلعا 1200 تەڭگەدەن كوبەيتكەندە ءبىر-اق رەت 24000 تەڭگە كومەك الدىم دا قويدىم. الدا-جالدا باسقا قالاعا قونىس اۋدارىپ جاتساق, ول جاردەماقىنى بەرمەۋ ءۇشىن بەلگىلى ورىندار ءتۇرلى سىلتاۋ ايتىپ, شومىشتەن قاعادى. وسى جايتتارعا كوڭىلدەرى تولماعان سەمەيلىكتەر: “جارىلقانىپ جاتقانىمىز شامالى”, – دەگەن بازىنا ايتادى.
سەمەي پوليگونى – بۇل ءجۇزدەگەن حيروسيما جانە ناگاساكيمەن تەڭ, چەرنوبىلدەن 120 ەسە ارتىق. مىڭداعان وتانداستارىمىزدىڭ ءومىرىن قور قىلعان, تۋعان جەرىمىزدى تابيعي اپاتقا الىپ كەلگەن زوبالاڭ. ول ۇلكەن ماسشتابتاعى ەكولوگيالىق اپات ايماعى. سەبەبى, ونىڭ كەيبىر بولىكتەرىندە ساعاتىنا 3-5 ميكرورەنتگەن ساۋلە بولىنەدى. جاپوندىق عالىمدار سەمەي ەلىنىڭ توزىمدىلىگىنە, حالقىنىڭ جانىنىڭ ءسىرىلىگىنە باس شايقاۋعا ءماجبۇر بولعانى ءالى ەستە. عالىمدار: “ايماقتىڭ رادياتسيالىق قاۋىپتىلىگى 1000 جىلعا سوزىلادى” دەگەن تۇجىرىمداما جاساۋدا. سوڭعى كەزدە رەسپۋبليكامىزداعى يادرولىق فيزيكا ينستيتۋتىنىڭ ديرەكتورى قايرات قادىرجانوۆ, پوليگون ايماقتارىن ارحيپەلاگقا اينالدىرىپ, حالىق شارۋاشىلىعىنىڭ قاجەتىنە جاراتۋعا بولاتىنىن ءجيى قاۋزاپ ءجۇر. ءوز باسىم وعان قارسىمىن. سەبەبى ءبىز حالىققا جارىلىس زارداپتارى مەن زەرتتەۋ ناتيجەلەرىن ءالى دە اشىق كورسەتە الماي ءجۇرمىز.
... قالاي دەسەك تە, جارىلىس سارقىنشاعى ءححى عاسىرعا دەيىن جەتتى. ماماندار: “حالىقتىڭ الەۋمەتتىك جاعدايىن ۇيلەستىرىپ الماي, پوليگون ايماقتارىن قولدانىسقا بەرۋ قاجەت ەمەس”, – دەيدى. وسى بۇگىنگى تاڭعا دەيىن, باسقالاي ءىس-ارەكەتتەر بايقالماعان سوڭ, استانا قالاسىندا تۇرىپ جاتقان, پوليگوننىڭ زاردابىن تارتقان ازاماتتاردىڭ ماسەلەسىنە جاناشىر بولۋ ءۇشىن: “سەمەي-ياپ” قوعامدىق قورىن اشۋعا تۋرا كەلدى. بيىل ەكى جىلعا اياق باسسا دا, اتالمىش قوردىڭ وزىندىك قاراجاتى, كەڭسەسى, قۇرال-جابدىقتارى, وزىندىك كولىگى بولماسا دا, ءبىراز ماسەلەنى شەشۋگە تالپىنىپ ەدىك, بارلىعى قاراجاتقا كەلىپ تىرەلدى. وسى پوليگوننىڭ زاردابىن تارتقان, استانا قالاسىندا تۇرىپ جاتقان بەلدى كاسىپكەرلەر, بانكتەر وسىعان ءجاردەمدەسسە دەيمىز. “سەمەي-ياپ” قوعامدىق قورىنىڭ ناقتىلى الىنعان ءتىزىمى بويىنشا, استانا قالاسىندا پوليگونعا قاتىستى بەس مىڭعا جۋىق ادام تۇرىپ جاتىر. ۇكىمەت تاراپىنان ولاردى سوعىس مۇگەدەكتەرىنىڭ گوسپيتالىنە ءتىركەگەن. ونداعى ەمدەۋ ورتالىعىنىڭ ءمۇمكىندىكتەرى شەكتەۋلى. سوندىقتان ەلوردادا ارنايى ەمدەۋ ورتالىعىن اشسا جاقسى بولار ەدى.
بولاتبەك ابدىكارىم, استانا قالاسىنداعى “سەمەي-ياپ” قوعامدىق قورىنىڭ توراعاسى.