ءتورت بىردەي: قارا, جەرورتا, ءمارمار, ەگەي تەڭىزى بار تۇركياعا جاز ايلارىندا جۇرتشىلىق دەمالۋعا اعىلادى, كەلەسىلەرى تۋريست بوپ سان الۋان تاريحي جانە مادەني ەسكەرتكىشتەرىن كورۋگە اسىعادى... ال ءبىز, ءال-فارابي اتىنداعى قازاق ۇلتتىق ۋنيۆەرسيتەتىنىڭ وقىتۋشىسى ەگەمبەرديەۆ مىرزاحان ەكەۋمىز, اسپان توڭكەرىلىپ جەرگە تۇسكەندەي شىلدە ايىنىڭ اپتاپ ىستىعىندا انكاراعا عىلىمي ساپارمەن كەلگەنبىز. مەن بولسام مۇستافا شوقايدىڭ شىعارماشىلىق مۇراسىن تۇگەندەۋمەن, سەرىگىم دوكتورلىق ديسسەرتاتسياسىنىڭ قامىمەن ءجۇردى.
العاشقى كۇنى ءوزىمىزدىڭ عىلىمي ءىزدەنىستەرىمىز جونىندە پىكىر الىسۋ ءۇشىن تۇرىك تاريحىن زەرتتەۋ ورتالىعىندا (“Trk ءtarىh kurumu”) بولدىق. ونىڭ توراعاسى تاريح عىلىمدارىنىڭ دوكتورى, پروفەسسور الي بيرينجي وسى ەلدەگى تاريح عىلىمى دامۋىنىڭ نەگىزگى باعىتتارى, اسىرەسە, تۇركى تەكتەس حالىقتاردىڭ تاريحى مەن مادەنيەتى بويىنشا جازىلعان ەڭبەكتەردى تۇرىك تىلىنە اۋدارۋدا اۋقىمدى جۇمىستاردىڭ اتقارىلىپ جاتقانى جايلى اڭگىمەلەپ بەردى. ءسوزىن راستاي تۇسەيىن دەگەندەي, ول ءازىربايجان, تاتار, ورىس تىلدەرىنەن تارجىمالانعان ءبىرنەشە ەڭبەكتەردى الدىمىزعا قويدى. ولاردىڭ ىشىنەن, اسىرەسە, ۆ.ۆ. ۆەليامينوۆ-زەرنوۆتىڭ (1830-1904) “ماتەريالى دليا يستوري كرىمسكوگو حانستۆا” (سپب, 1864) دەگەن ىرگەلى ەڭبەگىن اتاۋعا بولار ەدى.
الي بيرينجي ءبىزدىڭ ش.ءۋاليحانوۆ اتىنداعى تاريح جانە ەتنولوگيا ينستيتۋتى شىعارعان بەس تومدىق “قازاقستان تاريحىن” الا الماي وتىرعانىنا وكىنىش ءبىلدىردى. مۇنان كەيىن مىرزاحان ەكەۋمىز انكاراداعى ياساۋي ۋنيۆەرسيتەتىنىڭ وكىلەتتىگىندە, وسى وقۋ ورنى كەڭەسىنىڭ توراعاسى, اتاتۇرىك مادەنيەت ورتالىعىنىڭ ديرەكتورى پروفەسسور وسمان حوراتانىڭ قابىلداۋىندا بولدىق. ول دا وزدەرىندە ىسكە اسىرىلىپ جاتقان عىلىمي جوبالار تۋرالى قىزىقتى بايانداپ بەردى. بيىل الماتىدا ياساۋي ۋنيۆەرسيتەتىنىڭ قۇرامىندا ەۋرازيا زەرتتەۋ ينستيتۋتىنىڭ اشىلاتىنىن, كۇزدە تۇركيانىڭ افيون قالاسىندا ا.ز. ۆاليديدىڭ تۋعانىنا 120 جىل تولۋىنا ارنالعان حالىقارالىق كونفەرەنتسيا وتەتىنىن مالىمدەدى. وعان شاقىراتىنىن دا ايتتى.
مەن: “ا.ز.ءۆاليديدى زەرتتەگەن ەمەسپىن, تەك ونىڭ ەميگراتسياداعى ءومىرى جونىندە ازداپ حاباردارمىن, – دەدىم دە. – بۇل باشقۇرت قايراتكەرى دە, مۇستافا شوقاي دا 1890 جىلى تۋعان عوي. كونفەرەنتسيانى ەكەۋىنە ارناپ نەگە وتكىزبەدىڭىزدەر؟” – دەپ سۇراپ قالدىم. ءسال كىدىرىپ قالعان وسمان حوراتا:“2011 جىلى تۇركىستاندا كەزەكتى تۇركولوگيالىق كونفەرەنتسيا وتەدى, وندا ءبىر سەكتسيا مۇستافا شوقايعا ارنالادى”, – دەدى. مۇنىڭ مەنىڭ سۇراعىما بەرىلگەن تولىق جاۋاپ ەمەس ەكەندىگىن سەزدى مە, ماعان پروفەسسور ءبىرتۇرلى ىڭعايسىزدانىپ قالعان سياقتى كورىندى. ءوزىمنىڭ كوڭىلىمە دە ءبىر قاياۋ تۇسكەندەي: “جالتاقتاۋدى بىلمەيتىن بايعۇس باسىم-اي, وسى سۇراعىم تومپاقتاۋ بولعان جوق پا؟” – دەگەن وي كەلدى. الايدا: تۇركى حالىقتارىنىڭ بىرلىگىن ءومىرىنىڭ سوڭعى ساتىنە دەيىن ناسيحاتتاپ, ولاردىڭ تاۋەلسىز دە باقۋاتتى ءومىر ءسۇرۋى ءۇشىن ەۋروپانىڭ تورىندە جيىرما جىل بويى كۇرەسكەن مۇستافا شوقاي سەكىلدى ەرەن تۇلعانىڭ ەلەۋسىز قالۋىنىڭ سەبەبى نەدە؟” – دەگەن سۇراق مەنى تۇركيادان كەتكەنشە مازالادى...
ساپار الدىندا تۇركيا ازاماتى, ء“دۇنيەجۇزىلىك قىرىم تاتارلارى ۇلتتىق قوزعالىسى” ۇيىمىنىڭ وكىلى مۋزاففەر اقشورا قازاقستاندا بولىپ, ءبىزدىڭ ورتالىق مەملەكەتتىك مۇراعاتقا مۇستافا شوقايدىڭ ءومىرى مەن قىزمەتىنە قاتىستى كولەمى 300 بەتتەي قۇجاتتاردى تاپسىرعان-دى. انكارادا وسى ازاماتپەن دە ۇشىراسىپ, قازاق قايراتكەرىنىڭ شىعارماشىلىق مۇراسىنىڭ قاي ەلدەردە, كىمدەردە ساقتالۋى مۇمكىن ەكەندىگى توڭىرەگىندە سۇحباتتاستىق. قازاق ءتىلى مەن قىرىم تاتارلارى ءتىلىنىڭ ءبىر-بىرىنە ۇقساستىعىنان با, ايتەۋىر, قازاق تىلىندە ەركىن شۇيىركەلەسىپ, قۇشاقتاسىپ ايىرىلىستىق. جانى تازا ادام ەكەن.
اتاتۇرىكتىڭ ماۆزولەيىندە بولىپ, انكاراداعى قازاقستان كوشەسىن تاماشالادىق, ن.ءا. نازارباەۆتىڭ ەسكەرتكىشى جانىندا سۋرەتكە تۇستىك. وسىدان كەيىن عانا ءبىرجولاتا مۇراعاتتار مەن كىتاپحانالارداعى عىلىمي ىزدەنىستەرگە بەت بۇردىق. ەڭ الدىمەن ۇلتتىق كىتاپحانادا بولىپ, وندا مۇستافا شوقايدىڭ تابىلماي جۇرگەن ءۇش-ءتورت تۇپنۇسقا ەڭبەكتەرىن ىزدەستىردىم. مۇندا ءا.وقتاي مەن ت.شاعاتايدىڭ ەكى-ءۇش ەڭبەگىنىڭ كوشىرمەسىن الدىم. بىزگە, اسىرەسە, وسى كىتاپحانانىڭ بيبليوگرافيا ءبولىمىنىڭ كومەكشىسى جەنگيز بەي كوپ كومەك كورسەتتى.
پرەمەر-ءمينيستردىڭ مەملەكەتتىك مۇراعاتىندا ونىڭ باس ديرەكتورى يۋسۋف سارىناي قارسى الىپ, قاراۋىنداعى قىزمەتكەرلەرگە ءبىزدىڭ وتىنىشتەرىمىزدى ورىنداۋعا تاپسىرما بەردى. مۇندا دا ءار ورىن كومپيۋتەرمەن جابدىقتالعان, مۇراعاتتا ەلەكتروندىق ىزدەۋ جۇيەسى ورناتىلعان. از عانا ۋاقىتتىڭ ىشىندە “مۇستافا شوقاي”, “تۇركىستان ۇلتتىق بىرلىگى”, “ مۇعاجىرلار” سياقتى كىلتتىك سوزدەرمەن مۇراعات قورىن “شارلاپ شىقتىق”.
انكارادا ازداپ اسىعىستاۋ بولعان سەكىلدىمىن. سەبەبى كەلەسى كۇنى ىستامبۇلدا پروفەسسور احات انديجاننىڭ مەنى قابىلدايتىنى تۋرالى حابار الدىم. مىرزاحان ءوز جۇمىستارىمەن انكارادا قالدى دا, شىلدەنىڭ سوڭىندا اۆتوبۋسپەن ىستامبۇلعا اتتاندىم. جولدىڭ تاقتايداي تەگىستىگىنە قاراماستان بەس-التى ساعاتتىق ءجۇرىس ءبىراز شارشاتادى ەكەن. ونىڭ ەسەسىنە جولاۋشىلارعا قىزمەت كورسەتۋدىڭ تاماشا ۇلگىسىن, جول بويىنداعى تاۋ ەتەكتەرىن بەكىتۋ “ونەرىن”, قالالار مەن دەرەۆنيالاردى كورگەندە, ءوز ەلىمنىڭ باتىس باعىتىنداعى پويىزعا ءمىنىپ, قىزىلوردادان اسقاندا ءارى قاراي باستالاتىن قۋ تاقىرلار وسىنداي كوك جەلەككە ورانسا دەپ ارماندايدى ەكەنسىڭ...
ىستامبۇلدا حV عاسىردا ءومىر سۇرگەن سۇلتان احمەت مەشىتىنىڭ ماڭايىنداعى قوناقۇيگە توقتادىم. ول جەر قالا ورتالىعى سانالادى, ايا سوفيا مۇراجايى ءتيىپ تۇر. كەشقۇرىم جاتقان بولمەمنىڭ بالكونىنان قالانىڭ كورىنىسىنە كوز تاستاپ, ۇزاق تۇرعانىممەن, ەرتەڭگى كەزدەسۋ ەستەن شىقپاي قويدى. بۇرىن ا.انديجاننىڭ ء“جاديدشىلدىكتەن تاۋەلسىزدىككە دەيىن” دەگەن ەڭبەگىن وقىعانىممەن, بۇل كىسىنىڭ نەگىزگى ماماندىعى – دارىگەر ەكەندىگىن بىلمەيدى ەكەنمىن. ول ءبىزدى ىستامبۇل ۋنيۆەرسيتەتىنىڭ جەرراحپاشا مەديتسينا فاكۋلتەتىنىڭ عيماراتىندا قابىلدادى. ءوزىنىڭ تۇركىستاندىق مۇعاجىرلاردىڭ ەۋروپا مەن تۇركياداعى ءومىرىن كوپ جىلدار بويى زەرتتەپ كەلە جاتقاندىعىن ايتىپ, كەيبىر شوقايتانۋشىلاردىڭ ەڭبەكتەرى تۋرالى ءوز پىكىرلەرىمەن ءبولىستى. ءۇي كىتاپحاناسىندا تۇركىستاندىق مۇعاجىرلار جانە ولاردىڭ جەتەكشىلەرى جونىندە ماعلۇمات مول ەكەندىگىن, ءازىر ونىمەن ەشكىمدى تانىستىرا المايتىندىعىن, مۇستافا شوقاي تۋرالى ماعلۇماتتاردى سۇراپ قازاقستاننان بۇرىن دا بىرەر ادامداردىڭ كەلگەندىگىن جاسىرمادى. ءا.وقتاي, ت. شاعاتاي, ۆ.كايۋم حان, ح.ورالتايدىڭ قورلارى, ولاردىڭ قازىر كىمدەردىڭ قولىندا ەكەندىگى جونىندە ءبىراز ماسەلەلەردىڭ باسىن اشتىق.
ا.انديجان الپىستان اسقان, سىمباتتى دا شەشەن ادام ەكەن, ماماندىعى – حيرۋرگ, ۇلتى – ءوزبەك. بۇرىن مەملەكەتتىك مينيستر, تۇركيا ۇلتتىق ءماجىلىسىنىڭ دەپۋتاتى قىزمەتتەرىن اتقارىپتى. اندا-ساندا كىدىرىپ قالعانى بولماسا, نەگىزىنەن قازاق تىلىندە تۇسىنىستىك. اڭگىمەمىز تاڭەرتەڭ ساعات 10-نان كەتە بارعاننان ءتۇسكە دەيىن جالعاستى. كەتەرىمىزدە ء“تۇركيا جانە ورتا ازيا”, ء“جاديدشىلدىكتەن تاۋەلسىزدىككە دەيىن” كىتاپتارىن سىيعا تارتتى. بىرنەشە تىلدە سويلەيتىن, سان قىرلى تالانت يەسىنە ءتان ىزگى قاسيەتتەرىنە ءتاڭىرىم اسا كىشىپەيىلدىلىكتى, ۇلكەن مادەنيەتتىلىكتى قوسا بەرگەن ەكەن. مەملەكەت, قوعام قايراتكەرى, عالىم... ءبىزدى دالىزدەگى ليفتىگە دەيىن شىعارىپ سالدى. بۇلاي ىستەۋ بىزدەگى شىكىرا باستىقتاردىڭ قاپەرىنە كىرىپ شىقپايتىنى ويعا ورالدى.
مۇستافا شوقاي تۋرالى جاڭا ماعلۇماتتار بەرۋى مۇمكىن دەگەن ۇمىتپەن ميمار سينان كوركەمونەر ۋنيۆەرسيتەتىنىڭ پروفەسسورى, تاريح عىلىمدارىنىڭ دوكتورى, پروفەسسور احمەت تاشاعىلمەن, وسى وقۋ ورنىنىڭ پروفەسسورى ابدىۋاقاپ قارامەن كەزدەسىپ سۇحباتتاستىق. ءا. قارا چامليجا توبەسىنە (“شىرشالى توبە”) اپارىپ, قالانىڭ ازيالىق بەتىن تاماشالاتتى. ۇلكەن قوناقجايلىلىق كورسەتكەن تۇرىك كاسىپكەرى ءومۇر دەميرجيل ماشينامەن الىپ ءجۇرىپ, ەۋروپالىق بەتتەگى ۋلۋس پاركىنە اپاردى. ول بۇرىن قازاقستاندا جۇمىس ىستەگەن ەكەن. “قوناقجاي, باۋىرمال قازاق حالقىنا العىسىم مول”, – دەيدى. ءومۇر بىزدەردى كەمەمەن ءمارمار تەڭىزىندە قىدىرتىپ, ەكى جاعالاۋداعى تاريحي ەسكەرتكىشتەر جونىندە قىزىقتى ماعلۇماتتارعا قانىقتىردى.
ىستامبۇلدا, عىلىمعا اسا بەرىلگەن جان بولماسا, مۇراعاتتار مەن كىتاپحانالاردا سارىلىپ وتىرۋ قيىن-اق. مۇندا پەندەنى ەلىتەر دە, ەلىكتىرەر دە سيقىرلى كۇش بار-اۋ دەپ قالاسىڭ. بىرەر ساعات ايا سوفيا مۇراجايىندا بولىپ, ونداعى باتىس پەن شىعىس وركەنيەتتەرىنىڭ ۇيلەسىمدىلىگى مەن ۇندەستىگىنە قايران قالدىق.
مۇراجايدى اسىعىس تاستاپ, تۇستەن كەيىن قالانىڭ ەۋروپالىق بەتىندەگى اتاتۇرىك كىتاپحاناسىنىڭ قورلارىمەن تانىسىپ, كەلەسى كۇنى ازيالىق بەتتەگى يسلام زەرتتەۋ ورتالىعىنىڭ كىتاپحاناسىنا جول ءتۇستى. مۇندا ءبىرازدان ىزدەستىرىپ جۇرگەن تۇركىستان ۇلتتىق قوزعالىسى جەتەكشىلەرىنىڭ كەيبىر ەڭبەكتەرىن تاۋىپ, كىتاپحاناداعى تارتىپكە دە ءدان ريزا بولدىم. مەرزىمدى باسىلىمدار, ءتىپتى, وتكەن عاسىردىڭ 20-30-جىلدارى ىستامبۇلدا, بەرليندە, پاريجدە, ۆارشاۆادا شىعىپ تۇرعان ەميگرانتتىق باسىلىمدارعا دەيىن, وقىرماندار زالىنا قويىلىپتى. كەرەگىڭدى شيفر بويىنشا ءوزىڭ تاۋىپ الاسىڭ دا, پايدالانعاننان سوڭ ورنىنا اپارىپ قويادى ەكەنسىڭ. سول جەردە ارزانداۋ باعامەن وزىڭە قاجەت ماتەريالداردىڭ كوشىرمەسىن دە ءتۇسىرىپ بەرىپ جاتىر.
1923 جىلعا دەيىنگى تاريحي وقيعالاردى زەرتتەۋدە وسمان مۇراعاتى ەرەكشە ورىن الادى. وندا ءجۇز ميلليوننان استام قۇجات جيناقتالىپتى. ەلەكتروندىق ىزدەستىرۋ جۇيەسى بويىنشا جۇمىس ىستەگەن بىزدەر ەنۆەر پاشانىڭ ورتا ازياداعى ءىس-ارەكەتتەرى, ورىس كازاكتارىنىڭ پاتشا وكىمەتى تۇسىندا تۇرىك-مۇسىلمان حالىقتارىنا جاساعان وزبىرلىقتارى تۋرالى بۇرىن ەستىپ كورمەگەن سان الۋان قۇجاتتاردى ۇشىراتتىق. انكاراداعى مەملەكەتتىك مۇراعاتتا دا, مۇندا دا بىزدەردى ءتىزىمگە تىركەپ, قولىمىزعا وقىرمان بيلەتىن بەردى.
وسمان مۇراعاتىندا جالپى ورتا ازيا تاريحى, قازاق, وزبەك حاندىقتارىنىڭ ءتۇركيامەن ديپلوماتيالىق, مادەني بايلانىستارى جونىندە قۇندى قۇجاتتار بارشىلىق. ولاردىڭ ءبىر بولىگى 2004 جىلى انكارادا ءحVى-حح عاسىرلاردى قامتيتىن قۇجاتتار جيناعىندا جارىق كوردى. كەيىن دە بۇل سەريا جالعاسىن تاپتى.
تۇرىك الەمىن زەرتتەۋ قوعامى دا (Trk ءdnyasى ءarastىrmalarى ءvakfى) نازارىمىزدان تىس قالمادى. ونىڭ گۇلسىم دەگەن قازاق كەلىنشەگى وتىرعان مۋزەيگە ۇقساس ءبىر بولمەسىندە قازاق, وزبەك, تۇركىمەن حالىقتارىنىڭ ەتنوگرافيالىق جادىگەرلەرى قاتارىندا تۇرعان دومبىرامىز دا كوزگە وتتاي باسىلدى. ەڭ قىزىعى مۇندا قازاق تىلىندە سايراپ تۇرعان مەتين كوسە دەگەن ازاماتتى كەزدەستىردىك. ول قوعامنىڭ ءبىلىم جانە مادەنيەت دەپارتامەنتىنىڭ ديرەكتورى بولىپ ىستەيدى ەكەن. مۇقاعالي ماقاتاەۆتىڭ ولەڭدەرىن جاتقا ايتقاندا قاي قازاقتى دا شاتىستىرا ما دەيمىن. باقساق, ول ماگيسترلىك ديپلومىن م. ماقاتاەۆتىڭ پوەزياسىنان قورعاپتى.
جالپى قازىرگى كەزدە تۇرىكتەردىڭ اراسىندا قازاق تىلىندە سويلەيتىندەر ءجيى ۇشىراسادى. مەنىڭ 1978 جىلى يزميردە بولعان كەزىمدەي ەمەس. ول كەزدە قازاق حالقى دا ونشا تانىمال ەمەس ەدى. مەن “قازاقپىن” دەسەم, تۇرىكتەر ء“يا, تۇرىك قازاقسىڭ عوي” دەپ تۇزەتىپ قوياتىن. ماڭىزدى كەزدەسۋىمىزدىڭ ءبىرى ىستامبۇل شەتىندە سارىيەر ء(Sarىyer) اۋدانىندا كورسەڭ كوز تۇناتىن تاۋ ەتەگىندە, كوك جاسىل ورمان قۇشاعىندا ورنالاسقان كوچ ۋنيۆەرسيتەتىنىڭ پروفەسسورى تيمۋر قوجاوعلىمەن ءوتتى. ول كىسى ءبىزدى ۋنيۆەرسيتەت عيماراتىنىڭ سىرتىندا قارسى الدى. كوپتەن كورىسپەگەن تۋىستارىنشا ارقا-جارقا بولىپ اماندىعىمىزدى سۇراپ جاتىر. باسقا جاننىڭ مۇقتاجىنا كومەك قولىن سوزۋدى وزىنە پارىز سانايتىن جاندار بولادى. تيمۋر قوجاوعلى دا سونداي تۇلعالاردىڭ ءبىرى سەكىلدى. وسىندايدا: “ ۇلىق بولساڭ, كىشىك بول”, – دەگەن حالقىمىزدىڭ دانالىق ءسوزى ويعا ورالادى. ول كەشە عانا ليتۆادان ءىسساپاردان ورالىپتى. پايعامبار جاسىنداعى ادامنىڭ ءبىر كۇن وتپەي جاتىپ, اقجارقىن كۇيىندە ءبىزدى قابىلداۋىنا قاراعاندا, كوپ بىلگەن سايىن ادام كەردەڭ مىنەزدەن ارىلىپ, سىپايىلانا تۇسەدى دەگەن تۇيىنگە ەرىكسىز توقتايسىڭ. مۇستافا شوقاي كەزىندە: “سامومنەنيە پوياۆلياەتسيا توگدا, كاك چەلوۆەك پودنيماەتسيا نا نەزناچيتەلنۋيۋ ۆىسوتۋ يز سۆوەگو نەۆەجەستۆەننوگو سوستويانيا”, – دەگەن بولاتىن.
كىتاپتارعا تولى كابينەتىنە الىپ بارعان بويدا ول ليتۆاعا ساپارىنىڭ ءمان-جايىن ءتۇسىندىرىپ, ول ەلدە تۇرىپ جاتقان جالپى سانى 230-دان اسپايتىن كارايمدار تۋرالى كىتاپ جازعانىن تاپتىشتەپ ايتىپ بەردى. “اپىراي, ءتىلىن, ءدىنىن جوعالتقان حالىق وسىلاي وشەدى ەكەن عوي”, دەگەن وي, بىرەۋ نايزا سۇعىپ العانداي, دەنەمدى شانشىپ ءوتتى. زەرتتەۋىنە بەرىلگەنى سونشا, ول كارايمدار تۋرالى شابىتتانا سويلەدى, توقتار ەمەس. ول ءوز كىتابىنان:
ازيز تەنري, حايىپسۇنگەي,
ون كۋدراتى, كيپليك سۇنگەي,
ءتۇز يشلەرگە, كونۋستۇركەي,
كەرتي كاراي, لاكاپلانگەي, – دەپ, كارايم جىرلارىن وقي باستادى. ء“تاڭىر, مەنى كەشىرە گور, كۇش بەر ماعان, وڭ جولعا سال”, – دەگەن ماعىنادا بولۋ كەرەك. تاعدىر تالكەگىنە ءتۇسىپ, جويىلىپ بارا جاتقان ەتنوستىڭ سوڭعى دەمىن الىپ, قۇدايعا جالبارىنۋى سەكىلدى.
مەن اڭگىمەنى كەلگەن شارۋاما قاراي بۇرعىم كەلىپ, اكەسى وسمان قوجا تۋرالى ءبىر-ەكى اۋىز ءسوز قىستىرىپ ەدىم, بىراق ول العان باعىتىنان تايمادى. اكەسى تۋرالى كىتاپ جازعانىن ايتتى دا, اڭگىمەنى ماعجان جۇماباەۆتىڭ شىعارماشىلىعى, حاسەن ورالتايمەن سوڭعى سۇحباتى جونىندە جالعاستىردى. ءوزىنىڭ ماگيسترلىك ديسسەرتاتسياسىنىڭ “1960-1970 جىلدارداعى قازاق كەڭەس ليريكالىق پوەزياسىنداعى ۇلتتىق بىرەگەيلىك ماسەلەسى” دەگەن تاقىرىپتا, ال دوكتورلىق ديسسەرتاتسياسىنىڭ “قازاق پروزاسىنداعى ۇلتتىق بىرەگەيلىك ماسەلەسى” دەگەن تاقىرىپتا جازىلعانىن ايتىپ, بىزدەردى تاڭعالدىردى. ونىڭ قازاق تىلىندە ەركىن سويلەۋ سەبەبىن سوندا عانا تۇسىندىك.
مۇستافا شوقايدىڭ ماعجاندى وتە جاقسى كورگەنىن, “ياش تۇركىستان” جۋرنالىنىڭ ءبىرىنشى نومىرىندە اقىننىڭ “شولپان” ولەڭىن جاريالاعانىن ەسكە سالعانىمدا, ول ءوزىنىڭ بۇل ەكى اقىن جايىندا كىتاپ جازعالى جۇرگەنىن ءبىلدىردى.
جالپى تۇركيادا ماعجاندى وتە جوعارى باعالايدى. 1993 جىلى انكارادا فەرحات ءتاميردىڭ “ماعجان جۇماباەۆتىڭ ولەڭدەرى” دەگەن كىتابى جارىق كورىپتى. 1978 جىلى يزمير ماڭىنداعى ساليحلى قازاقتارىنىڭ ماعان ەلگە الىپ كەتۋگە ماعجاننىڭ ولەڭدەر جيناعىن ۇسىنعانى ەسىمە ءتۇستى.
تيمۋر قوجاوعلى – كوچ ۋنيۆەرسيتەتىندەگى ستراتەگيالىق زەرتتەۋلەر ورتالىعىنىڭ ديرەكتورى بولىپ, بىرنەشە جىل ميچيگان مەملەكەتتىك ۋنيۆەرسيتەتىندە (اقش) ساباق بەرىپتى, بيىل دا وسى وقۋ ورنىنىڭ ەۋرازيالىق زەرتتەۋلەر ورتالىعىنا جۇمىسقا بارماقشى ەكەن. ونىڭ اڭگىمەسىنەن ميچيگان ۋنيۆەرسيتەتىندە قازاقستاننان جيىرما بەس قازاق ستۋدەنتى وقىپ جۇرگەنىن بىلدىك.
تيمۋر قوجاوعلى امەريكالىق اقىن مەل كەننەمەن بىرگە اعىلشىن تىلىندە “ماعجان جۇماباەۆتىڭ تاڭدامالى ليريكالىق ولەڭدەرىن” جارىققا شىعارىپتى. جيناققا قازاق اقىنىنىڭ “گۇلسىم حانىمعا”, “اقساق تەمىردىڭ ءسوزى”, “بۇلبۇل”, “وت”, ء“تۇس”, “ارمان”, “جۇلدىزدارعا”, “تۇتقىن”, “تۇركىستان” دەگەن ولەڭدەرى ەنىپتى.
ت.قوجاوعلى ماعجان تۋرالى اسا ءبىر سۇيىسپەنشىلىكپەن, كوتەرىڭكى كوڭىل-كۇيدە سويلەدى. مۇستافا شوقاي تاقىرىبىنا كوشكەنىن جاقسى كورىپ, اڭگىمە بارىسىن باسقا ارناعا بۇرۋعا تالپىنعان ارەكەتىمىزدىڭ ءوزى ادۋىندى ارعىماقتى شابىسىنان كۇشتەپ توقتاتقانداي اسەر قالدىردى.
ول مۇستافا شوقاي تۋرالى بىزگە ءبىراز ماعلۇمات بەردى. نيۋ-يوركتەگى انتيكۆارلىق (بۋكينيستىك) دۇكەننەن ساتىپ العان مۇستافا شوقايدىڭ قولى قويىلىپ, ءمورى باسىلعان تۇرىك-قازاق سوزدىگىن, ونىڭ رەسەيدە العان پاسپورتى مەن 1925 جىلى انگلياعا بارعانداعى پاسپورتىن كورسەتتى. ەرتەڭ ۇشاتىن بولىپ اسىعىپ وتىرعاندىقتان, ت.قوجاوعلى ءبىزدى ۋنيۆەرسيتەت اسحاناسىنا تۇسكى اسقا شاقىردى. ودان كەيىن دە ءبىراز سۇحباتتاسىپ, جەتى مىڭنان استام ءتۇرلى ەڭبەكتەردەن تۇراتىن ءۇي كىتاپحاناسىنان مۇستافا شوقاي تۋرالى جاڭا دۇنيەلەر تابىلىپ جاتسا, كەيىن حابارلاساتىنىن ايتىپ, ءبىزدى سىرتقا دەيىن شىعارىپ سالدى. سول كۇنى كەشتە قوناقۇيگە ابدىۋاقاپ قارا كەلىپ, ءوزىنىڭ جاقىندا جارىق كورگەن جەلتوقسان كوتەرىلىسى تۋرالى كىتابىن ۇسىندى. كورگەن بويدا, ول دا مۇستافا شوقايدىڭ ءومىرى مەن قىزمەتىن زەرتتەپ جۇرگەندىكتەن, پروفەسسور وسمان حوراتاعا بەرگەن سۇراعىم قايتا ەسىمە ءتۇسىپ, كەزىندە حالىقارالىق دەڭگەيگە كوتەرىلگەن بۇل تۇلعانىڭ تۇركيادا ءوز بيىگىندە كورىنبەۋىنىڭ سەبەبىن سۇرادىم. ءا.قارا تۇركيادا ءوسىپ-ونگەنىمەن, قازاقىلىق نىسپىسىنا بوي الدىردى ما: ء“وز ءوزىڭدى جاتتاي سىيلا, جات جانىنان ءتۇڭىلسىن” دەگەن ماقال بار ەمەس پە؟” دەپ قارسى سۇراق قويدى. شىنىندا دا, ءبىز مۇستافا شىققان شىڭعا, ەڭ بولماعاندا, كوز جەتكىزە الدىق پا؟! ء“يا” دەپ ايتا المايمىن... تۇرىك حالىقتارىنىڭ رۋحاني مادەنيەتىنىڭ ورتالىعى ىسپەتتەس ىستامبۇلمەن قيماي قوشتاستىق. مۇندا ۇلتتىق رۋح, مەملەكەتشىلدىك پايىم ەرەكشە سەزىلەدى. اسپانىڭ اشىق بولسىن!
كوركەيىپ, گۇلدەنە بەر, باۋىرلاس تۇركيا!
كوشىم ەسماعامبەتوۆ,تاريح عىلىمدارىنىڭ دوكتورى, پروفەسسور. الماتى.