جازىلعان جايدىڭ جاڭعىرىعى
“ەگەمەن قازاقستان” گازەتىنىڭ بيىلعى 24 اقپانداعى سانىندا جارىق كورگەن جۋرناليست امانتاي كاكەننىڭ “داقپىرت پەن شىندىق” اتتى ماقالاسى ماعان كوپ وي سالدى. وندا ءسوز بولعان جايلاردىڭ ىشىنەن الەكساندر ماتروسوۆقا قاتىستى ايتىلعاندارىنا عانا توقتالماقپىن. مۇنىڭ سەبەبى – اۋىلداس اعامىز, كەڭەس وداعىنىڭ باتىرى اقادىل سۋحانباەۆتىڭ ەسىمىنە, ەرلىگىنە بالا جاستان قانىق بولىپ وسكەن, كەيىن ءومىرى مەن جاۋىنگەرلىك جولىن زەرتتەپ, شايقاسقان جەرلەرىندە بولىپ, دەرەكتى كىتاپ جازعان جۋرناليست رەتىندە مايدان دالاسىندا جۇرەكتەرىن جاۋىپ تۇرعان وققا توسقانداردىڭ ەسىمدەرىن دە جاقسى بىلەمىن, ولار جايلى جاريالىلىق لەبى ەسكەن جىلداردا جازىلعاندارعا دا قانىقپىن.
ءبىراز جىلدار بۇرىن باتىر اعانىڭ جەكە قارۋى ساقتاۋلى ماسكەۋدەگى تمد قارۋلى كۇشتەرى مۇراجايىندا بولعانىم بار. سوندا بىلگەنىم, ۇلى وتان سوعىسى جىلدارىندا الەكساندر ماتروسوۆتىڭ ەرلىگىن 300-دەن استام جاۋىنگەر قايتالاعان, ولاردىڭ 132-سىنە قازا تاپقاننان سوڭ كەڭەس وداعىنىڭ باتىرى اتاعى بەرىلگەن.
ەگەر تاريحي شىندىققا سۇيەنسەك, امانتاي كاكەن جازعانداي, جاۋ پۋلەمەتىن كەۋدەسىمەن جاپقانداردىڭ ءبارىن دە الەكساندر ماتروسوۆتىڭ ەرلىگىن قايتالاۋشىلار ساناتىنا قوسۋ ادىلدىككە جاتپايدى.مىنا قىرعىز اعايىنداردىڭ ءبىزدىڭ جامبىل وبلىسىنا كورشىلەس تالاس وبلىسىنان شىققان كەڭەس وداعىنىڭ باتىرى شولانباي تىلەۋبەرديەۆ ءوز ەرلىگىن ۆورونەج مايدانىندا 1942 جىلدىڭ 6 تامىزىندا جاساعان. جەرلەستەرى شىعارعان كىتاپتا وسى تۋرالى ايتىلادى. ال, ا.ماتروسوۆتىڭ ەرلىك جاساعان كۇنى 1943 جىلدىڭ 23 اقپانى. سوندا كىم كىمنىڭ ەرلىگىن قايتالاعان بولىپ شىعادى؟!
باشقۇرت ءجۋرناليسى راۋف ناسىروۆ كوپ جىلدار بويى ا.ماتروسوۆ ءومىرىن زەرتتەپ, ونىڭ ەشقانداي ورىس ەمەس, باشقۇرت ەكەندىگىن دالەلدەپ “باشقۇرتستان” گازەتىندە ماقالالار جاريالاعان. ەڭ قىزىعى, الەكساندر ماتروسوۆ اتانىپ كەتكەن شاكيريان مۇحامەديانوۆتىڭ باشقۇرت ۇلتىنىڭ تابىن رۋىنان ەكەندىگى. بۇل ەلدىڭ ۇلتتىق باتىرى سالاۋات يۋلاەۆ تا تابىن رۋىنان ەدى. مياسس قالاسىنان 100 شاقىرىم جەردەگى قوناقباي اۋىلىندا دۇنيەگە كەلگەن شاكيرياننىڭ شەشەسى ەرتە قايتىس بولىپ كەتەدى دە, زاعيپ اكەسى ەكىنشى رەت ۇيلەنەدى. وگەي شەشەگە جاقپاعان بالا ۇيىنەن قاشىپ كەتىپ, جەتىم بالالار ۇيىنە ءتۇسىپ, شوقىنىپ, ورىس فاميلياسىن قابىلدايدى.بۇل بەلگىلى ءجايت.ياكۋت, حاقاس, تۋۆا حالىقتارىنىڭ اتى-جوندەرى ورىسشا بولىپ كەلەتىنىن ەسكە تۇسىرسەك تە جەتەرلىك.وسىعان وراي وزبەكستاندا سابىر راحيموۆتى ءوز ۇلتتارىنان شىققان باتىر رەتىندە قۇرمەتتەپ, ەسكەرتكىش تۇرعىزعانى, ال, ونىڭ قازاق ەكەنى ەسكە ورالادى.
ەسكەرتكىش دەمەكشى, باشقۇرتتىڭ قوناقباي اۋىلىندا تۇرعىزىلعان بەلگىگە ا.ماتروسوۆتىڭ شىن اتى-ءجونى جازىلعان. قىرعىزستاندا دا شولپانباي تىلەۋبەرديەۆتى ا.ماتروسوۆ ەرلىگىن قايتالاۋشى دەمەيدى. كەڭەس داۋىرىندە ونىڭ ەرلىگىنە دۇرىس باعا بەرىلمەگەنى جايلى اشىق جازادى.
داڭقتى جەرلەسىمىز, نەبارى 24 جاسىندا ەرلىك جاساعان اقادىل سۋحانباەۆ اعامىزدى دا ا.ماتروسوۆ ەرلىگىن قايتالاۋشى دەپ اتاۋعا اۋزىمىز بارمايدى. ول ءوز ەرلىگىن 1944 جىلدىڭ 31 شىلدەسىندە پولشا جەرىندە, ستەلتسەۆيزنو دەرەۆنياسى ءۇشىن بولعان شايقاستا مىڭداعان جاۋىنگەرلەردىڭ كوز الدىندا جاساعان.تمد قارۋلى كۇشتەرى مۇراجايىندا ساقتاۋلى كەڭەس وداعى باتىرى اتاعىنا ۇسىنۋ قاعازىندا جازىلعانداي, اتقىشتار باتالونىنىڭ بولىمشە كومانديرى اقادىل سۋحانباەۆ شەشۋشى ساتتە جاۋىنگەرلەردىڭ العا جىلجۋىنا كەدەرگى جاساپ جاتقان جاۋ پۋلەمەتىنە كەۋدەسىن توسىپ, وق نوسەرىن توقتاتقان. سول ساتتە ەرلىگى مەن ەسىمى تۇتاس مايدانعا دەمدە تارالىپ, ۇران بولىپ جاۋىنگەرلەردى شابۋىلعا كوتەرگەن. كەيىن ۇرىس تىنعاندا 31-ءشى ارميانىڭ قولباسشىسى, كەڭەس وداعىنىڭ باتىرى, گەنەرال-پولكوۆنيك ۆاسيلي ۆاسيلەۆيچ گلاگولەۆتىڭ تاپسىرماسىمەن دەنەسى قازىلىپ الىنىپ, پولشادان ليتۆانىڭ كورىكتى قالاسىنا اكەلىنىپ ۇلكەن اسكەري سالت-جورامەن جەرلەنگەن. ۇرىس قىزۋ ءجۇرىپ جاتقان قاۋىرت كەزگە قاراماستان قازاق جاۋىنگەرىنە وسىنشاما قۇرمەت كورسەتىلۋى ونىڭ ەرلىگىنىڭ سوعىس تاريحىندا ماڭىزدى ءرول اتقارعاندىعىن كورسەتەدى.
بەلورۋسسيانىڭ استاناسى مينسكىدە بولعان كەزىمىزدە قالاداعى ۇلكەن كوشەلەردىڭ ءبىرى ۆ.ۆ.گلاگولەۆتىڭ ەسىمىمەن اتالاتىنىن بىلدىك. وسىنداعى ۇلى وتان سوعىسى مۇراجايىندا ازات ەتۋشى جاۋىنگەرلەر ساپىندا ا.سۋحانباەۆتىڭ دا پورترەتى ءىلۋلى تۇر. بەلارۋستار ءوز بولىمشەسىمەن جاۋ كۇشتى بەكىنگەن گرودنو قالاسىنا ءبىرىنشى بولىپ كىرگەن اقادىل اعامىزدىڭ ەرلىگىن ەرەكشە قادىرلەيدى. قالادا ءبىر كوشە قازاقتىڭ باتىر ۇلىنىڭ اتىمەن اتالادى. وسى كوشەدەگى كاسىپتىك-تەحنيكالىق ۋچيليششەگە ەسكەرتكىش تاقتا ورناتىلعان. مەكتەپ مۇراجايىندا ارنايى ءمۇيىس تە بار.
سوعىستان كەيىن دەسانت اسكەرلەرىنىڭ قولباسشىسى قىزمەتىندە ءجۇرىپ, 1974 جىلى قايعىلى قازاعا ۇشىراعان قولباسشى ۆ.ۆ.گلاگولەۆتىڭ ەسىمى تۋعان قالاسى كالۋگا مەن ماسكەۋدەگى كوشەلەرگە دە بەرىلگەن. ول ءوزى باسقارعان اسكەري قۇرامالاردىڭ ەرجۇرەك جاۋىنگەرىنىڭ ەسىمى مەن ەرلىگى قاستەرلەنۋىنە ءاردايىم قامقورلىق جاساپ وتىرعان. ۇلى وتان سوعىسىنداعى جەڭىستىڭ 20 جىلدىق مەرەكەسى قارساڭىندا سول كەزگى جامبىل, قازىرگى تاراز قالاسىنداعى كوشەلەردىڭ بىرىنە ا.سۋحانباەۆ ەسىمى بەرىلۋىنە گەنەرالدىڭ تىكەلەي ىقپالى بار.بۇل تۋرالى سول جىلدارى وبلىستىق پارتيا كوميتەتىندە جاۋاپتى قىزمەت اتقارعان اقىن جاقسىلىق ساتىبەكوۆتىڭ ماقالاسى دا ( “گەنەرالدىڭ تاپسىرماسى”, “ەڭبەك تۋى” گازەتى, 23 ناۋرىز, 1990 جىل) كەزىندە جارىق كورگەن.
ەرلىك جاساعانىنا ءبىر جارىم اي ۋاقىت وتكەندە, كەڭەس وداعىنىڭ باتىرى اتاعى بەرىلمەي تۇرىپ-اق (جارلىق 1945 جىلدىڭ ناۋرىزىندا شىقتى) 1944 جىلدىڭ 20 قىركۇيەگىندە ەڭبەكشىلەر دەپۋتاتتارى سۆەردلوۆ ( قازىرگى – بايزاق) اۋداندىق كەڭەسىنىڭ 74-ءشى ساندى شەشىمىمەن ءوزى وقىعان ورتالاۋ مەكتەپ پەن تۋىپ-وسكەن “قاراسۋ” ۇجىمشارىنا ەسىمى بەرىلگەن اقادىل سۋحانباەۆتىڭ جەكە قارۋى ماسكەۋگە تمد قارۋلى كۇشتەرى مۇراجايىنا قويىلعان. ەرلىگى تۋعان ەلى قازاقستان عانا ەمەس رەسەيدە, بەلورۋسسيادا, ليتۆادا ەرەكشە قادىرلەنىپ كەلەدى. 2005 جىلى تاراز قالاسىندا ەرلىك جاساپ تۇرعان ءساتىن بەينەلەگەن ەسكەرتكىشىنىڭ اشىلۋى سالتاناتىنا ەلباسىمىز ن.ءا.نازارباەۆ قاتىسىپ, ءسوز سويلەگەن. جىل سايىن 31 شىلدەدە باتىر ەسكەرتكىشىنە گۇل قويۋ ءراسىمى ءوتىپ تۇرادى. بيىل تۋعانىنا 90 جىل تولادى. وسىعان وراي جەرلەستەرى اۋدان ورتالىعى – سارىكەمەردە باتىر ەسكەرتكىشىن تۇرعىزدى.
ەرلىكتى ەلىن سۇيگەندەر جاسايدى.باتىر بابالارىنىڭ قانى بويىندا تۋلاعان, نامىس قايراعان اقادىل اعامىزدىڭ سىن ساتتە ءوز ءومىرىن سانالى تۇردە قاۋىپكە تىككەنى ءسوزسىز. ونى ادەيى بۇرمالاپ, تەرىس بايانداپ وزگەنىڭ ەرلىگىن قايتالاۋشى دەپ كەمسىتۋگە بولمايتىنىن ارنايى ءسوز ەتكەنىمىز دە وسىدان.
تۇرسىنحان تولقىنباي ۇلى, قازاقستان جۋرناليستەر وداعىنىڭ مۇشەسى. جامبىل وبلىسى.