استاناداعى "اققۋ كولى"

ەلورداداعى كۇلاش بايسەيىتوۆا اتىنداعى ۇلتتىق وپەرا جانە بالەت تەاترى ءوزىنىڭ بيىلعى 11-ءشى ماۋسىمىن دج. ءپۋچچينيدىڭ “بوگەما” وپەراسىمەن اشىپ, بەيبىتشىلىك جانە كەلىسىم سارايىنداعى ەكىنشى كورسەتىلىمدە قازاقستاننىڭ حالىق ءارتىسى,  مەملەكەتتىك سىيلىقتىڭ لاۋرەاتى زاۋىربەك رايباەۆ قويعان  پ.چايكوۆسكيدىڭ ايگىلى “اققۋ كولى” بالەتىن ۇسىندى. قايسىبىر قويىلىمدى الىپ قاراساڭىز دا, الدىمەن ساحنا دە­كوراتسياسى, سۋرەتشىنىڭ شىعارما­شىلىق ىزدەنىسى مەن بەكزات ونەردىڭ بەينەلى بەدەرى ءتانتى ەتپەي قوي­مايدى. مامىراجاي جازدىڭ جاي­ما-شۋاق لەبى ساحنادان بەر جاققا ەپتەپ ەسىپ, ايدىن كولدە ءدوڭ­گە­لەنگەن اي كەلبەتى پەرىشتە سەزىمدى اسەرلى الپەشتەيدى. توڭىرەكتى اسەم ساز تەربەپ تۇر. ساراي الدىنداعى الاڭقايدا جاز جامالىن قىزىقتاپ, جاستار ساۋىق-سايران قۇرۋدا. ويتكەنى, بۇگىن وزگە كۇندەردەن ەرەكشە, اسپاننان ايشۋاق سەزىم مولىنان توگىلگەن كۇن. حانزادا زيگفريدتىڭ كامەلەت­تىك جاسقا تولعان شاعىنا جاراتقاننىڭ جاقتاستىعى تابيعاتتىڭ تاپ-تازا قالپىنان قاتەسىز كورىنىس تاۋىپ, مەيىرىم وتى مازداۋدا. وسىعان جۇزدەرى الابۇرتقان جاستاردىڭ جاراسىمدى بيلەرى قوسىلىپ, ار جاقتاعى الىپ كارتينا مەن بەرگى بەتتەگى تىرشىلىكتىڭ ۇيلەسىمدى قو­ڭىر سازى بوز ءشالى بۇلتتار كوش­كەن اسپاندى قول سوزىم جەردەن كوزگە شالىندىرىپ, انە-مىنە دە­گەنشە, قۇدىرەتتى اۋەن اۋەلەي جونەلدى. تويدىڭ قىزا ءتۇسىپ, شارىقتاعان شاعىندا حانزادانىڭ اناسى ەرتەڭگى بولاتىن بالدا زيگ­فريدكە قالىڭدىق تاڭدالاتىنىن حابارلايدى. بۇل جاس جىگىتتىڭ ءومىرى ءۇشىن اسا اياۋلى قىمبات ءسات بو­لاتىن. ءومىر اتتى كەمەنىڭ داۋىل­دان ەرىكسىز شايقاتىلار, تولقىندا تولعاق قىسقان قۇرساقتاي قۇيىندى ۇرەيدىڭ ۇڭگىرىنەن شىعا الماي اۋرە-سارساڭعا تۇسەر الەگى بولارىن قايدان ءبىلسىن جاس قايىڭ. ول ءۇشىن بۇل دۇنيەدەگى ەڭ قيماس, ەڭ جارىق ساۋلەدەي ەلەستەگەن. ەندى سول قۇدىرەتتىڭ ءوزىنىڭ ءون بويىن قالاي بيلەمەگىن بىلمەككە اۋرە. وسى حاباردان سوڭ حانزادانىڭ كوڭىلى قوبالجىپ, ءۇمىت قاناتى كوپكە دەيىن تىنىم تاپپادى. ارايلاپ تاعى ءبىر كۇن ۇياسىنا ۇيالا باتىپ بارا جاتتى... كەنەت قاراڭعىلىق قويۋ ورماننىڭ تىل­سىم تىنىشتىعىنا ۇقساپ كەتتى. ءبىر توپ اققۋ كول جاعاسىندا كۇمىس قاناتتارىمەن كوككە ساۋلە شاشتى. وسى كەزدە زيگفريد باس­تاعان ءبىر توپ اڭ اۋلاعان ورەندەر سول ما­ڭايدى ءۇنسىز تورىپ, الاڭسىز ارمان قۋعان ءسات ەدى. وسى ارەكەتتەر بيمەن ۇعىنىقتى ورىندالىپ وتىردى. ءبىر وقيعا مەن كەلەسى ساحنالىق شە­شىمنىڭ اراسىندا بۋىنسىز قيمىلى بۇلت تۇتاسقان بيىكتە قالقىپ قالىپ قويارداي كورىنگەن, قيمىل-قوز­عالىسى استە ءابجىل سايقىمازاق شى­عا كەلگەن كەزدە جۇرت ءبىر سەرپى­لىپ قالدى. وسى بەينەنى سومداعان حالىقارالىق سىيلىقتىڭ لاۋرەاتى ەلدار سارسەنباەۆتىڭ ونەرىنە رياسىز كوڭىلمەن قول سوققان كو­رەرمەن ىقىلاسى تولايىم. ەكىنشى كورىنىس وتە اسەرلى, اققۋ قىزدار ايدىندا الاڭسىز جۇزۋدە. ورمانداعى كولدىڭ جاعاسىن قويۋشى-سۋرەتشى ۆلاديمير كوشە­لەۆ وتە نانىمدى بەينەلەگەن. ەسكى, سىرتى قاراقوشقىل تارتىپ, قاڭىراپ بوس قالعان تاس قورعاننىڭ سۇلباسى كوزگە تەز ىلىگەدى. بۇل – سيقىرلى ز ۇلىم دانىشپاننىڭ مەكەنى. ز ۇلىمدىق پەن قاتىگەزدىكتى قاپىسىز ورنەكتەۋدە ساحناداعى ءاربىر دەتالدىڭ كوركەمدىك ماڭىزىنا ايرىقشا ءمان بەرىلگەن. اۆتوردىڭ ايتايىن دەگەن ويىنىڭ ەداۋىر بولىگىن وسىنداي ۇتىمدى ۇع­ىم­­دارمەن ءدال تاۋىپ جەتكىزگەنى قۇپ­تارلىق. ابايلاماسا جازاتايىم جار قاباقتان قۇلاپ كەتۋگە بولاتىن شىڭ ۇشىن­داعى مۇنارالى قامال قالشيىپ قاتىپ قالعان. بۇل جەرگە ءتۇن جامىلا اققۋلاردىڭ ۇشىپ كەلگەنى قاۋىپتى كورىندى. ارتىنشا اربالەت اسىنعان اڭشى جىگىتتەر جەتتى اسىعىپ. زيگ­فريدتىڭ كوز الدىندا الگى اققۋدىڭ ءبىرى سىمباتتى كول ارۋىنا اينالىپ شىعا كەلگەن. مۇنى كورگەن جىگىت اڭ-تاڭ قالىپ, كوك پەرىشتەلەرىنە پەي­ىلدەنە كوز تىگەدى. ارۋ-اققۋ ءوزىنىڭ ءجا­نە قۇربىلارىنىڭ باسىنداعى قاي­عى­عا تولى قۇپيانى كۇيىنە تارقاتادى. ويتكەنى ولار دا وزدەرىندەي كادىمگى ەت پەن سۇيەكتەن جارالعان جاندار. تەك الگى ز ۇلىم دانىشپاننىڭ قاھا­­رىنان وسىنداي اۋىر جازاعا ۇشى­راعان. ول بۇلاردى دۇعالاپ قۇسقا اينالدىرىپ جىبەرگەن. دۇنيەنى قا­تەرلى اپاتتان, جامان­دىقتان, ز ۇلىم­دىقتان قۇتقاراتىن ادام ماحاببا­تىنان اسقان قۇدىرەتتى ەشتەڭە جوق. سوندىقتان اققۋلار ايالى سەزىمگە ىڭكار ەدى. جانە جاي عاشىقتىقتىڭ دۇعاعا كۇشى جەتە قويمايدى. عاشىق­تىق سەزىمىن بۇرىن ەشبىر جانعا اشپاعان جاس جىگىت قانا اققۋ-قىزدى قايتا ادام قالپىنا قايتارا الۋى مۇمكىن ەكەن. ال مۇنداي كىرشىكسىز اق قارداي تازا جۇرەكتىڭ بولۋى مۇمكىن بە؟ شىعارما يدەياسىنىڭ ماڭگى جا­ساپ كەلە جاتۋ سەبەبى ءدال وسى تۇسىندا. جۇرەك دەگەن جۇدىرىقتاي قۇتىڭدى مەيلىنشە ادال دا اق ۇستا دەگەن ادام­گەرشىلىك يدەياسىن العا تارتادى. جۇرەگى تاپ وسىنداي ماحابباتتىڭ الاۋىنا بولەنگەن زيگفريد ودەتتاعا ماڭگى جار بولۋعا انت بەرۋمەن ەكىنشى كورىنىس تياناقتالادى. وسى رەتتە زيگفريد ءرولىن ورىنداعان جاندوس اۋباكىروۆتىڭ ءوز كەيىپكەرىنىڭ جان-دۇنيەسىنە ەتەنە ەنۋگە بارىنشا تال­پىنىپ باعۋى, ودەتتا مەن ز ۇلىم دانىشپاننىڭ قىزى وديلليانىڭ بەينەلەرىن قاتار سومداعان, حالىق­ارالىق فەستيۆالدىڭ لاۋرەاتى اسەل شايكەنوۆانىڭ ادەتتە تەك تاجىريبەلى ارتىسكە سەنىپ جۇكتەلەر ءرولدى نازىك­تىگىمەن جاس تا بولسا ءمىنسىز ورىنداپ شىققانى قۋانتتى. ءۇشىنشى كورىنىس باستالعاندا ساحنا تورىندەگى سالتا­نات­تى ساراي ادەمى قانشايىمدارعا تولىپ كەتتى. الايدا حانزادانىڭ ساناسىن بيلەگەن كورىكتى ودەتتا بەينەسى كوز الدىنان كولبەپ كەتپەي قويادى. كەنەت وسى جيىننىڭ ۇستىنەن شاقىرىل­ما­عان قوناقتار ساۋ ەتىپ تۇسەدى. بۇلار – ز ۇلىم دانىشپان مەن ونىڭ قىزى وديلليا ەدى. ز ۇلىم دانىشپان قى­زىنا زيگفريدتىڭ جۇرەگىنە قالايدا جول تاۋىپ, وزىنە عاشىق ەتۋدى بۇيى­رادى. قاسارىسقان ز ۇلىمنىڭ اما­لىنا ايلا تابىلعان با؟ قىز اكە تا­لابىن ورىندايدى. ودەتتا بەينەسىنە ەنگەن وديللياعا ۇيلەنەتىندىگىن جىگىت اناسىنا ايتادى. سيقىرشىنىڭ قۋانىشىندا شەك جوق. ز ۇلىم ءرولىن سومداعان رۇستەم سەيىتبەكوۆتىڭ جەم­تىگىنە شۇيلىككەن قۇزعىنداي بىردە زيگفريدكە, ەندى بىردە ودەتتاعا الما-كەزەك قاناتىن قومداي ۇمتىلۋى شيراق قيمىل, سۇستى كەيىپ ارقىلى شىنايى بەينەلەندى. اققۋ-قىزداردى ەندى قۇرساۋدان شىقپايتىنداي ەتكەن ولار ءوز ماقساتتارىنا جەتكەن سوڭ كوز­دەن عايىپ بولادى. زيگفريد ال­دانعانىن سەزىپ, اققۋ كولىنە جەتۋگە اسىعادى. ءتورتىنشى كورىنىستە تاعى دا كولدىڭ جاعاسى مەن اققۋ-قىزدار ءبيى اسەم­دىگىمەن كوڭىل باۋرايدى. وكسىكتەن جۇرەگى قۇسا بولعان ودەتتانىڭ ومىرگە ىزا-كەگى قايناپ, قۇربىلارىنا سىر اقتارۋدا. سەنىم ارتقان زيگفريدى جوق, الدامشى سەزىمنىڭ جەتەگىندە جەلمەن بىرگە قاڭباقشا بايىز تاپپاس وتكىنشى ءبىر پەندەگە جورىدى. بىراق سول زامات اسىعىپ زيگفريد تە جەتكەن ەدى. عاشىقتاردىڭ تابىسۋى ساحنادا كوركەم يىرىمدەرمەن بەدەرلەندى. قوس جۇرەكتىڭ ءلۇپىلىن سەزىپ قويعان ز ۇلىم دانىشپان قايتا اينالىپ سوعادى. ەكى جاستىڭ ماحاببات الاۋىن جەڭۋگە ءداتى شىداماعان ول ەندى تابيعاتتىڭ ءدۇ­لەي قارا كۇشىن كومەككە شا­قىرۋعا ءماجبۇر بولادى. ماحاببات پەن ز ۇلىمدىقتىڭ شايقاسىنان اسپان استى شاتىناپ كەتتى. ءوزىنىڭ ارمانى مەن ارۋى ءۇشىن جانىن بەرۋگە دايىن باتىل جىگىتتىڭ ەرلىگى ز ۇلىم ويىن ىسكە اسىرماي تاس­تايدى. قوس عاشىق ماقساتىنا جەتكەن تۇستاعى شاتتىق كۇيى وتە شابىتتانا تارتىلدى. مۋزىكانىڭ وقيعامەن جاقىن ۇيلەسىپ, ءبىرتۇتاس دۇنيەگە اينالۋى ءۇشىن قويۋشى-ديريجەر ابزال ءمۇحيتدينوۆتىڭ كوپ تەر توككەنىن ايتا كەتكەن ابزال. سو­نىمەن بىرگە ءمادينا باسباەۆا, كسە­نيا تول­ماچەۆا, اسەل وسپان­­با­ەۆا, يننا چۋتكوۆا, تاي­ىر گا­تاۋوۆ, عاليا ماجاعۇلوۆا سىندى تاعى دا باسقا قوسالقى بەي­نەلەردى ورىنداعان جاس ارتىستەردىڭ كە­لە­شەگىنەن كوپ ءۇمىت كۇتۋگە بولادى. جاس تەاتر رەپەرتۋارىندا ءوز­ىن­دىك ورنى بار “اققۋ كولى” بالەتىنىڭ جەتىستىگى تۋرالى مۇنان ارمەن قاراي دا ويىمىزدى جالعاستىرا بەرۋىمىزگە بولار ەدى. الايدا ءاڭ­گى­مەمىزدى ونەر ادامدارىنىڭ ءوز لە­بىزىمەن اياقتاعاندى ءجون كورىپ وت­ىرمىز. مادەنيەت ۆيتسە-ءمينيسترى اسقار بورىباەۆ چايكوۆسكيدىڭ “اققۋ كولى”, “ۇيقىداعى ارۋ”, “ششەلكۋنچيك” بالەتتەرى الەمنىڭ ايتۋلى تەاترلارى رەپەرتۋارىنان بەرىك ورىن الاتىن كلاسسيكالىق ءىنجۋ-مارجاندار بولىپ سانالسا, بۇل رەتتە استانا تەاترى بالەت ترۋپ­پاسىنىڭ تابىستارى قۋانار­لىق جاعدايدا ەكەنىن تىلگە تيەك ەتكەن. بيىلعى ماۋسىمنىڭ جىل­داعىعا قاراعاندا وزگەشەرەك ەكەنى, مىسالى, جىل اياعىنا دەيىن ءادىل بەستىباەۆتىڭ “بايتەرەك” جاڭا بالەتى ساحنالانعالى جاتقانىن ايت­قان. ال “ۇلتتىق وپەرالار مەن بالەت تۋىندىلارىن قويۋدا قانداي جەتىستىكتەر بار؟” دەگەن سۇراققا: “قازاق كومپوزيتورلارى شىعار­ما­لارىنا ايتارلىقتاي كوڭىل ءبولىنىپ كەلەدى. ماسەلەن, بالنۇر قىدىر­بەكتىڭ “قالقامان-مامىر”, سەرىك ەركىنبەكوۆتىڭ “ماڭگىلىك الاۋ” سىندى بالەتتەرى, باسقا دا وسىنداي سۇبەلى بەس ۇلتتىق دۇنيە كورەر­مەن­مەن جاقىن كۇندەردە قاۋىشا­تىن بولادى. مۇنىمەن بىرگە ۇلتتىق وپەرالاردىڭ دا سانى جىل­دان-جىلعا ارتپاسا كەمىمەيدى” دەپ جاۋاپ بەردى. ك.بايسەيىتوۆا اتىن­داعى ۇلتتىق وپەرا جانە بالەت تەاترىنىڭ ديرەكتورى تولەۋبەك الپيەۆتىڭ ايتۋىنشا, ماريۋس پە­تيپا مەن لەۆ يۆانوۆ قويعان “اققۋ كولى” بالەتى الەمنىڭ كە­مىن­دە ءبىر مەزگىلدە ەلۋدەن استام ەلىنىڭ ساحناسىندا ۇزدىكسىز ءجۇرىپ وتىرادى ەكەن. ءبىر عاجابى, ونى ءار ەل تەك وزدەرىنە ءتان بوياۋمەن جەتكىزۋگە تى­رىسادى. ماسەلەن, قىتايلار قويعان ۇلگى مەن ەلوردا تەات­رى­نىڭ “اققۋ كولى” ءبىر-بىرىنە مۇلدە ۇق­سا­مايدى, سول سەكىلدى الماتى مەن استانا تەاترلارى دا ءبىر-ءبىرىن قاي­تالامايدى. مىسالى, الما­تىدا “اققۋ كولى” ءۇش اكتىلى بولسا, ەل­وردالىق تەاتردا ول ءتورت اكتىدەن تۇ­رادى. ەلوردا تەاترىنىڭ بالەت ترۋپ­پاسى وندىردەي جاستاردان قۇرالعان. ەۋروپانىڭ ايگىلى تەاتر­لارىندا تاجىريبەدەن ءوتىپ كەلگەن جاستار كوپ. قىسقاسى, جاس بالەت ترۋپپاسى ءالى تالاي بيىك شىڭ­دار­دى باعىندىرارىنا يلانتادى. سۋرەتتەردە: “اققۋ كولى” بالەتىنەن كورىنىستەر.