بۇگىنگى الەمدە سۋ وتكىر ماسەلەلەردىڭ ءبىرى بولىپ وتىر. جۋىردا پرەمەر-مينيستر كارىم ءماسىموۆ: “الداعى ون جىلدا سۋ ۇلكەن ءماسەلەگە اينالعالى تۇر. تەك قازاقستان عانا ەمەس, الەمنىڭ بارشا عالىمدارى قازىردەن بۇعان باس قاتىرۋدا. سوندىقتان, بۇل ماسەلەنى شەشۋ كەرەك”, دەپ اتاپ وتكەن بولاتىن. ءبىز وسى ماسەلەگە قاتىستى جاقىندا اۋىل شارۋاشىلىعى مينيسترلىگى سۋ رەسۋرستارى كوميتەتىنىڭ توراعاسى ورمان اناربەكتى اڭگىمەگە تارتقان ەدىك.
– قازاقستانعا اعىپ كەلەتىن وزەندەردىڭ كوپجىلدىق ماڭىزدىلىعىن ورتاشا ەسەپپەن باعالاساق, سوڭعى 30 جىلدا جىلىنا 25,3 تەكشە شاقىرىمعا ازايعانى بايقالادى (جەرگىلىكتى سۋلار بويىنشا – 10,3, ترانسشەكارالىق سۋلار بويىنشا – 15,2). بۇل اۋا رايىنىڭ ۇزاق مەرزىمدى بولجامىنىڭ وزگەرۋىنە سايكەس كەلەدى. ترانسشەكارالىق اعىپ كەلەتىن سۋلار ازايادى دەگەن بولجامداردى ەسكەرگەندە 2020 جىلعا قاراي رەسپۋبليكادا سۋ رەسۋرستارىنىڭ ءارى قاراي ازايۋى جىلىنا 86 تەكشە شاقىرىمعا دەيىن جەتپەك. ەستەرىڭىزگە سالا كەتەيىن, جەراستى سۋ كوزى ادەتتە ءىرى وزەندەردىڭ باسسەينىنە جيناقتالعان. بۇل جەر ءۇستى رەسۋرستارىمەن تىعىز گيدراۆليكالىق بايلانىسى بار ەكەنىن كورسەتەدى. سوندىقتان دا ولاردى پايدالانۋ كەلىسىلگەن تۇردە جۇزەگە اسۋى كەرەك: ءبىر “ەلەمەنتتى” شامادان تىس پايدالانۋ ەكىنشىسىنىڭ جاعدايىنا مىندەتتى تۇردە اسەر ەتەدى. تابيعي-كليماتتىق فاكتوردى دا ەستەن شىعارۋعا بولمايدى. گيدرومەتەورولوگيا, گيدرولوگيا مەن سۋ رەسۋرستارىن پايدالانۋ ماسەلەلەرى ءبىرتۇتاس دۇنيە رەتىندە قارالۋى كەرەك. سۋ نىساندارى احۋالىن شىنايى ءبىلىپ وتىرۋ ءۇشىن جوسپارلى تۇردە مونيتورينگ جۇرگىزىلۋى. ول سۋدى قاۋىپسىز پايدالانۋ جانە قاۋىپتى جاعدايلاردىڭ الدىن الۋ ءۇشىن قاجەت.
– بۇگىندە قازاقستان ەكونوميكاسىنداعى سۋ رەسۋرستارىنىڭ الاتىن ورنىن قالاي باعالاۋعا بولادى؟
– ەكونوميكامىزدىڭ سۋدى تۇتىنۋ كورسەتكىشى جىلىنا 32,5 تەكشە شاقىرىمدى قۇرايدى. ەگەر سالالار بويىنشا ايتار بولساق, ەڭ كوپ تۇتىناتىن اۋىل شارۋاشىلىعى سالاسى, ول 75%-دى قۇرايدى. بۇل كولەمنىڭ جارتىسىنان استامى, ياعني 53%-ى ارال-سىرداريا باسسەينىندە پايدالانىلادى, ول جەردە ءداستۇرلى سۋارمالى ەگىن شارۋاشىلىعى دامىعان. سۋدى وندىرىستىك ماقساتتا مول كولەمدە تۇتىناتىندار ەرتىس باسسەينىنىڭ نىساندارى – 38%, نۇرا-سارىسۋ – 29%, ورال-كاسپي – 21%. بۇلار ەلىمىزدىڭ يندۋستريالىق دامىعان وڭىرلەرىندە ورنالاسقان. كوممۋنالدىق-تۇرمىستىق سەكتور بار بولعانى سۋدىڭ 5 پايىزىن عانا تۇتىنادى.
– ءسىز سۋ رەسۋرستارىنىڭ ازايىپ بارا جاتقانى تۋرالى ايتىپ قالدىڭىز. مۇنى ەلىمىزدىڭ ۇلتتىق قاۋىپسىزدىگىنە تونگەن قاتەر دەپ ساناۋعا بولا ما؟
– بۇل 2020-2030 جىلدارعا قاراي الاپات سۋ تاپشىلىعى قاۋپى بارىن اڭعارتادى. ياعني, ۇلتتىق قاۋىپسىزدىك ماسەلەسىنە تىكەلەي قاتىستى دۇنيە. وزدەرىڭىزگە ءمالىم, قازاقستان ءىرى ترانسشەكارالىق وزەندەردىڭ تومەنگى اعىسىندا ورنالاسقان. سوندىقتان, سۋمەن قامتاماسىز ەتۋ جايى كوبىنە ىرگەلەس جاتقان مەملەكەتتەردىڭ شارۋاشىلىق ۇستانىمدارىنا, ەكونوميكالىق دامۋى مەن حالىق سانىنىڭ وسۋىنە تاۋەلدى. ەندەشە, سۋ رەسۋرستارىن پايدالانۋ مەن قورعاۋدى رەتتەۋ ماسەلەلەرى ستراتەگيالىق ماڭىزعا يە.
– بۇل پروبلەمانى شەشۋدىڭ جولدارى قانداي؟
– بىرىنشىدەن, ەل ىشىندە سۋ رەسۋرستارىن قورعاۋ مەن ۇتىمدى پايدالانۋ قاجەت. ول ءۇشىن كىرىكتىرىلگەن باسقارۋدىڭ ۇلتتىق جوسپارىن قابىلداۋ كەرەك جانە سونىڭ نەگىزىندە تۇتاستاي وڭالتۋ جۇمىستارىن, قولدانىستاعى سۋ شارۋاشىلىعى ينفراقۇرىلىمىن جەتىلدىرۋ قاجەت. بۇدان تىس, بارلىق جەردە جاڭا سۋ ۇنەمدەۋ تەحنولوگيالارىن, وندىرىستىك ءۇردىستەردى باسقارۋدىڭ اۆتوماتتاندىرىلعان جۇيەلەرىن ەنگىزىپ, مەملەكەتتىك جانە باستاپقى سۋ ەسەپتەۋدى جولعا قويۋ كەرەك. العاشقى تاجىريبەلەردىڭ ناتيجەلەرى كوڭىل كونشىتەدى. ماسەلەن, وڭتۇستىك قازاقستان وبلىسىنداعى “جاڭااقدالا” اگروفيرماسى قىزاناق ءوسىرۋ ءۇشىن تامشىلاتىپ سۋارۋ تەحنولوگياسىن ەنگىزدى. سونىڭ ارقاسىندا الىنعان ءونىم كولەمى 3,5 ەسە ارتىپ, سۋ شىعىنى 2,8 ەسەگە ازايدى. تىڭايتقىش زاتتاردى قولدانۋداعى ۇنەمدەۋ 30%-عا, ال وسىمدىكتى اۋىلشارۋاشىلىق ءوڭدەۋگە كەتكەن شىعىن 40%-عا كەمىدى. اقمولا, قاراعاندى جانە پاۆلودار وبلىستارىندا كارتوپ وسىرۋدە امەريكالىق “ۆالەي” سۋارۋ ءماشينەلەرى قولدانىسقا ءساتتى ەنگىزىلۋدە. ءناتيجەسىندە, ەگىستىك سۋىن ءۇش ەسە ۇنەمدەي وتىرىپ, ءونىم كولەمىن ارتتىرۋعا قول جەتكىزىلدى. بۇگىندە مەملەكەت تاراپىنان رەسۋرستاردى ۇنەمدەۋگە باسا كوڭىل ءبولىنىپ وتىر دەۋگە بولادى. اتاپ ايتقاندا, رەسۋرس ۇنەمدەيتىن وزىق تەحنولوگيالاردى ەنگىزۋ ءۇشىن ۇزاق مەرزىمدى جەڭىلدەتىلگەن نەسيە بەرىلۋدە. بۇل اۋىل شارۋاشىلىق ونىمدەرىنىڭ وزىندىك قۇنىن تومەندەتىپ, رىنوكتاعى باسەكەگە قابىلەتتىلىگىن ارتتىرۋ ءۇشىن جاسالىپ وتىر.
– قازاقستان سۋ رەسۋرستارىن ۇتىمدى ءارى ءتيىمدى پايدالاناتىن كۇنگە قاشان جەتەدى؟
– سۋدى ۇتىمدى ءارى ءتيىمدى پايدالانۋ ولشەمدەرىن انىقتاۋ ءۇشىن گيدرومەليوراتيۆتىك جۇيەلەردە تەحنولوگيالىق ۇردىستەردى باسقارۋدىڭ اۆتوماتتاندىرىلعان جۇيەسىن ەنگىزۋىمىز كەرەك. ول ءۇشىن سۋدى تۇتىنۋشىلاردىڭ اۋىلدىق جەردەگى تۇتىنۋشى كووپەراتيۆتەرى سۋ بولەتىن نۇكتەلەرىندە جانە سۋ تۇتىنۋشىلاردىڭ وزدەرىندە اۆتوماتتاندىرىلعان سۋدىڭ ەسەبى بولۋ كەرەك. وكىنىشكە قاراي, قازىر ءبىز بۇل ىستەردى ەندى عانا قولعا الىپ جاتىرمىز. بۇعان قوسا, بىزدە سۋ جەتكىزۋ قىزمەتىنە تولەنەتىن باعا ارزان. تۇتىنۋشىلار سۋدىڭ قادىرىن جەتە تۇسىنبەيدى. دامىعان مەملەكەتتەردە سۋارمالى ەگىستىكتەردەگى سۋ تۇتىنۋ ءبىر ماۋسىمدا گەكتارىنا ورتا ەسەپپەن 5-7 مىڭ تەكشە مەتردەن اسپاسا, بىزدەگى ءوندىرۋشىلەردە بۇل شىعىن 13 مىڭنان 17 مىڭعا دەيىن, ال كۇرىش ەگىستىكتەرىندە گەكتارىنا 26 مىڭ تەكشە مەترگە دەيىن جەتەدى. تاعى ءبىر مىسال كەلتىرەيىك, اتالعان ەلدەردە سۋارمالى سۋدىڭ ءار تەكشە مەترىنە 2-8 كيلو ونىمنەن كەلسە, بىزدە 400-دەن 800 گرامعا دەيىن عانا كەلەدى. وسىدان-اق ءبىزدىڭ سۋدىڭ پايداسىن قانشالىقتى كورىپ وتىرعانىمىز بىلىنەدى. از سۋ ارقىلى, ياعني ۇنەمدەۋ ارقىلى مول ءونىم الۋعا جول سالۋ ءبىزدىڭ مىندەتىمىز. ال ول ءۇشىن سۋ جەتكىزۋ قىزمەتىنىڭ اقىسىنا تاسىمالداۋ شىعىنىنىڭ قۇنىن قوسۋ كەرەك. ياعني, ول سۋدى تۇتىنۋشىنىڭ رەسۋرستىڭ قادىرىن ءتۇسىنىپ, سەزىنىپ, سۋدى مۇقيات قولدانىپ, ۇنەمدەۋشى تەحنولوگيالاردى بەلسەندى تۇردە قولدانا باستاۋى ءۇشىن قاجەت.
– سۋ ماسەلەسىندە كورشىلەس ەلدەر اراسىنداعى قاتىناستىڭ كۇردەلى بولاتىنى جاسىرىن ەمەس. وسى قاتىناس ورتالىق ازيا ەلدەرى اراسىندا, ونىڭ ىشىندە سىرداريا وزەنى بويىنشا قانشالىقتى رەتتەلگەن؟
– مەملەكەتارالىق سۋ قاتىناستارىن جەتىلدىرۋ وسى سالاداعى مەملەكەت ساياساتىنىڭ باسىم باعىتى. بارىنەن بۇرىن, بۇل ترانسشەكارالىق سۋ ارنالارىنداعى سۋ رەسۋرسىن ءبىرلەسە پايدالانۋدىڭ قۇقىقتىق جانە ەكونوميكالىق تەتىكتەرىن جولعا قويۋ بولىپ تابىلادى. اتالعان باعىت وسىنداي پروبلەمالارمەن اينالىساتىن حالىقارالىق ۇيىمدارمەن سىندارلى ارىپتەستىك ورناتۋدى كوزدەيدى. سىرداريا ءماسەلەسىنە كەلەر بولساق, تاياۋ بولاشاقتا بىزگە قازاقستان, قىرعىزستان, تاجىكستان جانە ءوزبەكستان ۇكىمەتتەرى اراسىندا سىرداريا وزەنى باسسەينىنىڭ سۋ جانە ەنەرگەتيكالىق رەسۋرستارىن پايدالانۋ تۋرالى ۇزاق مەرزىمدى كەلىسىمگە قول قويۋ كەرەك. ونىڭ جوباسى نەگىزىنەن ء“امۋداريا جانە سىرداريا وزەندەرى باسسەيىنىندەگى سۋ رەسۋرستارىن باسقارۋ جانە رەتتەۋ مەحانيزمدەرىن جەتىلدىرۋ اتتى” Rەتا جوباسىنىڭ اياسىندا ءازىرلەندى. ونى ازيا دامۋ بانكىنىڭ تەحنيكالىق كومەگى شەڭبەرىندە قارجىلاندىرۋ كوزدەلگەن. مۇنداي كەلىسىمنىڭ بولماۋى قازاقستاننىڭ وڭتۇستىگىندە سۋ شارۋاشىلىعى احۋالىن كۇردەلەندىرە تۇسەدى – قىستا سۋدىڭ جاساندى تاسقىنى, ال جازدا سۋارمالى سۋدىڭ تاپشىلىعى ورىن الادى. بىراق وزبەكستان اتالعان قۇجاتتىڭ جوقتىعىن پايدالانىپ, 2000 جىلدان بەرى قىس كەزىندە سۋدى قارماپ قالۋ ماقساتىندا ءوز اۋماعىنداعى ارنادا سۋ قويمالارىنىڭ جوبالاۋ جۇمىستارى مەن قۇرىلىسىن قولعا الا باستادى. كۇزگى-قىسقى جانە كوكتەمگى سۋ تاسقىندارىمەن كۇرەسۋ ءۇشىن, جانە ولاردىڭ كەرى اسەرلەرىنەن ساقتانۋ ءۇشىن ەلباسى ن.نازارباەۆتىڭ كورەگەن ساياساتى ارقاسىندا قاس-قاعىم مەرزىمدە “كوكساراي” سۋ رەتتەگىشى جەدەل سالىنىپ, پايدالانۋعا بەرىلۋدە. بۇل ءوز كەزەگىندە ونداعان جىلدار بويى شەشىمىن تاپپاي كەلە جاتقان وڭتۇستىك قازاقستان جانە قىزىلوردا وبلىستارىنداعى ەلدى مەكەندەردى سۋ باسۋ قاۋپىنىڭ بەتىن قايتاردى. سونىمەن قاتار, وقو-نىڭ ماقتاارال اۋدانىنداعى ەگىستىك القاپتارىن شاردارا سۋ قويماسىنىڭ سۋىمەن تۇراقتى قامتاماسىز ەتۋ ءۇشىن پرەزيدەنتتىڭ تاپسىرماسى بويىنشا, 90 مىڭ گەكتار القاپتى سۋارۋعا قابىلەتتى 30 شاقىرىم ماگيسترالدى كانالى بار سورعى ستانساسى سالىنۋدا. ترانسشەكارالىق ءامۋداريا مەن سىرداريا وزەندەرىنىڭ سۋ الەۋەتىن پايدالانۋداعى بارلىق تۇيتكىلدەردى شەشۋ ماقساتىندا ەلباسى ءتورت ەل باسشىلارىنا ۇلەستىك قاتىسۋ ارقىلى مەملەكەتارالىق سۋ-ەنەرگەتيكالىق كونسورتسيۋمىن قۇرۋدى ۇسىندى. ول ءار مەملەكەتتىڭ اتالعان وزەندەردىڭ سۋ رەسۋرستارىنا تەڭدەي قولجەتىمدىلىككە يە بولۋ ءۇشىن قاجەت.
– ىشكى شارۋاشىلىقتاعى پروبلەمالار مەن حالىقارالىق دەڭگەيدە شەشىمىن كۇتكەن مىندەتتەردى سۋ رەسۋرستارى كوميتەتى مەملەكەتتىڭ وكىلەتتى ورگانى رەتىندە شەشۋگە قانشالىقتى قاۋقارلى؟
– سۋ رەسۋرستارى, دالىرەك ايتار بولساق, ونىڭ ۇتىمدى پايدالانىلۋى حالىقتىڭ يگىلىگى مەن تابيعي الەۋەتتى قولداۋ جانە ەلىمىزدىڭ وڭىرلەرىندەگى ۇلتتىق كىرىسىنىڭ ماڭىزدى ءبىر بولىگىن ايقىندايدى. سۋ رەسۋرستارىن دۇرىس باسقارۋ دارەجەسى بۇگىندە مەملەكەتتىك ورگاننان تالاپ ەتىپ وتىرعانداي دەڭگەيدە سەزىلمەيدى. ول ءۇشىن اتالعان ورگان جەتكىلىكتى تۇردە قاۋقارلى جانە بىرنەشە مينيسترلىكتەر مەن اگەنتتىكتەردىڭ جۇمىسىن ۇيلەستىرە الاتىن مارتەبەگە يە بولۋ ءتيىس. بۇعان قوسا, قازاقستان ترانسشەكارالىق سۋ رەسۋرستارىنا ايتارلىقتاي تاۋەلدى. بۇل بىزگە كورشىلەس ەلدەرمەن كەلىسسوز جۇرگىزۋ مەن دوستىق قارىم-قاتىناس ورناتۋ سالاسىندا كوپتەگەن جۇمىستار جاساۋ قاجەتتىگىن كورسەتەدى. مىسالى, ءوزبەكستان, تاجىكستان, تۇركىمەنستان جانە قىتايدا سۋ شارۋاشىلىعى مينيسترلىكتەرى, ال, قىرعىزستان مەن رەسەيدە سۋ قاتىناسى ءجونىندەگى اگەنتتىكتەر بار. مۇنداي جاعدايدا قازاقستان ديپلوماتيالىق قارىم-قاتىناس ماسەلەسىندە ءتيىمسىز جاعدايدا قالىپ وتىر. سۋ رەسۋرستارى كوميتەتىنىڭ باسشىلىعى كەز كەلگەن كەلىسسوزدەردى جۇرگىزۋ ءۇشىن تەك اۋىل شارۋاشىلىعى مينيسترلىگى مەن سىرتقى ىستەر مينيسترلىگى ارقىلى عانا ارەكەت ەتۋگە ءماجبۇر. بۇل جاعداي قازاقستاندا دا سۋ رەسۋرستارى ءجونىندەگى اگەنتتىك قۇرۋ كەرەكتىگىن كورسەتىپ وتىر.
اڭگىمەلەسكەن داستان كەنجالين.