سول ءبىر ءان
اتاق-داڭق دەگەنىڭىز ونىڭ تۇسىنە دە كىرمەدى. ول وسى ءبىر ابستراكتسيالىق شارتتى ۇعىمنىڭ بار ەكەنىن ءبىلدى, بىلە تۇرا سونى قاجەتسىنبەدى. ول تەك قانا ونەر, تازا ونەر توكتى. سول ونەردى وگەيسىتەتىن وگەي ۇلدار بار ەكەنىن بىلمەدى. ءبارىن وزىندەي كوردى. سويتسە, ءومىر وتەتىنىن, تالاي جىلدار وزەگىن ورتەيتىن ولەرمەندەر بار ەكەنىن بىلمەپتى. زەينەتكە شىققاندا باياعىدا ءوزاعاڭ الىپ بەرگەن كومسومولدىڭ سىيلىعىنان باسقا دانەنە دە جوق ەدى. كەيىن ءشامشىگە اتاق تا, داڭق تا ءبارى ءوزى كەلدى. ول ۇلىقتاردان ەسىك پەن توردەي ماشينە سۇرامادى, ىشىنە ءبىر سوۆحوزدىڭ حالقى سىيىپ كەتەتىن ءۇي دە سالمادى. ول باراقات ءومىردى اننەن ىزدەدى, اننەن جانىنا سايا تاپتى. ونىڭ ءاربىر ءانى دۇنيەگە كەلگەن كۇن حالقى ءۇشىن مەرەكە بولدى.
ول اباي اتام سەكىلدى مىڭمەن جالعىز الىسقان جوق. قولىنا باقان الىپ, بەس قارۋىن سايلاپ كۇرەسكە شىقپادى. ول ءىشتەي عانا قاراپايىم قالپىمەن كۇرەستى. كوپتىڭ ىشىندە تۇرىپ تا ءوزىن جالعىز سەزىندى. ول رۋحاني جالعىزدىقپەن جاعالاسىپ ءوتتى. ول جامبىل مەن شىمكەنتتىڭ وي-شۇقىرىن كەزىپ, اقانداي كىسىكيىكتەنىپ ءجۇرگەندە دە جالعىزدىقتان قۇلازىدى. بىراق ونىڭ رۋحى مىقتى ەدى. جالعىزدىق جۇتىپ قويادى دەپ ۇرەيلەنگەن جوق, وسى پروتسەستىڭ ۇزاققا سوزىلا بەرەتىنىنەن, كەيبىر ارىپتەستەرىنىڭ ۇنسىزدىگىنەن قورىقتى. ءشامشى دە وزگەلەر سەكىلدى, قوعامنىڭ قاسىرەتىن باستان كەشتى. احمەت جۇبانوۆتىڭ كەزىندە ءماسكەۋگە, بىشكەككە قاشقانى سەكىلدى, ءشامشى دە ءومىرىنىڭ كوبىن استانانىڭ سالتاناتتى سارايلارىندا ەمەس, ەل ىشىندە وتكىزدى.
قازاق مۋزىكاسىنىڭ مۇقاعاليىنداي بولعان ءشامشىنى ءبىز نەگە ايتا بەرەمىز, نەگە ۇمىتپايمىز, نەگە جاقسى كورەمىز؟
قانشاما قىلكوپىردەن وتسە دە ادامدىق ارىن بيىك ۇستاپ, حالقىن رۋحاني جەتىلدىرۋدى, رۋحىن كوككە كوتەرۋدى عانا ماقسات تۇتىپ, پاراساتىن پەندەشىلىككە ايىرباستاماعان, ء“ويتىپ ەدىم, ءبۇيتىپ ەدىم” دەپ مىندەتسىنبەگەن, ونەردەن باسقا ءومىر جوق دەپ بىلگەن. سونشاما تالانتتى, جەر جارار اتاعى بولا تۇرا قاراپايىم ءومىر كەشۋدىڭ ءنازيرا ۇلگىسىن كورسەتتى ءشامشى.
ءشامشىنىڭ اندەرى بولماسا دۇنيەنىڭ ديدارىنا داق ءتۇسىپ, اياۋلى سەزىمدەر الدەقاشان جوعالىپ كەتەتىندەي ەدى.
ومىردە اقىنداردىڭ ءبارى جالعىز
(مۇقاعالي).
تالانتتاردىڭ ءبارى جالعىز...
ءشامشى دە جالعىز...
قازاق ۇلىسىندا مىقتىلار, جاقسىلار مەن جايساڭدار كەشە دە بولعان, بۇگىن دە بار, ەرتەڭ دە تۋا بەرەدى. سونىڭ ءبارى دە بيىك, ءبارى دە بەكزات ەدى دەيمىز بە؟ كەسىمدى پىكىر ايتۋ قيىن. دەگەنمەن دە, وسىناۋ بويىنداعى ۇلىق ولشەمدەردى پەندەشىلىگى جەڭگەندەرى دە, شىن مانىندەگى ۇلت مۇددەسى ءۇشىن كۇرەس جولىندا باس ساۋعالاپ كەتكەندەرى دە بولدى. بۇل, اسىرەسە, قازاقتىڭ قاسىرەت شەككەن 60-70-ءشى جىلدارىنان بەرمەن قاراي بايقالعان قۇبىلىس ەدى. ءبىز 30-50-ءشى جىلدار تۋرالى كوپ ايتتىق, كوپ جازدىق. ال, كۇنى كەشەگى جەتپىسىنشى جىلداردىڭ جىلىمىعى تۋرالى ەشتەڭە ايتپايمىز.
كەڭەستىك قازاقستاننىڭ بار سالاسىندا ءداستۇردى جويۋ, ءداستۇرسىز ءومىر ءسۇرۋ وسى جىلدارداعىداي كەڭ ءورىس الىپ, ناۋقانعا اينالعان جوق. وسى كەزەڭدە ونەر ساحناسىنا جارق ەتىپ ءشامشىنىڭ شىعۋى الگى “كەمەلدەنگەن” ساياساتتىڭ شىرقىن بۇزىپ ەدى. قالاي بولعاندا دا قازاقتىڭ باعىنا ءشامشى تۋدى. ول قازاق انىنە كەڭەس ۇكىمەتىنىڭ اتا جاۋى ءداستۇردى الىپ كەلدى. ءسويتىپ, ول رەسمي يدەولوگيادان امالىن اسىرعىسى كەلىپ, قازاق انىنە جاڭاشىل ءداستۇر ەنگىزدى. “باسقا جۇرتتا, ماسەلەن, ورىستا “ورىس ءۆالسى, رومانسى, يمپەراتور ءۆالسى” بار, قازاقتا نەگە بولمايدى؟” دەدى ءشامشى.
قازاقتىڭ اتاعى دارداي وركەسترلەرىنىڭ رەپەرتۋارىن ورىستىڭ, ەۋروپانىڭ شىعارمالارى جانشي باستاعاندا ءشامشى اتقا ءمىندى. قازاقتىڭ مۋزىكا ونەرىندەگى ەجەلگى ءداستۇرى ودان ءارى جالعاسىن تاپقاندا عانا, ەلدىڭ رۋحاني بۇتىندىگىن ساقتاپ قالۋعا بولاتىندىعىن ءشامشى سۇڭعىلا ءتۇسىندى. ءارينە, باسقا دا ءىرى كومپوزيتورلار بولدى. ءارىسىن ايتپاعاندا, بەرىسى م.تولەباەۆ, ا.جۇبانوۆ پەن س.مۇحامەدجانوۆ, ن.ءتىلەنديەۆ جانە ت.ب. كومپوزيتورلاردىڭ ءجونى بولەك ەدى.
تالانتتىڭ, تۇلعانىڭ جولى ەشقاشان داڭعىل بولعان ەمەس. ونىڭ ءومىرى قايشىلىقتارعا, كۇرەستەرگە تولى. اڭگىمە ءبىز سونى قالاي جازىپ ءجۇرمىز دەگەنگە كەلىپ سايادى. تالانت دەگەن تەلەگەي-تەڭىز ۇعىمنىڭ الۋان ماعىناسىنىڭ ءبىرى – تاعدىر, شىندىق شىعار. ەندەشە, سول تالانت ومىرىنە قاتىستى شىندىقتى شىڭعىرتىپ ايتا الىپ ءجۇرمىز بە؟ ءبىز ولار جونىندە ايتىلار اڭگىمەنىڭ بەتىن عانا قالقىپ ءجۇرگەن جوقپىز با؟ حالقىمىز ءوزىنىڭ ءبىرتۋار تۇلعالارى جونىندە (ادەبيەت, مادەنيەت, ونەر, عىلىم, ت.ب.) ابدەن ءبىلىپ بولدى دەپ ويلايسىز با؟ ەندەشە, وقىرمانعا ولار جونىندە بۇرىنعىداي كولگىرسۋ, تاپتاۋرىن ەمەس, تەرەڭ, اشىق اڭگىمە كەرەك.
ەرتەرەكتە ەسەنين پۋشكيندى وقۋ ءۇشىن تالانت قاجەتتىگىن قايتا-قايتا پىسىقتاپ ايتقان ەدى. سول كىسى ايتپاقشى, تالانت تۋرالى تۋىندى دا تالانتتى جازىلماۋعا حاقىسى جوق. تالانتتى تۋىندىدا اقىل-وي, پاراسات, سەزىم سەكىلدى پالساپالىق, ياكي ەستەتيكالىق كاتەگوريالار ءاردايىم ەگىز ورىلەتىنى ءسوزسىز.
ءشامشى تۋرالى از جازىلىپ, از ايتىلىپ جاتقان جوق. بىراق جەتپەي جاتىر دەدىك. نەگە؟ قازاقتا ءانشى دە, كۇيشى دە كوپ. ارعىسىن ايتپاعاندا, بەرتىندەگى سىدىق, ءابىلاحات, نۇرعيسا, بەكەن, سادىق, كوزى ءتىرى ءىليا... ارقايسىسىنىڭ ءوز ورنى بار, ءبىر-ءبىر بيىك. ال, سونىڭ ىشىندە ءتىرى كۇنىنىڭ ءوزىندە شامشىدەي اڭىزعا اينالعانى از. “بۇل عالامدا تەك ەكەۋمىز عانا جارىسا الار ەدىك”, دەپ گەتەنىڭ سوناۋ شىعىستاعى قوجا حافيزگە نازدانعانىنداي, ءشامشىمەن ءوز زامانىندا تالاسا, جاراسا الاتىن تالانت وتە سيرەك ەدى دەسەك, ەشكىم دە مۇنىمىز ءجونسىز دەمەس.
وتكەن عاسىردىڭ الپىسىنشى جىلدارى, زاڭعار بيىككە ۇشىپ شىققان ءشامشى اندەرى مىڭ جىلدا دا سول قالپىنان اينىماي, تالماي قانات قاعا بەرەرى ءسوزسىز. بۇل نە قۇدىرەت دەرسىز؟!.. ونىڭ دا سىرىن ءتۇسىنۋ قيىن ەمەس, ارينە. ءشامشى جاقسى ماعىناسىنداعى “ۇلتشىل” ادام بولدى. ەلىن, جەرىن ايقايلاماي, ءۇنسىز ءسۇيدى. سونىڭ دالەلى ەمەس پە, الپىسىنشى جىلدارى ورىستىڭ رومانستارى تورتكۇل دۇنيەنى قالاي شارلاسا, ءشامشى اندەرى دە قازاق رۋحىن ءدال سونداي بيىككە الىپ ۇشىپ, الىس-جاقىنعا داڭقى كەتتى. قازاققا قىرىن قاراعان زاماندا مۇنداي تابىستى ەنشىلەۋ, وزگەنى وزىنە مويىنسۇندىرۋ وڭاي ەمەس ەدى. سولاي ەكەن دەپ ءشامشى ء“تور مەنىكى” دەپ كەۋدەلەمەگەن, ءدىلمارسىپ بيىك مىنبەرلەردەن سويلەمەگەن, “اناۋ ءانىم, مىناۋ ءانىم بىلاي تۋدى” دەپ كولگىرسىپ اڭگىمە ايتىپ تۇرىپ الماعان. تەك قانا جازا بەرگەن, جازا بەرگەن. بىرەۋلەر اتاق-داڭققا كەنەلىپ جاتتى. ءشامشى بولسا ءتاڭىرىنىڭ بەرگەن ارتىق سىيىنا ىشتەي تاۋبەشىلىك جاساپ ءجۇرىپ جاتتى. اتاق-داڭق ونى ءوزى ىزدەپ تاپتى.
ءشامشى دەسە, كوز الدىڭا ءبىر كوگىلدىر كەڭىستىك كەلەدى. اتتەڭ, قادىرىن ەندى بىلەتىن كەزدە سول كەڭىستىكتە اققۋ بوپ ۇشىپ, قاز بوپ قالىقتاي الماعانى وكىنىشتى-اق. قولدان جاسالاتىن وكىنىشتەرگە نە شارا؟!
حالىقتى وزىنە سۇيىندىرە بىلگەن ادامنىڭ ءومىرىن ءار قىرىنان جازۋعا بولادى. ول – تاۋسىلمايتىن قازىنا, ۇلتتىڭ بايلىعى دەسەك, وركەنيەتتى ەلدەر تالانتتى ادامىنىڭ وتىرعان ورنىن ورمانعا, مۇراجايعا اينالدىرىپ جىبەرەدى. ۇكىمەتتىڭ قاۋلىسىن كۇتىپ, قاشان بىرەۋ ەڭىرەپ ماقالا جازادى ەكەن دەپ وتىرمايدى. مادەنيەتى وسكەن ەلدەردە مۇنداي شارۋا ءوز رەتىمەن, جونىمەن جۇزەگە اسا بەرەدى. ۇلى ادامداردىڭ قالامسابى, كۇيساندىعى, تاعى دا باسقا تۇتىنعان قىمبات زاتتارى, ءتىپتى ىشكەن تاماعى, ت.ب. بولەكشە قاسيەتتەرى تۋرالى تىنباي جازىپ جاتادى. جۇرت سودان تاعىلىم الادى, وي تۇيەدى. وسى ءداستۇر ۇرپاقتان ۇرپاققا جالعاسادى.
ك.پاۋستوۆسكيدىڭ “التىن راۋشان” كىتابىندا ايتىلعانىنداي, شيللەر جازعاندا اياعىن لەگەندەگى جىلى سۋعا مالىپ وتىرادى ەكەن, فەدين تەڭىزدىڭ شۋىلىن تىڭدايتىن كورىنەدى, گەتەگە حاتشىسى ەسكىرگەن گازەتتەر تىگىندىسىن اكەلىپ بەرەدى ەكەن. ال, ءبىزدىڭ ءشامشى نە ىستەۋشى ەدى؟ ونى ەشكىم بىلگەن جوق.
ارينە, ەندى ءبىلىپ جاتىر. كەش بولسا دا, شامشىگە كورسەتىلىپ جاتقان قۇرمەت از ەمەس. بۇل تولعانىستى جازۋداعى ماقسات – تالانتتار تاعدىرىنان اركىم دە تاعىلىم ءتۇيۋى ءتيىس.
***
سوناۋ ءبىر جىلدارى ءار جەردە اسا قاۋىپتى توپ قازاقستاننىڭ سولتۇستىگىنە كوز الارتىپ, ارام نيەتىن استىرتىن جۇزەگە اسىرعىسى كەلىپ, الاسۇرىپ جاتقاندا سول ءبىر ءان تۋىپ ەدى.
سول ءان قانشاما جىلدان بەرى شىرقالىپ كەلەدى.
سول ءان قاي كەزدە دە قازاق رۋحىن كوتەرىپ, تۇتاستىعىن ساقتاپ كەلەدى. 1986 جىلدىڭ جەلتوقسانىندا ەسكەن ىزعاردىڭ دا بەتىن وسى ءان قايتارىپ ەدى.
قايسىبىر جىلى “ەرتوستىك” بالالار حورى شەت ەلدىڭ بىرىندە بولعاندا, وڭشەڭ قارادومالاق سول ءاندى بوزتورعايداي شىرىلداپ ايتقاندا, ءتىپتى, شەتەلدىكتەر جىلاپ تۇردى دەسەدى.
جىراقتا جۇرگەن مىڭداعان قازاق اتاجۇرتتى اڭساعاندا, ءبىر ۇيگە جينالىپ الىپ, سول ءاندى ايتادى دەسەدى. ولاردى اتاجۇرتقا الىپ كەلگەن دە سول ءان كورىنەدى.
بۇگىندە اسكەردەن قايتقان ساربازدار تۋعان ەلگە سول ءاندى ايتىپ قايتادى.
يراندا ءومىرى وتكەن قازاقتىڭ ءبىر ەتىكشى شالى جۇمىسىن سول انمەن باستاپ, سول انمەن اياقتاپ, ساقالىنان جاس سورعالايدى دەسەدى. سول ءان قازاقتى ۇستاپ تۇرعان سەكىلدى.
ءان تاريحى – ەل تاريحى.
بىرەۋلەرگە وپ-وڭاي كەلە قالعانداي كورىنەتىن تاۋەلسىزدىكتىڭ ىرگەتاسىن قالاعان دا وسىنداي رۋحتاعى اندەر ەدى. مۇنداي ءان جازىپ, ءتىرى ءجۇرۋ ول كەزدە ەرلىككە بارابار ەدى. سول ءبىر ءان كەشەگى كەسەپات كۇندەردەن بۇگىنگە قازاقتى باۋىرى ءبۇتىن, امان جەتكىزگەن سەكىلدى.
سول ءبىر ءان بولماسا, ءبىز ءان تابا الماي قالاتىن سەكىلدىمىز.
مارقۇم اۆتوردىڭ ءوزى دە بىردەڭەنى سەزدى مە ەكەن, “ەندى مۇنداي ءان تۋمايدى” دەپتى.
“بۇل ءان بۇرىنعى اننەن وزگەرەك”, دەپ شاكارىم قاجى ايتپاقشى, شىندىعىندا وزگەرەك ەدى.
سول ءبىر ءان – “مەنىڭ قازاقستانىم” ەدى.
ەندى جىلدار وتكەن سوڭ بارىپ وسىناۋ قۋاتتى ءاننىڭ مەملەكەتتىڭ ءانۇرانىنا اينالۋى دا تەگىن دەيسىز بە؟ قاي ەلدە بولسىن مەملەكەتتىڭ رامىزدەرىن جاساعان ادامدار زور قۇرمەتكە, مارتەبەگە يە. سوندىقتان دا, ءشامشىنىڭ دە سول قوشەمەتكە كەنەلەتىنىنە ەش ءشۇبا جوق.
تالانت – حالىقتىڭ بايلىعى, باقىتى. ەندەشە, سول باقىتتى ايالاي بىلەيىك.
قالي سارسەنباي.