وسىدان ەلۋ جىلداي بۇرىن ويلارى ورتاق, ۇندەرى ۇيلەسكەن اقىن جۇمەكەن مەن سازگەر ءشامشى ءوز حالقىنىڭ جان تەبىرەنىسىن بەرگەن “مەنىڭ قازاقستانىم” سىندى ايتۋلى شىعارمالارىن جۇرتقا ۇسىنعانى وزىمىزگە بەلگىلى. بۇل تۋىندى ءوز الدىمىزعا ەگەمەن ەل بولعان زاماندا ۇلتتىق رۋحىمىزدى جاڭعىرتىپ ءان-ۇرانىمىزعا اينالدى. بۇل دا بولسا ءبىزدىڭ حالىققا بەرگەن اللانىڭ سىيى دەمەسكە حاقىمىز جوق. جۇمەكەن اقىننىڭ ءۇستىمىزدەگى جىلى مەملەكەتتىك سىيلىققا ۇسىنىلىپ وتىرعان “اتامۇرا” باسپاسىنان شىققان “مەنىڭ قازاقستانىم” جيناعىنا كوڭىل اۋدارايىق. جالپى, “اتامۇرا” باسپاسىنىڭ تالعامى بيىك بىرەگەي باسپا ەكەنى ەلگە ايان. كىتاپتى قۇراستىرۋشىلار دا بارىنشا اقىن شىعارمالارىنىڭ تازا بولمىسىن كورسەتۋگە تىرىسقان. جۇمەكەن سياقتى كۇردەلى اقىننىڭ الىپ اۋقىمىن قامتۋ كىم-كىمگە بولسىن وڭايعا سوقپاسى انىق دەسەم, وندا قاراعاندىلىق زاڭگەر مارات ازبانباەۆ دەگەن ازامات اقىننىڭ العاشقى ەڭبەك ەتكەن جەرى قاراعاندى شاحتالارىنىڭ ءبىرى بولعاندىعىن, وعان قوسا سونداعى كوركەمونەرپازدار اراسىندا ءوزىنىڭ داۋلەسكەر كۇيشىلىگىمەن دە ونەرىمىزدى تورگە وزدىرعانىن ايتادى.
ەندى اقىن جيناعىنا كوز جۇگىرتەيىك.
“كوكىرەگىمنىڭ ءۇمىتى مەن جۇرەگى
كۇي بوپ تۇلەپ, كۇن بوپ شىعىپ كۇلەدى.
كۇن استىندا كوك توبەلەر تۇلەدى,
مەنىڭ ەلىم, مەنىڭ ەلىم – گۇل ەلى.
ايتپاعىم ءبىر اعىل-تەگىل سىر ەدى –
شەجىرەڭە ول ولەڭ بولىپ كىرەدى.
مەندەگى ونەر سەن دەپ ءومىر سۇرەدى,
مەنىڭ ەلىم, مەنىڭ ەلىم – جىر ەلى!
قانات قومداپ تاڭ اتقاندا شىعىستان
تورعايىم بار قىرانىڭمەن ءبىر ۇشقان.
جۇرەگىم بار, جۇرەگىڭمەن ۇعىسقان,
مەنىڭ ەلىم, مەنىڭ ەلىم – گۇلستان!
بۇل اقىننىڭ “مەنىڭ ەلىم” دەگەن العاشقى ولەڭدەرىنىڭ ءبىرى. وسى جىردىڭ وزىندە اقىندىق جۇرەكتىڭ ەلجىرەۋى ەرەكشە بولىپ تۇرعان جوق پا؟ كانە, ەندى ونىڭ الماتىداي عاجاپ قالاعا دەگەن كوڭىلىنىڭ كوگەرشىن جىرىن وقىپ كورەلىك.
جاتىر جاقپار... قاراعايدى ارالايدى جەل ەسكەن,
جاپىراقتار, جاپىراقتار سىبىر-سىبىر كەڭەسكەن.
تاۋ سۋلارى تاۋسىلمادى, سىڭسىپ تۇرىپ اعادى,
قىز تولقىندار ءبىرىن-ءبىرى شىمشىپ ك ۇلىپ بارادى.
ايدالادا اق-بوز مىنگەن الاتاۋ ءبىر قاس باتىر
اينالادا تال-قايىڭدار, تال-قايىڭدار ساپتا تۇر.
قىزىل گۇلدەر ء“ۇزىلدىم دەر” باياۋلا جەل, باياۋلا,
قىزىل گۇلدەر, قىزىل گۇلدەر ۇيقىدا ما, وياۋ ما؟
...تاستىڭ ءوزى نۇر شاشادى, بۇگىن-داعى, كەشە دە
ءبىزدىڭ مىناۋ الماتىدا, كۇن جايلاعان كوشەدە.
...تاس بالقىتقان تالما تۇستە – بالقيمىز ءبىز كۇنگە ۇقساپ,
قىزۋىنان الما ءپىستى – ايقاسقاندا مىڭ قۇشاق.
...جۇلدىز كورمەي, كۇندىز كوردىم, كۇندىز كورەم ارينە,
تۇندە كورسەم ۇندەمەس ەم ءتۇسىم عوي دەپ ءبارى دە... – دەي كەلىپ, جانىمىزدى جۇماق جاعالاۋىن كەزگەندەي راحاتقا بولەيدى. اسەم الماتىنىڭ تۇلعاسىن تۇتاس الەمگە اينالدىرىپ جىبەرەدى. ول از بولعانداي ەندى كەلىپ:
...مىنە, ءبىزدىڭ الماتى وسى, الما ءتوسى بۇلتيىپ,
الما-توسكە جاس بۇتانىڭ ساۋساقتارى تۇر ءتيىپ.
ءجۇرشى, جانىم قىدىرايىق, نەعىلاسىڭ جالعىز قاپ,
الاتاۋدىڭ اق قارىنان اپەرەيىن بالمۇزداق! – دەپ اياقتايدى.
وسى ولەڭدى العاش وقىعاندار دا, كەيىن وقىعاندار دا, ءسوز جوق, ناعىز پوەزيانىڭ نە ەكەندىگىنە كوزى جەتىپ, تابيعاتتىڭ تازا اۋاسىمەن دەم العانداي بولاتىنى ەكى باستان. وسىنداي جاراتىلىستىڭ ءوز جۇرەگىن جاراتىنداي جىر جازعانمەن جۇمەكەن ەشقاشاندا ماساتتانىپ كەۋدەسىن كوتەرىپ, بىرەۋلەرگە استامشىلىق جاساعان جان ەمەس. ادامزاتقا قانشاما قاسىرەتى مەن قۋانىشىن سىيلاپ كەلە جاتقان قارا جەر قانداي بولسا, جۇمەكەن دە ءدال سونداي كونتەرلى جان بولاتىن. ول ارقاشاندا, ءوز تىرلىگىندە ادامزاتقا جاسالاتىن قۇرمەت, سول ادامنىڭ جاراتىلىسىنداعى ۇزدىك قاسيەتىنە بەرىلىپ تۇرسا عوي شىركىن, – دەيتىن. سوعان وراي ءار جىرىنىڭ استارىندا شۇكىرشىلىك تاعزىمى باسىم جاتاتىن.
اياق ەكەۋ, اقىل جالعىز, قاتەم مىڭ –
بارلىعىن دا ومىرگە ءوزىم اكەلدىم.
جىگىت بولدىم. انام بايعۇس سوعان ءماز,
شاق بولعانعا كيىمدەرى اكەمنىڭ.
قايدان ءبىلسىن, قايدان ءبىلسىن ول مەنىڭ
بار ءمانىمدى مازاسىزدىق جەڭگەنىن.
قايدان ءبىلسىن بار ەكەنىن تالاي جىل
شىبىرتقىسىن ۇستاۋ ءۇشىن ابايدىڭ...
بۇدان ارتىق تاعزىم, بۇدان ارتىق شۇكىرشىلىك جىرى بولار ما؟! دۇرمەككە قوسىلماعان ءبىر اقىن بولسا, ول – وسى جۇمەكەن ەدى. بار ماساتتانعانى دا, مارقايعانى دا ەزۋىنەن ەلەس بەرەتىن ءبىر جاعى مىسقىلعا ۇقساس, ءبىر جاعى شۋاقتى تولقىنعا ۇقساس وزىندىك ءبىر كىشكەنە ءيىرىمى بولاتىن. كەيدە ءوزى دە تۇتاسىمەن سول ءومىر يىرىمىندەي نۇكتەگە اينالىپ جۇرە بەرەتىن.
ەكى كوز تۇر – ەكى جۇلدىز جانادى,
ءبىرىن-ءبىرى كورىپ تۇرعان جوق بىراق.
اق قاعازعا ەكى نۇكتە تامادى,
ءبىرىن-ءبىرى كورىپ تۇرعان جوق بىراق.
ەكى نۇكتە كورەر بولسا ءبىر-ءبىرىن
قوس نۇكتە ەمەس, سىزىق بولار ەدى عوي.
ەكى كوزىڭ كورەر بولسا ءبىر-ءبىرىن
ءبىر باسىڭدى بۇزىپ بولار ەدى عوي, – دەگەن ول.
ەندى بىردە “شۇباتىلىپ جازا بەرۋ ونەر مە, تاۋسىلمايدى ساعان بىتكەن كۇش نەعىپ. جاراسادى جالىنى بار ولەڭگە, جاقسىلاردىڭ ومىرىندەي قىسقالىق”, – دەپ تەبىرەنەدى.
ءيا, جۇمەكەن-اقىننىڭ تاقىرىپتارى قانشالىقتى ءار قيلى بولعانمەن, توعىسقان ويى توپشىلاعان جەرىنەن شىعاتىن ونداي جۇيرىكتەر سانى تىم از. سول از توپتىڭ سىڭارى, بيىك شىنارى تاعى وسى جۇمەكەن دەسەك, ارتىق ايتقاندىق ەمەس. ول ءوزىنىڭ شىعارماشىلىعىنىڭ ءبىر جارتىسىن “مەن تۋعان كۇن” تاڭدامالىسىمەن قايىرىپ تاستاعان اقىن. ءوز بيىگىنەن استە تۇسپەي ءوتتى. تابيعاتتا سان الۋان بوياۋ بولۋى مۇمكىن, ول تەك جاستىق جىرىنا جاراسار. ال جاستىقتان ەل اعاسىنا بوي ۇرعان جۇمەكەن سول كول-كوسىر بوياۋدىڭ كوكتەگى جەتى قاراقشىداي جەتەۋىن تاڭداپ, ونىڭ وشپەس ءوڭىن ءومىردىڭ قىشقىلتىمىن ءوز بوياۋىنا ۇشتاستىرا ءبىلدى. شۋاقتى بەيبىتشىلىكتىڭ اشىق اسپانىن تىلەدى.
“...ۇندەمەيىن, دەپ ەم مەن, ۇندەمەيىن –
بۇلكىلدەپ بارا جاتىر ءتىل كومەيىم:
سۋدىڭ جىرىن جىرلايىن كۇمبىر ەتىپ,
گۇلدىڭ جىرىن جىرلايىن ۇلبىرەتىپ,
جالعىز ساتكە, تىم قۇرسا, ۋا تابيعات
قوندىر مەنى بۇتاڭا بۇلبۇل ەتىپ”, – دەپ كەلەدى دە ەندى بىردە:
“... ۇلى قالا.
سوزدەرىڭنىڭ جۇمسارتىپ ماعىناسىن,
موتورعا دا ماي بەرىپ جاعىناسىڭ...
جيىرماسىنشى عاسىر عوي:
كەيدە بىراق
تابيعاتتىڭ ءوز داۋسىن ساعىناسىڭ”, – دەيدى اقىن.
بىزدە قازىر سول تابيعاتتىڭ ءوز داۋىسىنداي جۇمەكەن اقىندى ساعىنىپ ءجۇرمىز. دابىرا قۇمار “مىقتىلاردىڭ” توبەڭدى وياتىنداي قىلىعىنا نالىعان دا وسى جۇمەكەن, مۇقاعالي, باسقا دا تۋمىسىنان تۇعىرى مىقتى, تەكتى اقىنداردىڭ جىرىنا شولدەيمىز. شولدەيمىز دە جىرلارىن وقىپ, سولىعىمىزدى باسىپ, ەرىكسىزدەن:
“...اعاش ەگەم, قالاسام, قالا سالام:
مەن ۇقسايمىن, شۋاق كۇن, اۋا, ساعان.
مەن سەنەمىن, ەي, كوكتەم, وڭاشادا
مەيىرىمدىلىك جونىنەن تالاسا الام”, – دەپ جۇمەكەن بولىپ دەم الامىز.
بايقاپ تۇرساق, تابيعات پەن ادامنىڭ تۇتاس ءبىر دۇنيە ەكەنىن ءۇزىلىسسىز جىرلاعان جۇمەكەن ناجىمەدەنوۆ مىنە, تاعى دا الدىمىزدان شىقتى, تەك بۇرىنعىدان تولىسقان, ەگدەلەنگەن. “جازداعى جاپىراققا ءۇمىت ارتپا, كوڭىلىڭدى قالدىرادى”. “مەن – تامىرمىن, تارايمىن, توپىراققا, تامىر وسسە – تەك قانا تەرەڭدەيدى”. نەمەسە “مايدانداردىڭ مۇگەدەگىن كوپ كوردىك, بەيبىت كۇننىڭ مۇگەدەگى قيىن-اق.”
...مۇگەدەكتىڭ باسقا ءتۇرى كوپ ءوستى:
ءبىر ءتۇرى ونىڭ جارامساقتار كۇلكىلى,
كۇنشىلدەر مەن وسەكشىلەر – ءبىر ءتۇرى,
بىقسىق تىرلىك. سەن بىلەسىڭ بۇل ءىستى,
سۋدان جىلاپ جىلعا قۋعان جىمىسقى, – دەيدى اقىن. مۇگەدەك – تامىر, جارامساق – جاپىراق ارباسىپ كەلىپ, تاعى دا تابيعات پەن ادامنىڭ جۇپ-جۇمىر تۇتاس جاندى بەينەسىن كوز الدىڭىزعا ەلەستەتەدى.
اقىننىڭ قاي قىرىنان كوز سالساق تا, ونىڭ وزىق ويى كوش ىلگەرى تۇرادى.
تاعى جۇمەكەن جىرىنا كەزەك بەرەلىك.
“...قاشتى بىرەۋ باتىسقا ۇزارتام دەپ مۇراتىن,
مىنە, مىنە, ءدال سونىڭ سالماعى جوق ءبىر اتىم,
باسىڭ سەنىڭ دوپ ادام,
و, دومالان, دومالان,
كوكەيىندە كوپ الاڭ,
كورگەن كۇنىڭ زوبالاڭ,
تابانىنىڭ استىندا تۋعان جەرى جوق ادام”, –
ويلانىڭىزشى, اقىن تۋعان جەرىڭىز كىندىگىڭىزدەن بايلاپ تاستاعان جوق پا؟ ءدال سولاي. نەمەسە بالىقشىلار جايلى “تور” دەگەن ولەڭىندە بالىق سورپاسىنا تويعان اقىن”...تۇيە ءولتىرۋ – تۇك ەمەس, تۇيدەگىمەن ءولتىرۋدىڭ قاسىندا” دەگەن ءوز ويىنا بالىقشى بولىپ وزىنشە قارسى جاۋاپ بەرەدى. سوندا اقىن:
سەنبەيدى ەكەن مىنا جۇرت توق كىسىنىڭ سوزىنە,
حالىق قامىن ويلاساق – تويماي
تۇرىپويلايىق, – دەپ وي تۇيىندەيدى.
اقىننىڭ بۇل ءسوزى – جىر عۇمىر جۇمەكەننىڭ بۇكىل بولمىسىن كورسەتىپ تۇرعانى انىق.
وسپان سەيفوللا, اقىن.