1976 جىلدىڭ اسپاندى قالىڭ بۇلت جايلاعان, جاڭبىرلى, نازدى دا سازدى قازان ايى. الماتى قالاسىنداعى كومپوزيتورلار ءۇيىنىڭ شاعىن كونتسەرتتىك زالىندا جاس كومپوزيتور كەڭەس ءدۇيسەكەەۆتى كسرو كومپوزيتورلار وداعىنىڭ ءمۇشەلىگىنە ۇسىنۋعا بايلانىستى ونىڭ شىعارمالارى تىڭدالىپ, تالقىلانباقشى. كوميسسيا توراعاسى – سىدىق مۇحامەدجانوۆ, حاتشىسى – وسى جولداردىڭ اۆتورى. ماسەلەگە ۇلكەن ماڭىز بەرىلۋى سونداي, كوميسسيا وتىرىسىنا عازيزا جۇبانوۆا, قۇدىس قوجامياروۆ, كەنجەبەك كۇمىسبەكوۆ, بوريس ەرزاكوۆيچ, ناعىم مەڭدىعاليەۆ, بازارباي جۇمانيازوۆ, مانسۇر ساعاتوۆ سىندى تۇلعالى سۋرەتكەرلەر شىقىرىلدى.
سىدىق اعامىز كوميسسيا وتىرىسىن باستاي بەرگەندە ەسىكتى بىرەۋ قاقتى. ەسىك اشىلعاندا, ءشامشى قالداياقوۆتىڭ ءجۇزى جارتىلاي كورىنىپ, “جولداستار, كىرۋگە رۇقسات پا ەكەن؟” – دەگەن ءسوزى ەستىلدى. ء“ا, ءشامشى, بۇگىنگى كۇننىڭ اقانى, ءبىرجانى تورگە شىق, جايعاس!” – دەپ سىدىق اعامىز اعىنان جارىلدى. “راحمەت, سىقا!” – دەپ زالدىڭ بوساعا جاعىنا بارىپ, جايعاسا بەرىپ: “مەن بۇگىن ۇزىنقۇلاقتان كەڭەس دۇيسەكەەۆ دەگەن ءىنىمنىڭ مۋزىكاسى تىڭدالادى دەگەن سوڭ اتىمنىڭ باسىن كۇشپەن بۇرىپ كەلدىم”, – دەدى ول. بۇل ءسوزى بارىمىزگە بۇلتتىڭ اراسىنان سىعالاعان كۇن ساۋلەسىندەي اسەر ەتىپ, كوڭىلىمىزدى ءبىر جادىراتىپ تاستادى.
سىدىق اعامىز قىسقا دا نۇسقا سوزىندە بۇگىنگى كۇنى جاس كومپوزيتورلاردىڭ تالانتتى ءبىر توبى شىققانىن, ولار جوعارى كاسىبي ءبىلىم العان, بەساسپاپ ونەرپازدار, سونىڭ ماڭدايالدىسى كەڭەس دۇيسەكەەۆ ەكەنىن ايتا كەلە, ونىڭ جاڭا ەسترادالىق تۋىندىلارىن مۇقيات تىڭداپ, پىكىر ايتۋعا شاقىردى. كەڭەستىڭ “قازاقفيلم” ستۋدياسى تۇسىرگەن كينوفيلمگە جازعان مۋزىكاسى (يۋري سيلانتەۆ باسقارعان بۇكىلوداقتىق راديونىڭ ەسترادالىق-سيمفونيالىق وركەسترىنىڭ ورىنداۋىندا) جانە روزا رىمباەۆا, ناعيما ەسقاليەۆا, اقجول مەيىربەكوۆتىڭ ورىنداۋلارىنداعى “قاراكوز-ايىم”, “ەركەلەدىڭ سەن!”, “سالەم ساعان, تۋعان ەل!”, “دومبىرا تۋرالى باللادا”, تاعى دا باسقا اندەرى تىڭدالدى. بۇعان 40 مينۋتتاي ۋاقىت كەتتى. كوميسسيا توراعاسى دارحان اعا سىقاڭ: “بۇگىنگى وتىرىسقا اتىنىڭ باسىن كۇشپەن بۇرىپ, ءشامشى قالداياقوۆ كەلىپ وتىر. ءبىرىنشى ءسوزدى سوعان بەرسەك, قارسى بولمايسىڭدار عوي؟!” – دەپ زالدى ءبىر ءسۇزىپ شىقتى دا: “ال ءشامشى, العاشقى ءسوز سەندە!” – دەدى.
ءشامشى ءسوزىن الىستان باستادى. ء“حىى عاسىردا ءومىر سۇرگەن مايقى بي دەگەن بابامىز ايتقان ەكەن:
“تازدان جارعاقباس تۋادى, كەدەيدەن مالباقپاس تۋادى. سوقىردان كورمەس تۋادى, ساراڭنان بەرمەس تۋادى!” – دەپ. بۇگىنگى ءان جازىپ جۇرگەن كومپوزيتور باۋىرلارىمىزدىڭ باسىم كوپشىلىگى, كوڭىلدەرىڭىزگە كەلسە دە ايتايىن, وسىنداي ادامداردىڭ ۇرپاعى سياقتى. ءمانى دە, ءسانى دە جوق ءالسىز, ءنارسىز دۇنيەلەر. جولداستار, ءبىز مۇحيتتىڭ, ءبىرجاننىڭ, سەگىز سەرىنىڭ, ەستايدىڭ, كەنەننىڭ ۇرپاقتارى ەمەسپىز بە؟! تىڭ ەپوپەياسى كەزىندە مىنا وتىرعان كلاسسيك سىدىق مۇحامەدجانوۆ اعامىز قۋاندىق شاڭعىتباەۆپەن ءبىرلەسىپ, “ايتەۋىر سول قىز ءبىر سۇلۋ”, “تەربەلەدى تىڭ دالا” اندەرىن جازسا, ءبىز – جۇمەكەن ءناجىمەدەنوۆ ەكەۋمىز “مەنىڭ قازاقستانىم” دەگەن دۇنيەنى تۋدىردىق... ال, كەڭەس ىنىمە كەلەتىن بولساق, بايقايمىن, قارا دومبىرا مەن قوبىزدىڭ قاسيەتتى ءۇنىن, ناقتىلاي ايتساق, سىر ءوڭىرىنىڭ كونە ءۇنىن بۇگىنگى ەسترادا گارمونياسىمەن ادەمى ۇيلەستىرىپ, كەرەمەت سويلەتىپ وتىر. مۇنداي جاڭا اۋەن, وركەستروۆكاداعى كۇشتى ۇلتتىق ءۇن مەن بوياۋ بىرىمىزدە دە جوق ەكەنىن مويىنداۋ كەرەك, جولداستار. سىرت قاراعاندا, ءان شىعارۋ وڭاي سياقتى. سوندىقتان بولار, بۇگىنگى كۇنى ونىمەن ءابىلاحات ايتپاقشى, “دو” مەن “رە”-ءنىڭ اراسىنا تاكسي جالدايتىن ادامدار اينالىسىپ, نان تاۋىپ ءجۇر. ولار كومپوزيتور دەگەن ماماندىقتىڭ باعاسىن كەتىرىپ, حالىقتى ابدەن ىعىر قىلدى. مەيلى, بولا بەرسىن, قانشا تىقپالاساڭ دا تىڭدارمان ولاردى قابىلدامايدى. كەڭەس باۋىرىم, تۋىندىلارىڭنىڭ اۋەنى, ءريتمى, اسىرەسە, جاستار اۋديتورياسىنا ارنالعاندىقتان, ءار جاڭا تۋىندىڭا ۇلكەن جاۋاپكەرشىلىكپەن قاراپ, ونىڭ مازمۇن-تاقىرىبىنا مۇقيات بولعايسىڭ. 4-5 جىلدىڭ ىشىندە اندەرىڭ حالىق اراسىنا كەڭىنەن تارادى. ءوزىڭدى, كەڭەس اينالايىن, كورىپ, ءان دۇنيەسىنە بىزدەن كەيىنگى وقىعانى مول تالانتتى ۇرپاق كەلگەنىنە قۋانام. كومپوزيتور جاقسى ءاندى كۇندە تۋدىرا بەرمەيدى. دۇرىس ءان تۋماسا, ءوزىڭدى-ءوزىڭ كۇشتەمە. ءوز ىسىڭە بەرىك بولىپ, ماقتاسا – تاسپايتىن, تاسسا – اسپايتىن ازامات بول دەپ باتامدى بەرسەم كەڭەسكە قالاي قارايسىز, سىدىق اعا”,.. دەگەن ەدى ول.
كەڭەس شىن مانىندە باقىتتى ادام, سەبەبى كومپوزيتور رەتىندە وعان العاش باعىت-باعدار سىلتەگەن ادام اكادەميك احمەت جۇبانوۆتىڭ ءوزى بولاتىن. الماتىداعى №2 ەكسپەريمەنتالدى مەكتەپ-ينتەرناتىنىڭ 7 سىنىپ وقۋشىسىنىڭ ءالى بۋىنى قاتپاعان بالاڭ شىعارمالارىنان بولاشاق كومپوزيتوردىڭ قۋاتتى دا شۋاقتى ءۇنىن تانۋ – كورىپكەل احاڭا عانا بىتكەن قاسيەت ەدى.
كونە ءتولتۋما ونەرىمىزدىڭ تۇنعان جەرى سىر بويى دەسەك, كەڭەس شىعارماشىلىعىنداعى وسى قاسيەتتى ءۇن ونىڭ وزەگى, جانى. قازاقتىڭ تالاي دارىندى ۇلدارىن (ناعىم مەڭدىعاليەۆ, نۇرعيسا تىلەنديەۆ, ماكالىم قويشىباەۆ, كەنجەبەك كۇمىسبەكوۆ, ءابدىمومىن جەلدىباەۆ) ۇلكەن ونەر جولىنا قانات قاقتىرىپ, دەمەۋشى-قامقور بولعان ابىز احمەت جۇبانوۆتىڭ قولداۋى – كەڭەستىڭ كيەلى شامشىراعى بولىپ, بار سانالى ومىرىندە قوتارا-قوپارا ەڭبەك ەتۋىنە كۇش بەردى.
ۇلى وتان سوعىسىنان كەيىن تۋعان ۇرپاق – كەڭەستىڭ زامانداستارى. ولاردىڭ ىشىندە – سەيدوللا بايتەرەكوۆ, تىلەس قاجىعاليەۆ, الماس سەركەباەۆ, تولەگەن مۇحامەدجانوۆ, التىنبەك قورازباەۆ, مۇرات قۇسايىنوۆ سىندى بەساسپاپ كومپوزيتورلار توبى. بۇلار ارنايى كومپوزيتورلىق جوعارى ءبىلىمى بار, مۋزىكانىڭ بارلىق سالاسىندا وزدەرىن ەمىن-ەركىن سەزىنەتىن كاسىبي ماماندار. سوندىقتان بۇگىنگى كۇنى مۇقان تولەباەۆ پەن احمەت جۇبانوۆ باستاعان الىپتار توبىنىڭ ءداستۇرى جىكسىز جالعاستى دەسەك, ارتىق ايتپاعان بولارمىن.
كەڭەس ءۇنى باسقالارعا مۇلدە ۇقسامايتىن قازاقتىڭ ىقىلىم زامانداعى ينتوناتسيالىق اۋەن ەرەكشەلىگى بولىپ جەتتى. ونىڭ وتاندىق ءان الەمىنە اكەلگەن مۇنداي سىلكىنىستى جاڭالىعى بارىمىزگە بۇلتتى شاققان نايزاعايداي اسەر ەتتى دەسەم, اسىرە ايتپاعان بولارمىن. “قاراكوز-ايىم”, “ەركەلەدىڭ سەن”, “اسىل انا”, “سالەم ساعان, تۋعان جەر”, “دومبىرا تۋرالى باللادا”, “وكىنبە سەن”, “عاشىقتار جىرى”, “ويلايسىڭ با, جانىم”, “استانا”, “قوش, امان بول, تۋعان جەر”, “قازاعىمنىڭ كۇيلەرى-اي”, “داستارقان”, ء“ومىر-ءومىر”, “العاشقى ماحاببات”, ت.ب. تۋىندىلارى وسىعان دالەل بولىپ, ءوزىنىڭ تولتۋمالىق قاسيەتىمەن ايشىقتالىپ, ەرەكشەلەنەدى.
كەڭەستىڭ بۇدان باسقا شىعارمالارىندا دا وسى كورىنىس كەڭىنەن, تەرەڭىنەن ءوزىنىڭ جالعاسىن تاپتى. ياعني, بۇلاردا التىن وردا, دەشتى قىپشاق زامانىنداعى قازاق حالقىنىڭ ءداستۇرلى مۋزىكا ونەرىنىڭ ينتوناتسيالىق, ەكپىندىك-ىرعاقتىق, ورىنداۋشىلىق ەرەكشەلىكتەرى ۇنەمى بوي كورسەتىپ وتىرادى. دەمەك, كونە ەپيكالىق سارىن مەن تىلسىم ليريكالىق ساز قۇستىڭ قوس قاناتىنداي بىردە سامعاپ, بىردە تومەن قۇلدىراپ, قايتا شاپشىپ-شىرقاپ, بىتىسپەستەي قاقتىعىسقا ءتۇسىپ, اقىرى كەڭ قۇلاشتى, تەرەڭ تىنىستى ءماڭگى تىرشىلىكتىڭ جاسامپاز گيمنىندە عارىش كەڭىستىگىن شارلايدى...
قاقتىعىستاعى دراماتۋرگيا ارقىلى شىعارما مازمۇنىن ورىستەتۋ, شيراتۋ كومپوزيتوردىڭ اسپاپتىق-سيمفونيالىق تۋىندىلارىندا ءجيى قولدانىلاتىن ءادىس. بۇل تۇرعىدا مەن ك. دۇيسەكەەۆتىڭ ء“جالاڭتوس باتىر” سيمفونيالىق پوەماسىن جالپى قازاق كومپوزيتورلارىنىڭ سيمفونيالىق مۋزىكا سالاسىنداعى قول جەتكىزگەن تاماشا تابىسى دەر ەدىم. وندا ءجالاڭتوس سەيىتقۇل ۇلىنىڭ ەرەن ەرلىگى, جاسامپاز ەڭبەگى, جارقىن بەينەسى سۋرەتتەلەدى.
كەڭەس بويىنداعى جاراتقان يەم بەرگەن اسىل قاسيەت – العان باعىتىنان قايتپايتىنى, قويعان ماقساتىنا جەتپەي تىنبايتىنى, شىققان بيىگىنە توقمەيىلسىمەيتىنى, ويى مەن ءىسى دومبىرانىڭ قوس شەگىندەي ۇندەستىكتە بولۋى, شەبەرلىگىن ۇنەمى ۇشتاي ءبىلۋى. وسىنىڭ ايعاعى رەتىندە ۇلكەن سيمفونيالىق وركەسترگە بالاڭ جىگىتتىڭ 1974 جىلى جازعان “كونتسەرت-سيمفونياسىن”, 33 جىلدان كەيىن, ياعني 2007 جىلى دۇنيەگە كەلگەن “استانا” سيمفونياسىن سالىستىرساق, كومپوزيتوردىڭ وزىنە قويعان تالابىنىڭ مەيلىنشە بيىك تە قاتال ەكەنىن تانۋ قيىن ەمەس.
كەڭەستىڭ سوڭعى جىلدارى جازعان اندەرى حاس شەبەردىڭ قولىنان شىققان, شىنايى كوركەم شىعارمالار قاتارىنداعى دۇنيەلەر. مۇندا كومپوزيتور قولتاڭباسى ءبىرشاما وزگەرىسكە تۇسكەن: اندەر تاقىرىبى مازمۇن جاعىنان تەرەڭدەپ, اۋەن سازى سابىرلىلىق پەن پاراساتتىلىق تۇعىرىندا ورىن تەپكەن. ەندىگى كەزدە كومپوزيتور شىعارمالارى ادامنىڭ ىشكى جان دۇنيەسىنە تەرەڭ ۇڭىلۋگە, دەربەس قازاقستاننىڭ رۋحاني قۇندىلىقتارىن, ونىڭ ءىشىندە جاستارىمىزدىڭ وتانسۇيگىشتىك سەزىمىن ءتاربيەلەۋگە ارنالادى دەسەم, قاتەلەسپەگەن بولارمىن. بۇل تۋىندىلار ەفيردەن ءجيى بەرىلىپ, كورەرمەن كوڭىلىنەن بەرىك ورىن العانىنىڭ كۋاسى بولىپ ءجۇرمىز.
ءانشىنىڭ قاناتىن قاتايتاتىن نارسە – ارينە, جاقسى ءان. كاسىبي دارەجەسى بيىك, ۇلتتىق بوياۋى انىق تا قانىق كەڭەس اندەرى بۇگىنگى ەسترادا جۇلدىزدارىنىڭ ءۇش بۋىن وكىلدەرىن ۇلكەن ونەر جولىنا شىعاردى دەسەم, ەلىمىزدىڭ مادەني-رۋحاني سالاسىنا بار كۇشىڭدى سالىپ ەڭبەك ەتىپ, سول ەڭبەگىڭنىڭ مايەگىن تۋعان حالقىڭ تاتىپ جاتسا, ەل پەرزەنتى ءۇشىن بۇدان ارتىق باقىت بولماس, ءسىرا!
جولامان تۇرسىنباەۆ, قازاقستاننىڭ ەڭبەك سىڭىرگەن قايراتكەرى, كومپوزيتور.