بۇۇ باس اسسامبلەياسى 65-ءشى سەسسياسىنىڭ اياسىندا 23 قىركۇيەكتە اقش پرەزيدەنتى باراك وباما مەن قر مەملەكەتتىك حاتشىسى – سىرتقى ىستەر ءمينيسترى قانات ساۋداباەۆتىڭ كەزدەسۋى بولدى. كەزدەسۋدە مەملەكەتتىك حاتشى اقش پرەزيدەنتىنە قازاقستان باسشىسىنىڭ استانادا وتەتىن ەقىۇ سامميتىنە قاتىسۋعا شاقىرعان جەكە شاقىرۋىن تابىس ەتتى. ال باراك وباما قازاقستان باسشىسى نۇرسۇلتان نازارباەۆقا اقش قازاقستانمەن الداعى ۋاقىتتا دا تىعىز ىنتىماقتاستىق قاتىناستار جاساۋعا نيەتتىلىگىن بىلدىرگەن سالەمىن جەتكىزۋدى ءوتىندى. سونداي-اق ەقىۇ سامميتىنە شاقىرعانى ءۇشىن العىسىن ءبىلدىردى.
ال 65-ءشى سەسسياسىنىڭ ءتورتىنشى كۇنگى پلەنارلىق وتىرىسى بۇعان دەيىنگى جالپىساياسي پىكىرسايىستان اسا وزەكتى ماسەلەلەر تالقىلانعان باس پىكىرسايىسقا ۇلاستى دەسە بولادى. ويتكەنى, وتىرىستا ءسويلەگەن مەملەكەت جانە ۇكىمەت باسشىلارى, ەلدەردىڭ سىرتقى ىستەر مينيسترلەرى ءوز سوزدەرىنە اسا وزەكتى ماسەلەلەردى ارقاۋ ەتتى. ال قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ مەملەكەتتىك حاتشىسى – سىرتقى ىستەر ءمينيسترى قانات ساۋداباەۆ يادرولىق سىناقتارعا تىيىم سالۋ تۋرالى شارتقا بايلانىستى ءسوز سويلەدى.
قازاقستان قارۋسىزدانۋ جانە يادرولىق قارۋدى تاراتپاۋ ۇدەرىسىنىڭ بەلسەندى قاتىسۋشىسى بولىپ تابىلادى. وعان قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ پرەزيدەنتى نۇرسۇلتان نازارباەۆ ءوز جارلىعىمەن سەمەي يادرولىق سىناق پوليگونىن ءتۇپكىلىكتى جابۋى, سونداي-اق قازاقستاننىڭ جاپپاي قىرىپ-جوياتىن قارۋدى تاراتپاۋ جونىندەگى باستامالارى ناقتى دالەل بولادى. بۇگىندە قازاقستان باسشىسىنىڭ وسىنداي باستامالارى حالىقارالىق قوعامداستىقتان قولداۋ تاۋىپ كەلەدى.
قانات ساۋداباەۆ وزگەلەرگە ۇلگى بولسىن دەگەن نيەتپەن, الدىمەن وسىنى اتاپ ءوتتى. قازاقستان ءوز تاۋەلسىزدىگىنىڭ العاشقى كۇندەرىندە-اق بۇكىل الەمگە بولاشاق يادرولىق قارۋسىزدانۋدا ەكەنىن پاش ەتتى, دەدى قازاقستان سىرتقى ساياسات ۆەدومستۆوسىنىڭ باسشىسى. 1991 جىلدىڭ 29 تامىزىندا قازاقستان پرەزيدەنتى نۇرسۇلتان نازارباەۆ ءوزىنىڭ جارلىعىمەن الەمدەگى ءىرى يادرولىق پوليگوننىڭ ءبىرىن ءماڭگىلىككە جاپتى. مەملەكەت باسشىسى وتە ءدال اتاپ كورسەتكەنىندەي, سول ءساتتەن باستاپ قازاقستان “بەيبىتشىلىك ەپيتسەنترى” اتاندى.
وسى جىلدىڭ ساۋىرىندە بۇۇ باس حاتشىسى پان گي مۋن قازاقستانعا ساپارمەن كەلگەن بولاتىن. باس حاتشى ساپارىن ەلىمىزدىڭ وزگە وڭىرىنەن ەمەس, بۇرىنعى سەمەي يادرولىق سىناق پوليگونىنىڭ اۋماعىنان باستاۋى, شىنىندا دا سيمۆوليكالىق جاعداي. سول جەردە باس حاتشىنىڭ: “قازاقستاننان قولداۋ تابۋ – بۇۇ ءۇشىن ۇلكەن مارتەبە. مەن نۇرسۇلتان نازارباەۆقا, قازاقستان حالقىنا العىس ايتقىم كەلەدى. سىزدەردىڭ ەلىڭىز بۇكىل الەم ءۇشىن مىسال بولىپ تابىلاتىنىن تاعى دا اتاپ وتپەكپىن. باتىل باسشى پرەزيدەنت نۇرسۇلتان نازارباەۆتىڭ جەتەكشىلىگىمەن قازاقستان يادرولىق قارۋدى تاراتپاۋ ماسەلەسىندە پروگرەسكە جەتۋگە بولاتىنىن دالەلدەدى”, – دەگەن ەدى.
وتكەن جىلى سەمەي پوليگونىنىڭ جابىلعان تاريحي كۇنگە بايلانىستى قازاقستان پرەزيدەنتىنىڭ باستاماسى بويىنشا 29 تامىز بۇۇ باس اسسامبلەياسىنىڭ قارارىمەن يادرولىق سىناقتارعا قارسى حالىقارالىق ءىس-قيمىل كۇنى دەپ جاريالاندى, دەدى قانات ساۋداباەۆ ءارى قاراي. باس اسسامبلەيانىڭ ءبىراۋىزدان قابىلدانعان بۇل شەشىمى ءبىزدەردىڭ جاھاندىق يادرولىق قاتەردى باسەڭدەتۋدەگى جانە يادرولىق سىناقتارعا تىيىم سالۋ تۋرالى شارتتى جۇزەگە اسىرۋداعى ورتاق ەرىك-جىگەرىمىزگە اسەر ەتەدى. ءبىز سىزگە قازاقستاندىق باستامانى قولداعانىڭىز ءۇشىن العىس ايتامىز.
مەملەكەتتىك حاتشىنىڭ اتاپ وتۋىنشە, ەندىگى جەردە ماڭىزدىسى, ءتيىستى ءىس-شارالاردى جىل سايىن وتكىزىپ تۇرۋ قاجەت. وسىعان بايلانىستى ۇستىمىزدەگى جىلدىڭ 26 تامىزىندا استانادا قازاقستان ۇكىمەتىنىڭ باستاماسىمەن بۇۇ-مەن بىرلەسە وتىرىپ, “سەمەي – قالىپتاسۋدان دامۋعا قاراي” دەگەن تاقىرىپتا داتالى كۇنگە ارنالعان حالىقارالىق كونفەرەنتسيا ءوتتى. كونفەرەنتسياعا بۇۇ, ماگاتە, تاعى باسقا دا حالىقارالىق ۇيىمداردىڭ رەسمي تۇلعالارى مەن اكادەميالىق قۇرىلىمداردىڭ جانە ۇكىمەتتىك ەمەس ۇيىمداردىڭ وكىلدەرى قاتىستى. جيىن قورىتىندىسىندا قاتىسۋشىلار مەملەكەت ليدەرلەرىن, سونداي-اق حالىقارالىق قوعامداستىقتى يادرولىق سىناقتارعا تىيىم سالۋ تۋرالى شارتتى راتيفيكاتسيالاۋعا شاقىرعان ۇندەۋ قابىلدادى.
يادرولىق سىناقتارعا تىيىم سالۋ تۋرالى شارت 1996 جىلى قابىلدانعان. تەك سوڭعى ەكى-ءۇش جىل كولەمىندە شارتتى راتيفيكاتسيالاۋعا كوڭىل بولىنە باستاپتى, قازىرگى كەزدە وعان قاتىستى جۇمىستار اياقتالۋعا جاقىن. وكىنىشكە قاراي, كەيبىر مەملەكەتتەر شارتتى راتيفيكاتسيالاۋعا اسىعاتىن ەمەس. قانات ساۋداباەۆ ءسوزى بارىسىندا اتالعان قۇجاتتى اقش سەناتىنا بەكىتۋگە ۇسىنعانى ءۇشىن پرەزيدەنت باراك وباماعا جانە راتيفيكاتسيالاۋ تۋرالى شەشىم قابىلداعانى ءۇشىن يندونەزيا باسشىلىعىنا ريزاشىلىق ءبىلدىردى.
قانات ساۋداباەۆ بۇدان سوڭ يادرولىق سىناقتارعا تىيىم سالۋ تۋرالى شارتقا قاتىستى قازاقستان تاراپىنان قولعا الىنىپ جاتقان جۇمىستارعا توقتالدى. شەشەننىڭ اتاپ وتكەنىندەي, يادرولىق قارۋسىزدانۋ جانە ونى تاراتپاۋ ۇدەرىستەرىنە بەلسەندى قاتىسۋ قازاقستاننىڭ ىشكى جانە سىرتقى ساياساتىنداعى نەگىزگى ماسەلەلەردىڭ ءبىرى بولىپ تابىلادى.
قازاقستان ءوزىنىڭ 2010 جىلى ەقىۇ-عا توراعالىعى بارىسىندا, دەدى قانات ساۋداباەۆ ءسوزىن قورىتىندىلاي كەلىپ, ەقىۇ-نىڭ جاپپاي قىرىپ-جوياتىن قارۋدى تاراتپاۋ تۋرالى افينا مينيسترلىك دەكلاراتسياسىن جۇزەگە اسىرۋدى بەلسەندى تۇردە ىلگەرىلەتىپ كەلەدى. بۇل حالىقارالىق بەيبىتشىلىك پەن قاۋىپسىزدىكتى قامتاماسىز ەتۋدە ەقىۇ-نىڭ بۇۇ-عا نەگىزگى ارىپتەس بولاتىندىعىن كورسەتەدى.
مەملەكەتتىك حاتشى – سىرتقى ىستەر ءمينيسترى سونداي-اق وسى جىلدىڭ سوڭىندا استانادا وتەتىن ەقىۇ ءسامميتى ەۋراتلانتيكالىق جانە ەۋرازيالىق كەڭىستىكتە قاۋىپسىزدىكتى نىعايتۋعا ىقپال ەتەتىندىگىن, جاپپاي قىرىپ-جوياتىن قارۋدى تاراتپاۋ ماسەلەسى جالپىعا ورتاق ەكەندىگىن اتاپ ءوتتى.
گازەتتىڭ كەشەگى نومىرىندە ۋاقىت ايىرماشىلىعىنا بايلانىستى بۇۇ باس اسسامبلەياسىنىڭ 65-ءشى سەسسياسىندا اقش پرەزيدەنتى باراك وبامانىڭ ءسوز سويلەگەنىن اتاپ قانا ءوتكەن ەدىك. ەندى سوعان توقتالىپ وتسەك دەيمىز. بىزدەر مۇندا ءوزىمىزدىڭ پروبلەمالارىمىزبەن, ءوزىمىزدىڭ باسىمدىقتارىمىزبەن كەلىپ وتىرمىز, دەدى باراك وباما. بۇل جەردە كەز كەلگەن مەملەكەتتىڭ وكىلى ءوزىنىڭ ۇسىنىسىن, پىكىرىن اشىق بىلدىرە الادى. بۇدان 9 جىل بۇرىن وسى قالاداعى بۇكىلالەمدىك ساۋدا ورتالىعىن لاڭكەستەر جەرمەن-جەكسەن ەتتى. لاڭكەستەردىڭ قولىنان لوندوندا, جالالابادتا, باسقا دا جەرلەردە بەيبىت تۇرعىندار قازا تاپتى.
اقش پرەزيدەنتى الەمدىك قارجى داعدارىسى مەن قاۋىپسىزدىكتى قامتاماسىز ەتۋ ماسەلەلەرىنە توقتالدى. باراك وبامانىڭ توقتالىپ وتۋىنشە, جاھاندىق قارجى-ەكونوميكالىق داعدارىستىڭ اۋىرتپالىعىن بىرلەسە وتىرىپ ەڭسەرۋ كەرەك. ەكونوميكاسى ءالسىز ەلدەردە جۇمىسسىزدىقتى ازايتۋ ارقىلى ولاردىڭ جاعدايىن تۇزەتۋگە بولادى. اقش ء“ال-كايدا” لاڭكەستەرىنە قارسى ءتيىمدى كۇرەس جۇرگىزىپ كەلەدى. امەريكا يراك اۋماعىنان ءوزىنىڭ 100 مىڭنان استام اسكەرىن شىعاردى. ەندى يراك بيلىگى ەلىنىڭ قاۋىپسىزدىگىن وزدەرى قورعايتىن بولادى. قالعان اسكەرلەرىن كەلەسى جىلدىڭ سوڭىنا دەيىن تولىق الىپ كەتەدى.
پرەزيدەنت وسىدان كەيىن اۋعانستانعا قاتىستى ويىن ورتاعا سالدى. اقش جانە ونىڭ وداقتاستارى اۋعانستان ۇكىمەتىنىڭ ءوز بيلىگىن نىعايتۋعا بايلانىستى بارلىق مۇمكىندىكتى جاساپ كەلەدى. شىلدەدەن باستاپ اقش اۋعانستان ۇكىمەتىنە بيلىكتى بەرە باستادى. وسى جىلدىڭ باسىندا 47 مەملەكەت يادرولىق ماتەريالداردىڭ تاراپ كەتپەۋىنە قاتىستى جۇمىس جوسپارىن قولدادى. اقش رەسەيمەن بىرگە يادرولىق سىناقتارعا تىيىم سالۋ تۋرالى شارتقا قول قويدى.
اقش پرەزيدەنتى سونداي-اق يراننىڭ يادرولىق باعدارلاماسىنا دا توقتالدى. باراك وبامانىڭ سوزىنە قاراعاندا, يران يادرولىق قارۋعا بايلانىستى اقش-تىڭ ۇسىنىسىن قابىلداۋى ءتيىس. بۇۇ قاۋىپسىزدىك كەڭەسىنىڭ قارارى جاي ءسوز ەمەس, يران يسلام رەسپۋبليكاسى ءوزىنىڭ يادرولىق باعدارلاماسى بەيبىت ماقساتتا ەكەنىن ءدالەلدەۋى قاجەت. سونىمەن بىرگە اقش پرەزيدەنتى يزرايل مەن پالەستينا اراسىنداعى ۇزاققا سوزىلعان پروبلەمانى شەشۋدىڭ مۇمكىندىگىن دە اتاپ ءوتتى. پرەزيدەنتتىڭ ايتۋىنشا, ەكى ەلدىڭ كەلىسسوزدەردى قايتا باستاعانىنا ءبىر جىلعا جۋىقتادى. ۆاشينگتوندا جانە شارم ەل-شەيحتەگى كەزدەسۋلەر جەڭىل بولا قويعان جوق. يزرايلدىكتەر مەن پالەستينالىقتار ءبىر-بىرىنە ونشا دا سەنە قويمايتىن سياقتى. ەگەر كەلىسسوزدەر ناتيجە بەرمەسە, قان توگىلە بەرمەك. ونى بولدىرماۋدىڭ جولى – ەكىجاقتى كەلىسىمگە كەلۋ.
قانات ساۋداباەۆ 24 قىركۇيەكتە بۇۇ باس اسسامبلەياسى 65-ءشى سەسسياسىنداعى جالپى ساياسي پىكىرتالاستا ءسوز سويلەدى.
بۇۇ باس اسسامبلەياسى 65-ءشى سەسسياسىنىڭ سارسەنبىدەگى (22 قىركۇيەك) پلەنارلىق وتىرىسىندا مىڭجىلدىقتىڭ دامۋ ماقساتتارىن تالقىلاۋ جالعاستى. وتىرىستا 30-دان استام شەشەن ءسوز الىپ, اتالعان ءماسەلەگە, سونداي-اق ءوز ەلدەرىندە ونىڭ قالاي جۇزەگە اسىرىلىپ جاتقانىنا توقتالدى. سلوۆاكيا پرەزيدەنتى يۆان گاسپاروۆيچتىڭ حاباردار ەتۋىنشە, كليمات اۋىتقۋشىلىعى, تابيعات اپاتتارى قوسىمشا قيىندىقتار تۋدىرىپ وتىر. كوستا ريكا رەسپۋبليكاسىنىڭ پرەزيدەنتى لاۋريس ميراندو حانىم ءوز ەلىندە ايەلدەر تەڭدىگىنە ەرەكشە كوڭىل ءبولىنە باستاعانىن اتادى.
قىرعىزستان پرەزيدەنتى روزا وتۋنباەۆا ءسوزىن ءوز ەلىندەگى ورىن العان قايعىلى وقيعالاردان باستادى. بۇگىندە قىرعىزستان گۋمانيتارلىق كومەككە ءزارۋ بولىپ وتىر. قازاقستان مەن رەسەي تاراپىنان بەرىلگەن كومەكتەر حالىقتىڭ الەۋمەتتىك-تۇرمىستىق جاعدايىنا ءبىرشاما سەپ بولدى.
چيلي پرەزيدەنتى سەبوستيان پەرەيرا دا مىڭجىلدىقتىڭ دامۋ ماقساتتارىن جۇزەگە اسىرۋعا بايلانىستى ويىن ءوز ەلىندەگى جاعدايمەن ورايلاستىردى. ال بولگاريا پرەزيدەنتى بويكو بوريسوۆتىڭ پايىمىنشا, بولگاريانىڭ 2015 جىلعا دەيىنگى بەلگىلەنگەن مىندەتتەمەلەرىن ورىنداۋعا مۇمكىندىگى جەتەدى.
قازاقستان سىرتقى ساياسات ۆەدومستۆوسىنىڭ باسشىسى ەۋروپالىق كوميسسيانىڭ توراعاسى جوزە-مانۋەل بارروزۋمەن كەلىسسوز جۇرگىزدى. ج.-م.بارروزۋ پرەزيدەنتىمىزدىڭ قازاندا بولاتىن بريۋسسەلگە ساپارىنا ەۋروپالىق وداقتىڭ ۇلكەن ءمان بەرىپ وتىرعانىن اتاپ ءوتتى. بارروزۋ پىكىرىنشە, بۇل ساپار ەو-قازاقستان باعىتىنداعى ىنتىماقتاستىق كەشەنىنە تۇگەلدەي جاڭا سەرپىن بەرمەك. سونىمەن قاتار, ج.-م.بارروزۋ ەۋرووداقتىڭ ەقىۇ سامميتىنە ۇلەس قوسۋعا كۇشىن سالۋعا دايىندىعىن راستادى.
ق.ساۋداباەۆ سونداي-اق يسپانيانىڭ, يتاليانىڭ, بوسنيا جانە گەرتسەگوۆينانىڭ, چەرنوگوريانىڭ جانە حورۆاتيانىڭ سىرتقى ىستەر مينيسترلەرى ميگەل انحەل موراتينوس, فرانكو فراتتيني, سۆەن الكالاي, ميلان روچەن جانە گوردان ياندروكوۆيچپەن كەلىسسوزدەر وتكىزدى. اڭگىمەلەسۋشى تاراپتار 1-2 جەلتوقساندا قازاقستان ەلورداسىندا وتەتىن ەقىۇ سامميتىنە دايىندىق بارىسىن تالقىلاپ, يتاليالىق ءسىم باسشىسى پرەمەر-مينيستر سيلۆيو بەرلۋسكونيدىڭ سامميتكە قاتىساتىنىن قۋاتتادى.
ق.ساۋداباەۆ يندونەزيا سىرتقى ىستەر ءمينيسترى مارتي ناتالەگاۆامەن كەزدەستى. كەزدەسۋ بارىسىندا 2011 جىلى باستالاتىن قازاقستاننىڭ يسلام كونفەرەنتسياسى ۇيىمىنا توراعالىق ەتۋ باسىمدىقتارى قاراستىرىلدى.
قانات ساۋداباەۆ ەكى جاقتى جانە كوپ جاقتى فورماتتا بىرقاتار كەزدەسۋلەر وتكىزدى. ول ەۋروپالىق وداقتىڭ جوعارعى وكىلى, ەۋروكوميسسيانىڭ ۆيتسە-پرەزيدەنتى بارونەسسا كەترين ەشتونمەن سۇحبات بارىسىندا الداعى ەقىۇ سامميتىنىڭ مازمۇنى, ورتالىق ازيا ايماعىنداعى احۋال, سونىڭ ىشىندە قىرعىزستانداعى جاعدايدى تۇراقتاندىرۋعا باعىتتالعان ەقىۇ جانە ەو شارالارىن ءارى قاراي ۇيلەستىرۋ جايىن تالقىعا سالدى.
يسلام كونفەرەنتسياسى ۇيىمىنىڭ “ۇشتىگىنە” مۇشە تاجىكستان, قازاقستان, سيريا جانە ەۋرووداق مينيسترلەرىنىڭ كەزدەسۋى شەڭبەرىندە قازاقستان سىرتقى ساياسات ۆەدومستۆوسىنىڭ باسشىسى ەكى ۇيىم جوعارى وكىلدەرىنىڭ نازارىن اۋعانستانداعى جاعدايدى رەتتەۋ, ءوزارا مادەني جانە وركەنيەت ۇنقاتىسۋى مەن يسلام جانە باتىس الەمى اراسىنداعى تۇسىنىستىكتى العا جىلجىتۋ بويىنشا جۇمىستى ۇيلەستىرۋدى ودان ءارى جەتىلدىرۋ ماسەلەلەرىنە اۋداردى.
ق.ساۋداباەۆ پەن فرانتسيا سىرتقى ىستەر ءمينيسترى بەرنار كۋشنەر اراسىندا بولعان سۇحباتتا اڭگىمەلەسۋشى تاراپتار ۇستىمىزدەگى جىلدىڭ قازانىنا جوسپارلانعان قازاقستان پرەزيدەنتىنىڭ فرانتسياعا ساپارىنا جانە 1-2 جەلتوقساندا استانادا وتەتىن ەقىۇ سامميتىنە دايىندىق بارىسىن قاراستىردى.
ق.ساۋداباەۆ پەن ليتۆا سىرتقى ىستەر ءمينيسترى اۋدرونيۋس اجۋباليس اراسىندا بولعان كەلىسسوز بارىسىندا دا تاراپتار ەقىۇ شەڭبەرىندەگى قارىم-قاتىناس پەن وسى ۇيىمنىڭ سامميتىنە دايىندىق ماسەلەلەرىن تالقىلادى.
قانات ساۋداباەۆ سونداي-اق ۇلىبريتانيا, فينليانديا جانە چەحيا سىرتقى ساياسات ۆەدومستۆولارىنىڭ باسشىلارى ۋيليام حەيگ, الەكساندر ستۋبب جانە كارل شۆارتسەنبەرگپەن كەزدەسۋلەر وتكىزدى.
ءاليسۇلتان قۇلانباي, ەگەمەن قازاقستان” – نيۋ-يوركتەن.