ەر جانە ەلباسى
كەشە كيەلى تاراز تورىندە قازاقتىڭ حاس باتىرى باۋىرجان مومىش ۇلىنىڭ 100 جىلدىق تويى باستالدى.
حالقىمىزدىڭ ارعى-بەرگى تاريحىندا ەل باستاعان كوسەم, ءسوز باستاعان شەشەن, قول باستاعان باتىرلار از بولعان جوق. بىراق سولاردىڭ بارىنەن باۋىرجاننىڭ ورنى دا وزگەشە, اتاعى دا ايرىقشا, تۇعىرى دا بيىك. سەبەبى, باۋىرجان قاتىسقان ەكىنشى ءدۇنيەجۇزىلىك سوعىس ادامزات تاريحىنا الەمنىڭ 70-تەن استام ەلى قاتىسقان ەڭ الاپات سوعىس بولىپ ەندى. ول باتىلدىق پەن باتىرلىقتىڭ عانا ەمەس, اسكەري ونەر, سوعىس تاكتيكاسى, اقىل-وي مەن ءبىلىم-بىلىكتىڭ ارپالىسقان, بەس قۇرلىق پەن ءتورت مۇحيتتا ادامزات جان الىسىپ, جان بەرىسكەن, جەر جاھاندى قامتىعان عالامات سوعىس بولدى.
ەكىنشى دۇنيەجۇزىلىك سوعىس تاريح ساحناسىنا جاڭا تۇرپاتتاعى قولباسشىلاردى شىعاردى.
قاھارلى 41-جىلدىڭ قىسىندا كەڭەس وداعىنىڭ استاناسى — ماسكەۋ قالاسىنا جاۋ تانكىلەرى قول سوزىم جەر قالعان ساتتە ءبۇكىل دۇنيە ءجۇزىنىڭ نازارى ايگىلى شاھارعا اۋدى. مىنە, وسى كەزدە قازاقتىڭ قۇرىشتاي بەرىك ۇلانى قايتپاس قايسارلىق پەن قاھارماندىقتىڭ ۇلگىسىن كورسەتتى. سول كەزدىڭ وزىندە-اق ونىڭ ەسىمى قۇرلىقتىڭ التىدان ءبىرىن قامتىعان الىپ يمپەريانىڭ شەكاراسىنان اسىپ, دۇنيە ءجۇزىن شارلاپ كەتتى. ورىستىڭ قابىرعالى قالامگەرى ا.بەكتىڭ “ۆولوكالام تاس جولى”, ا.كريۆيتسكيدىڭ “موسكۆا ءتۇبىندەگى توسقاۋىلىنان” باستاپ داڭقتى قولباسشى-گەنەرالدار ك.گاليتسكي, ي.چيستياكوۆتاردىڭ ءوزى قاھارمان قازاقتىڭ ەرلىگى تۋرالى تامسانا, تاڭعالا جازدى. بۇل شىعارمالار, اسىرەسە ا.بەكتىڭ رومانى الەمنىڭ الۋان تىلدەرىنە اۋدارىلىپ, مۇحيتتىڭ ارعى-بەرگى جاعىنا ب.مومىش ۇلىنىڭ قۇرىشتاي بەرىك قۇدىرەتتى تۇلعاسى اڭىز بولىپ جايىلدى. ول ءتىپتى كۋبا كوسەمى ف.كاسترونىڭ سۇيىكتى كەيىپكەرىنە اينالدى.
جاھاندىق سوعىسقا قاتىسقان جاۋىنگەرلەر مەن قولباسشىلار ەڭبەگى كەڭەس وداعى تاراپىنان كەم باعالانعان جوق. ولاردىڭ الدى ءبىر, ەكى, ءۇش, ءتىپتى ءتورت ءمارتە كەڭەس وداعىنىڭ باتىرى اتاعىن الدى. وكىنىشكە وراي, بۇل قاتاردا باۋىرجان مومىش ۇلى بولعان جوق.
جالعىز باۋىرجان ەمەس, رەيحستاگقا ءبىرىنشى بولىپ جەڭىس تۋىن جەلبىرەتكەن راقىمجان قوشقارباەۆ پەن جاۋجۇرەك پارتيزان قاسىم قايسەنوۆتىڭ ەرلىگى دە ەلەنگەن جوق.
حالىق الدەقاشان باتىرلاردىڭ باتىرى دەپ تانىعان قازاق ەرلەرىنىڭ ەرلىگىنە لايىقتى باعانى اقىرىپ سۇرايتىن بيلىك باسىنداعىلاردىڭ ءسوزى كۇڭكىل-ءشۇڭكىل, قىبىر-سىبىردان اسا المادى. ۇلى جەڭىسكە تۇپ-تۋرا 35 جىل تولعاندا ع.مۇسىرەپوۆ باستاعان قازاقتىڭ بەتكە ۇستار ازاماتتارى – ەكى مارتە كەڭەس وداعىنىڭ باتىرى تالعات بيگەلدينوۆ, ەكى مارتە سوتسياليستىك ەڭبەك ەرلەرى ىبىراي جاقاەۆ پەن جازىلبەك قۋانىشباەۆ, سوتسياليستىك ەڭبەك ەرلەرى ۇلبالا التايباەۆا, زەركۇل كۇزەربەكوۆا, تاعى دا باسقالار كەڭەس وداعىنىڭ باسشىسى لەونيد برەجنەۆكە قازاقتىڭ قوس باتىرى باۋىرجان مەن راقىمجاننىڭ جوعىن جوقتاپ, حات جولدايدى.
قاشاندا اقيقاتتى تۋ ەتىپ كوتەرگەن مايدانگەر جازۋشىمىز ءازىلحان نۇرشايىقوۆ اعامىزدىڭ ايتۋىنشا, بۇل حات ع.مۇسىرەپوۆ ارقىلى قازاقستاننىڭ سول كەزدەگى باسشىسى د.قوناەۆقا جەتكىزىلەدى. ديماش اعامىز “مەن قول قويسام, رەسمي بولىپ كەتەدى. ءوزدەرىڭ-اق جىبەرە سالعاندارىڭ ءجون”, – دەپ شىعارىپ سالادى. اپىر-اۋ, ەرلەرىنىڭ كەتكەن ەسەسىن ەل باسشىسى رەسمي تۇردە سۇراماعاندا كىم سۇراۋعا ءتيىس؟!. وكىنىشكە وراي, قازاقستان كوممۋنيستەرىنىڭ كوسەمى ءدال سول جولى دا, ودان كەيىن دە سان ءمارتە ءساتى تۇسكەن ورايلى ءساتتەردە مۇنداي باتىلدىققا بارا المايدى.
وسىلايشا اياۋلى باۋكەڭ كوزى تىرىسىندە كەڭەس وداعى باتىرىنىڭ التىن جۇلدىزىن كەۋدەسىنە جارقىراتا تاعا الماي دۇنيەدەن ءوتتى. زامان الماستى, باسشىلار اۋىستى. ەل تىلەگى قابىل بولىپ, 1989 جىلدىڭ ماۋسىمىندا قازاقستان كومپارتياسى ورتالىق كوميتەتىنىڭ تىزگىنىن ءالى ەلۋگە دە تولماعان نۇرسۇلتان نازارباەۆ ۇستادى.
نۇرسۇلتان ءابىش ۇلىنىڭ قازاق حالقىنا سىڭىرگەن مىڭ سان ەرلىگىن رەتى كەلگەندە ءالى تالاي جازارمىز, بىراق سونىڭ بىرەۋىن ءدال بۇگىن ايتپاساق, اقيقات ءسوزدىڭ اتاسى ولەتىنى انىق.
ول بىلاي بولعان ەدى.
سول كەزدەگى كەڭەس وداعىنىڭ باسشىسى ميحايل گورباچەۆكە قازاقستاننىڭ جاس باسشىسى باۋىرجان مومىش ۇلىنا قىرىق بەس جىل بويعى جاسالعان ادىلەتسىزدىكتى اشىنا جەتكىزەدى. ول ءالدەقاشان كومەسكى تارتقان ەسكى تاريحتى قايتا تىرىلتپەۋدى, ەگەر ب.مومىش ۇلىنا باتىر اتاعى بەرىلسە وزگە رەسپۋبليكالاردان مۇنداي وتىنىشتەردىڭ قارشا بورايتىنىن ايتىپ, كەلىسىم بەرمەيدى. سوندا نۇرسۇلتان ءابىش ۇلى:
– مەنىڭ حالقىم – مىڭ ءولىپ, مىڭ تىرىلگەن حالىق. ءالى دە كەزدەسەر قيىندىقتىڭ كەز كەلگەنىن جەڭەتىنىنە سەنىمىم كامىل. ال ارقامىزعا قىرىق بەس جىل ايازداي باتقان ءدال مىنا ادىلەتسىزدىككە بىلاي ءتوزۋ مۇمكىن ەمەس. باۋىرجانداي ۇلتىنا ۇران بولعان ۇلدى تۋدىرعان مەنىڭ حالقىم ەر نامىسىن جوعارى قويعان. ەندەشە, باۋىرجانداي ەردىڭ نامىسى مەن ءۇشىن بارىنەن بيىك, – دەپ تاباندىلىق تانىتادى. م.گورباچەۆ بۇل وتىنىشكە كەلەسى جەڭىس كۇنىنە قاراي قايتا ورالۋ جونىندە قايىرا ۇسىنىس جاسايدى. كەلەر جەڭىس كۇنىنە دەيىن قىزىل يمپەريا تاعدىرى قالاي بولاتىنىن جوبالاعان, قاشاندا قياداعىنى كورىپ, قيانداعىنى بولجاي الاتىن قازاقستاننىڭ كەمەڭگەر باسشىسى: “مەن ەلگە جارلىقپەن قايتۋعا تاس-ءتۇيىن دايىندىقپەن كەلدىم”, – دەپ قايسار مىنەز تانىتادى. مىنە, وسىلايشا, 1990 جىلدىڭ 12 جەلتوقسانىندا قازاقتىڭ داڭقتى پەرزەنتى باۋىرجان مومىش ۇلىنا كەڭەس وداعىنىڭ باتىرى اتاعى بەرىلدى.
“جاقسىنىڭ جاقسىلىعىن ايت, نۇرى تاسىسىن” دەيدى دانا حالقىمىز. نۇرسۇلتان ءابىش ۇلىنىڭ شۋاقتى نۇر مەن شۇعىلالى سىرعا تولى وسى ءبىر ەل جوعىن, ەل نامىسىن ىزدەگەن ەرلىككە پاراپار ەڭبەگىن ءدال بۇگىن ەل ەسىنە سالعاندى ءجون كوردىم.
ادىلەتتى باسشى ەلىمىز تاۋەلسىزدىك العاننان كەيىن 1995 جىلى قاسىم قايسەنوۆكە, ال 1999 جىلى راقىمجان قوشقارباەۆقا “حالىق قاھارمانى” اتاعىن بەرىپ, بار قازاقتىڭ جۇرەگىنە نۇر شۋاعىن توكتى.
ەل تاۋەلسىزدىگىنىڭ ون توعىز جىلىندا الەمنىڭ ءار تۇكپىرىن شارلاپ, حالقىنىڭ جوعىن, ەلىنىڭ نامىسىن ىزدەپ, اقىرىپ تەڭدىك سۇراعان ارىستان جۇرەك ازامات ەلباسىمىزعا باتىردىڭ عاسىرلىق تويىندا ء“اردايىم نۇرىڭىز تاسىسىن, نۇر-اعا” دەگەن تىلەك ايتامىز.
مۇحتار قۇل-مۇحاممەد.