اسىل ازامات, جايساڭ جۋرناليست-جازۋشى سەرىك ءابدىرايىم ۇلى ەشقاشان جۇپتارى جازىلماعان, ءوزى سەكىلدى “جانارى جاۋدىرەگەن جەتى جەتىمنىڭ” ءبىرى, الاش ارداعى – اقسەلەۋ سەيدىمبەكتىڭ جامباسى جەرگە تيگەنىنە قىرىق كۇنگە قاراعاندا قالامداس ءھام قيامەتتىك دوسىنىڭ سوڭىنان باقيلىققا كەتە بارعانىن بۇكىل جۇرت بىلەدى. ودان بەرى دە ءبىر جىلعا بەت بۇرىپپىز.
قايران ءومىر-اي دەسەڭىزشى, جاقسىنىڭ ورنىن جوقتاۋ, ىرىلىكتىڭ كولەڭكەسىن ىزدەۋ – سول سەرىك ءابدىرايىم ۇلىنىڭ ءوز ونەگەسى ەدى. كوزى تىرىسىندە كىم تارازىلاسىن, اقىرعى “سامعاۋ” جيناعىنا كىرگەن شىعارمالارىن بۇگىن oقىپ بايقاساڭ – ء“بىرى كەم دۇنيە-اي...” دەگەن كۇرسىنىستى جولداردى ءجيى جولىقتىراسىڭ. وندا نە سىر, نە سەبەپ بولدى ەكەن دەپ تاعى ويلاناسىڭ... الپىسىن اتتانداتپاي, پايعامبار جاسىنا جاقىنداعاندا, اۋليە-انبيەلى جەرلەردى جاعالاپ, زيارات شەگىپ كەتكەنى شە... قۋ تىرلىك الدەنەنى سەزدىردى مە ەكەن؟
دۇربەلەڭ داۋىرلەر تۋىپ, قوعام ءجۇزى قۇبىلعان ساتتەردە ادامي قۇندىلىق اتاۋلى قايتا قارالىپ, ءارقيلى تەز-تارازى مەن سۇزگى-ساراپتان ءوتىپ جاتادى. اسىرە بەلسەندى الەۋمەتتىڭ تاراپىنان باردى مانسۇقتاۋ, باياندىنى مويىنداماۋ سەكىلدى كەرەعارلىق كەۋلەيتىن كەزدەر دە كەزىگەدى. ۋاقىتىندا ابايدى, ىبىرايدى, شوقاندى, الاش ارداگەرلەرىن “پرولەتكۋلت” پارىقسىزدارى تاريح كەمەسىنەن ءتۇسىرىپ تاستاعىسى كەلگەن جوق پا ەدى; بۇل جاعا جىرتىسقان تەكەتىرەستە ءبارىبىر پاراساتتى جۇرتتىڭ تۋى جىعىلعان جوق. ەزدىڭ كۇيەسىنەن ەردىڭ كيەسى باسىم شىقتى. وسىنداي وزەكتى, وتكەلەك مەزەتتەردە اقيقاتتان اينىماۋ, انىعىن ايتۋ – يمانتارازى ءىس. مىنە, زامانالار اراسىنا ءوزىنىڭ ءناتىن دە, نيەتىن دە كوپىر عىپ توسەگەن قالامگەرلەردىڭ ءبىرى – سەرىك ءابدىرايىم ۇلى.
تالانتتى اقىن يبراگيم يساەۆ وعان كوزى تىرىسىندە ارناعان ولەڭدەر تسيكلىنىڭ الدەبىر جەرىندە:
كەزدەر كەلگەندە دالا مەن تاۋدى جالعايتىن,
ازامات كەرەك جالا مەن جاۋدان قورعايتىن.
جول سالۋ كەرەك قارسى الۋ ءۇشىن كۇندەردى
بولاشاقتاردىڭ بەتىندە تاڭبا قالمايتىن, – دەپ جازىپتى.
راسىندا دا, “بولاشاقتاردىڭ بەتىندە تاڭبا قالمايتىن جول سالۋدى” ۇيعارعان سەرىك ءابدىرايىم ۇلى ءدال, دەر شاعىندا قازاقتىڭ حاكىم قايراتكەرى دىنمۇحامەد احمەت ۇلى قوناەۆتىڭ ار-ابىرويىنا, سول ارقىلى قازاقتىڭ تاپتالعان نامىسى مەن نارقىنا سوزىمەن قورعان, قالقان بولا ءبىلدى. قاراقان باسىنىڭ قامىن كۇيتتەگەن جوق. 1986 جىلى “قازاق ادەبيەتى” گازەتىنىڭ ەكى نومىرىندە ورالحان بوكەيدىڭ نارتاۋەكەلگە بەل بۋىنىڭ ارقاسىندا “اقيقات ايتىلماي قالمايدى” دەگەن باس تاقىرىپپەن جاريالانعان سىر-سۇحباتتى جۇرەك سىرقاتىنان اۋرۋحانا توسەگىندە تاڭىلىپ جاتىپ قاعازعا تۇسىرگەنىن ەكىنىڭ ءبىرى بىلە بەرمەيدى. اباي ايتقان “ارەكەتى – حارەكەت” سۇرجاعالىلار وزدەرى تۇزگەن ءتىزىم بويىنشا “قوناەۆتىڭ 286-ءنومىرلى تۋىسقانى” دەپ تانىعان سەرىك ءابدىرايىم ۇلىن تەرگەۋدىڭ استىنا الىپ, ناقاقتان-ناقاق قىزمەتىنەن قۋىلۋىنا “نەگىز” قالايدى.
بۇل بارىپ تۇرعان بەيباستاقتىق ەدى, ويتكەنى – شەرحان مۇرتازا جازباقشى: “سەرىك ءابدىرايىم ۇلى سول ديمەكەڭ بيىك تاقتا وتىرعان كەزدە ودان قولداۋ كورگەن جوق, جانىنا دا جولاعان ەمەس”. ال “جالىن” باسپاسىنىڭ ءوزى باسقارعان مۋزىكا جانە ونەر باس رەداكتسياسىنان 1979 جىلى ەنشى الىپ, ىرگە كوتەرگەن “ونەر” باسپاسىنا جەتەكشىلىك جاساي ءجۇرىپ, ول بۇل سالانىڭ بىلگىرى عانا ەمەس, ۇلت مۇراسى مەن مۇراتىنىڭ جوقشىسى, جاناشىرى ەكەندىگىن ابدەن ايگىلەدى. جوسپارلى, جۇيەلى جۇمىستىڭ ناتيجەسىندە “ونەردەگى ونەگەلى ءومىر” سەرياسىمەن شىققان ءا.قاستەەۆ, ش.ايمانوۆ, ك.بايسەيىتوۆا, ق.جانداربەكوۆ, س.قوجامقۇلوۆ, ق.تەلجانوۆ, ج.ەلەبەكوۆ جونىندەگى كىتاپتار كوپشىلىكتىڭ كوزايىمىنا اينالدى. عۇلاما عالىم الكەي مارعۇلاننىڭ قازاق قولونەرى تۋرالى ءۇش تومدىعى وقىرمان ولجاسىنا اينالادى. “قىز ءجىبەك”, ء“بىرجان-سارا”, “الپامىس”, “قىز جىبەك”, “جالبىر” وپەرالارىنىڭ ۇشتى-كۇيلى جوعالىپ كەتۋى ىقتيمال پارتيتۋرالارى تاسقا باسىلدى, سونداي-اق كوپكە تانىمال كۇي نوتالارى, ءان جيناقتارى جارىق كوردى. ارگى-بەرگى تاريحقا ءتىل بىتىرگەن “قازاقستان” فوتوالبومى دا قولعا تۇسپەس قۇندى قازىنالاردىڭ قاتارىنا قوسىلدى. “انا زاماندا حالقىم ءۇشىن ءويتىپ ەدىم, ءبۇيتىپ ەدىم...” دەپ كەۋدە سوعىپ كۇپىنگەن جوق.
زادىندا, كىشىلىك پەن كىسىلىكتىڭ ءارتۇرلى سيپات-سىرلارى بار عوي. ىزەت پەن ءىلتيپاتتىڭ ايعاقتارى دا الۋاندىقپەن بەلگى بەرەدى. وسى تۇرعىدان ويلاعاندا, سەرىك ءابدىرايىم ۇلىنىڭ سۇيەگىنە ءسىڭىستى, جان-جۇرەگىنە جاراستى ءوز بولمىس-ءبىتىمى مەنمۇندالايتىن. الدىن كەسە اتتامايتىن, قۇدىرەت تۇتا قادىرلەيتىن اياۋلى اعالارىنىڭ ەسىمدەرىنىڭ باستاپقى بۋىنىنا “اعا” دەگەن ءسوزدى جالعاپ ايتاتىن ادەمى داعدىسى بار-دى: نۇراعاڭ (نۇرعيسا تىلەنديەۆ), قالاعاڭ (قالتاي مۇحامەدجانوۆ پەن قالداربەك نايمانباەۆ), شەراعاڭ (شەريازدان ەلەۋكەنوۆ پەن شەرحان مۇرتازا), سەيداعاڭ (سەيداحمەت بەردىقۇلوۆ)... ءارى ولاردان كورگەن جاقسىلىعىن ءتىزىپ-تۇگەندەۋدەن جالىقپايتىن. قارىمدى قالامگەردىڭ تۇعىرلى تاقىرىبى وسى توڭىرەكتەن ايرىقشا ءورىس تاۋىپ, ورە تانىتتى. “قايتالاپ ايتايىن, مەنىڭ اعالاردان اۋزىمنىڭ سالىمى بار”, – دەر ەدى ول پىكىرىن تياناقتاي ءتۇسىپ.
مىنە, قازمۋ-ءدىڭ جۋرناليستيكا فاكۋلتەتىندەگى ۇلاعاتتى ۇستازدارىنىڭ, ياعني اباعاسىنىڭ ء(ابىلفايىز ىدىرىسوۆ), تاۋاعاسىنىڭ (تاۋمان اماندوسوۆ), تەماعاسىنىڭ (تەمىربەك قوجاكەەۆ) ىقپالىمەن ءوزى بىتىرگەن وقۋ ورداسىندا 1974 جىلدان باستاپ ساباق بەرە باستاعان. تەوريا مەن تاجىريبەنى ۇشتاستىرىپ, نەگىزگى قىزمەتىنەن قول ۇزبەي ستۋدەنتتەردىڭ شىعارماشىلىعىن شىڭداعانداردىڭ ساپىندا ءار جىلدارى كامال سمايىلوۆ, نۇرماحان ورازبەكوۆ, شارىبەك ەسمۇرزاەۆ, جارىلقاسىن نۇسقاباەۆ, ءماتكارىم اكىمجانوۆ, ەرجۇمان سمايىل, جانبولات اۋپباەۆ, التىنبەك سارسەنباەۆ, ءاشىربەك امانكەلديەۆ, تاعى سول سياقتى جۋرناليستيكا جامپوزدارى بولدى. وسى شاھباز شوعىردىڭ ىشىندە 35 جىل بويىنا ۇزدىكسىز ءدارىس وقىعان سەرىك ءابىدرايىم ۇلى عانا شىعار دەپ ويلايمىز. جانە, ءبىر قىزىعى, ءبىلىمىن بۇلداپ, ەڭ بولماسا “عىلىم كانديداتى اتانسام” دەپ ەشقاشان وڭمەڭدەگەن ەمەس. ايتپەسە, اۋديتورياعا ءبىر باس سۇققان سوڭ, ءىزىن سۋىتپاستان “دارەجەلى عالىم” بولۋدىڭ امالىن ويلاستىرا باستايتىندار از با؟ ونىڭ ورنىنا, سەرىك ءابدىرايىم ۇلى سۇيىكتى وقۋ ورداسىنا تيەسىلى پايداسىن تيگىزىپ, باسپا ۇيىمداستىرىپ بەردى. قۇرمەتتى پروفەسسورلىقتى دا وعان باسقا ءبىلىم شاڭىراعى سىيلادى. جۋرناليستيكا اكادەمياسىنىڭ اكادەميگى, گۋمانيتارلىق اكادەميانىڭ تولىق مۇشەسى اتاندى. “ادام ىسىمەن جاسايدى. العانىمەن ەمەس, بەرگەنىمەن ساناتقا كىرەدى” دەپ جازىپتى ول ەسسەلەرىنىڭ بىرىندە. ونىڭ وسىنداي ىنتا-ىجداعاتىمەن “سانات” باسپاسى تىرشىلىگىن باستاپتى.
ءسويتىپ, تاۋەلسىزدىككە تابان ىلىكتىرگەن تۇستا تىڭنان تىنىس, جاڭادان جول اشقان سەرىك ءابدىرايىم ۇلى باسپاگەرلىك بىلىگىن مولىنان بايقاتتى. “ساپا بەلگىسى بار جىگىتتىڭ” (اقسەلەۋ سەيدىمبەك) باستامالارى باياندى, ۇمتىلىستارى ۇيتقىلى بولدى.
“سانات” باسپاسىنان العاشقى ون جىلدىڭ اينالاسىندا عىلىمنىڭ 32 سالاسى بويىنشا 6 تىلدە جارىق كورگەن ءتورت جۇزدەن استام دۇنيە جۇرتتىڭ يگىلىگىنە جاراپتى. ەڭ الدىمەن الاشتىڭ ايتۋلى وقىمىستىلارى ت.شونان ۇلىنىڭ, س.اسپاندياروۆتىڭ, م.تىنىشباەۆتىڭ, ح.دوسمۇحامەدوۆتىڭ, ە.بەكماحانوۆتىڭ, ە.ىسمايىلوۆتىڭ, ت.تاجىباەۆتىڭ, س.امانجولوۆتىڭ, ءا.قوڭىراتباەۆتىڭ ەل سۋساعان ەڭبەكتەرى كىتاپ سورەلەرىنىڭ كوركىن كەلتىردى. قازاق تاريحىنىڭ قاينارلارىنا ۇڭىلتكەن مۇحاممەد حايدار دۋلاتي, قادىرعالي بي قوسىم ۇلى, الەكسەي لەۆشيننىڭ جازبا ءجادىگەرلەرى زيالى قاۋىمنىڭ زارۋلىگىن قاناعاتتاندىردى.
اكادەميك زەينوللا قابدولوۆتىڭ ۇزاق جىلدار بويعى تەرەڭ شىعارماشىلىق تولعاعىنان تۋعان “مەنىڭ اۋەزوۆىم” رومان-ەسسەسىنىڭ العاشقى كىتابى, كورنەكتى قايراتكەر-عالىم شەريازدان ەلەۋكەنوۆتىڭ ءۇش-ءتورت جىل مۇعدارىندا ءوزى ايتپاقشى “سۋايت-ساۋداگەرلەردىڭ” سۋىرماسىندا سيىرقۇيىمشاق ۋادەمەن جاتىپ قالعان “ماعجان” مونوگرافياسى وسى باسپادان وقىرماندارىنا جول تارتتى. ەكەۋى دە تاۋەلسىز قازاقستاننىڭ مەملەكەتتىك سىيلىعىمەن ماراپاتتالىپ, باسپاعا دا, باسقاعا دا ابىروي اپەردى.
قانشاما كىسىلەردىڭ كىتاپتارىن, بىلايشا ايتقاندا, “قىر سوڭىنان قالماي قۋىپ ءجۇرىپ سۇراپ الىپ”, سۋ تەگىن جاريالادى. ولاردىڭ اراسىندا ەلگە ءماشھۇر جازۋشى, اقىن, عالىمدارمەن قوسا, رۋحانيات الەمىنە قاراي اياعىن ەندى عانا ءتاي-ءتاي باسقان كوكورىم, كوزقۋانىش تالاپكەرلەر دە بار.
اسان قايعىنىڭ دۋالى اۋزىمەن ايتقاندا, ء“ار بۇتاسىنىڭ ءتۇبى – ءبىر كەسەك ەت”, قايىرلى دا قۇتتى قونىس ءۇشارالدىڭ پەرزەنتى سەرىك ءابدىرايىم ۇلى تۋعان اعاسى جارىلقاسىن ەكەۋى جۇزگە جۋىق جاساعان قوس انالارى – ءداريا مەن ايجان كەيۋانالاردىڭ مەيىرلى شۋاعىنا مەيلىنشە شومىلعاندىقتان بولار, ءوزىنىڭ ءبىتىمى دە جىلىلىققا, جاقسىلىققا كەنەن-تۇعىن.
ول اسىرەسە جاستاردان قامقورلىعىن ايامايتىن, قۋانا ايالايتىن; “اينالايىن” دەپ ەمىرەنىپ, ەلجىرەپ تۇراتىن.
“ەشقاشان داۋىس كوتەرگەنىن ەستىمەپپىن. اعات كەتكەن تۇستارىمىز بولسا دا “اينالايىن” دەپ اقىلىن ايتاتىن, ءوزىنىڭ وي-پىكىرىن ادەمى, جۇرەككە ماڭگى ۇيالارداي ەتىپ جەتكىزەتىن...”. بۇل – ءىزىن باسقان ارىپتەس ءىنىسى, تانىمال جۋرناليست ەرعالي ساعاتتىڭ لەبىزى.
“ادالدىقتان اسپاي, قاشان كورسەڭ دە “وۋ, اينالايىن”-ىن اۋزىنان تاستاماي, مول دەنەسىمەن ىرعالا قوزعالىپ, قۇشاعىن ايقارا اشىپ, ك ۇلىپ كەلە جاتقان سەراعاڭدى كورەسىڭ...”. بۇل – شاپاعاتى تيگەن شاكىرتتەرىنىڭ ءبىرى, ۇستازدىق جولىن قۋعان باۋىرى سانسىزباي ماديەۆتىڭ ءسوزى.
قايراتكەرلىك قاجىرىمەن جانە قايىرىمىمەن جاقسى اتىن جۇرتىنا اماناتتاعان سەرىك ءابدىرايىم ۇلىنىڭ سوڭىنداعى ادەبي-پۋبليتسيستيكالىق مۇراسىن ءبىر تۇگەندەپ, تاپتىشتەپ قويۋ – ونىڭ شاراپاتىن كورىپ, شۋاعىنا كەنەلگەن جاندارعا عانا ەمەس, ءسوز باعاسىن بىلەتىن بارشاعا ازاماتتىق پارىز.
سەرىك ءابدىرايىم ۇلى قالامگەرلىگىنىڭ ءبىر قىرى – اۋدارماشىلىعى. بۇل رەتتە تۇرىك جازۋشىسى ورحان كەمالدىڭ “تۇڭعيىقتا” رومانىن, فەدور ءشالياپيننىڭ “پەردە جامىلعان پەندە” مەمۋارىن, پاۋل كۋسبەرگتىڭ “مونولوگ” ەسسەسىن, بوريس ۆاسيلەۆتىڭ “مانساپ پەن ماحاببات”, ولەگ سەروۆتىڭ “008 اگەنتتىڭ كۇيرەۋى” حيكاياتتارىن شەبەرلىكپەن تارجىمالاعانىن ايتساق تا جەتىپ جاتىر.
وسىدان بەس-التى جىل بۇرىن باسپاسوزگە بەرگەن سۇحباتتارىنىڭ بىرىندە سەرىك ءابدىرايىم ۇلى ءاۋ باسىندا قوناەۆقا 108 ساۋال ۇسىنعانىن, ونىڭ 34-ءىنىڭ جاۋابى عانا جۇرتشىلىق تالقىسىنا جەتكەنىن, ال قالىس دۇنيە قاتتالىپ جاتقان قورجىننىڭ اۋزى ءالى اشىلماعانىن تىلگە تيەك ەتكەن ەدى. جانە سونىڭ نەگىزىندە “كۇندى كولەگەيلەي المايسىڭ” اتتى كىتاپتىڭ ءازىر تۇرعانى تۋرالى گاپتىڭ دە شەتىن شىعارعان. دىنمۇحامەد احمەت ۇلىنىڭ “قالعانىن ءوزىڭ تاياق جەمەيتىن ۋاقىتتا باستىرارسىڭ” دەگەنىن دە ەسكەرتە كەتكەن. بالكىم, القيسساسى ء“وتتى ءداۋرەن وسىلاي”, “اقيقاتتى اتتاۋعا بولمايدى” سياقتى ەستەلىكتەردە باسىلعان جەلىلى اڭگىمەنىڭ جالعاسى سودان قىلاڭ بەرىپ قالار دەگەن ءۇمىت جوق ەمەس.
سونداي-اق, ءۇشىنشى كۋرستا وقىپ جۇرگەن كەزىندە-اق قابىلەتىنە دەن قويعان تەلاعاسىنىڭ (تەلمان جانۇزاقوۆتىڭ) قامقورلىعىمەن “لەنينشىل جاس” گازەتىنىڭ رەداكتسياسىنا قىزمەتكە الىنىپ, قارىمىمەن ەل قاراتقان جۇيرىك جۋرناليست وسى باسىلىمنىڭ شىعارماشىلىق شتابىنىڭ باستىعى – جاۋاپتى حاتشىسى دارەجەسىنە جەتكەنشە تالاي سۇرلەۋ, ءتۇرلى سىناقتان وتكەنى انىق. تىرناقالدى تانىمال تۋىندىلارى – “ارمانداستار” مەن “بوز كىلەم” وچەركتەرى جاريالانعان ساتتەن باستاپ سپورت جانە دەنە تاربيەسى ءبولىمىن مەڭگەرگەن تۇستا بوكسشى ءا.نۇرماحانوۆ, پالۋاندار ءا.ايحانوۆ پەن ا.بۇعىباەۆ, فۋتبولشىلار ت.سەگىزباەۆ پەن ق.ورداباەۆ, تاعى باسقا تارلان تۇلعالار جايىندا جازعان ەسسەلەرى مەن سۋرەتتەمەلەرى – ءوز الدىنا ءبىر قىرمان. ەندى سولاردى جيىستىرىپ, جۇپتاپ, جەكە جيناققا اينالدىرسا, ۇلكەن ساۋاپ بولماق-ءدۇر.
وسى ماسەلە قۇنتتالسا, وزىمەن اتتاس سەراعاسى, اكادەميك سەرىك قيراباەۆ ايتپاقشى, “ويى دا, بويى دا بيىك ازامات” – سەرىك ءابدىرايىم ۇلىنىڭ رۋحى ريزا بولىپ, تىرىلەردىڭ جانسارايى باي تۇسەرى كامىل.
امانتاي ءشارىپ, “استانا اقشامى” گازەتىنىڭ باس رەداكتورى