پارلامەنت «ەگەمەن قازاقستاننىڭ» ارناۋلى بەتى

تالقىلاۋ تاعىلىمى باعالى قاعازدار نارىعىن دامىتۋ جولىندا سەناتتا قارجى جانە بيۋدجەت كوميتەتىنىڭ حاتشىسى باقبەرگەن دوسمانبەتوۆتىڭ توراعالىق ەتۋىمەن دەپۋتاتتارىنىڭ قارجى مينيستر­لىگىنىڭ, قارجى نارىعى مەن قارجى ۇيىمدارىن رەتتەۋ جانە باقىلاۋ جونىندەگى اگەنتتىگى مەن الماتى قا­لا­سىنداعى وڭىرلىك قارجى ورتالى­عىنىڭ قىزمەتىن رەتتەۋ جونىندەگى اگەنتتىك باسشىلارىنىڭ كەزدەسۋىن­دە حالىق ءۇشىن باعالى قاعازدار نا­رىعىن دامىتۋدىڭ وزەكتى ماسەلە­لەرى تالقىلاندى, دەپ حابارلادى وسى پالاتانىڭ ءباسپاسوز ورتالىعى. تالقىلاۋدى اشا كەلىپ ب.دوس­مان­بەتوۆ بۇل قارجى مەكەمەلەرىنىڭ قازاقستانداعى باعالى قاعازدار نا­رىعىن دامىتۋ ۇدەرىستەرىندەگى ءرولىن اتاپ وتە كەلىپ, حالىق ءۇشىن قارجى قىز­مەتىنىڭ جاڭا سالالارىن ەن­گىزۋدىڭ ماڭىزدىلىعىنا توقتالدى. ەلىمىزدىڭ جەدەل ەكونوميكالىق دامۋىنداعى باسىم باعىتتارى قاتارىندا پرەزيدەنت ن.نازارباەۆ حالىقارالىق سىنىپتاعى قارجى سەك­تورىن دامىتۋ قاجەتتىگى ايتىل­عان بولاتىن. بيىلعى جولداۋدا وتان­دىق قارجى نارىعىن 2020 جىلعا قاراي تمد مەن ورتالىق ازياداعى وڭىرلىك يسلام بانكينگىنە اينالدىرۋ تۋرالى مىندەت قويىلعان بولاتىن. سەناتور اتاپ وتكەندەي, باعالى قاعازدار نارىعىنىڭ قىزمەتىنە حالىقتىڭ بەلسەندى قاتىسۋى ونى دا­مىتۋدىڭ ماڭىزدى فاكتورى بو­لىپ تابىلادى. وسىعان بايلانىستى ول بانكىلەردىڭ دەپوزيتتىك بەلسەندى قىزمەتىن قامتاماسىز ەتىپ, دامۋىنا جەكە تۇلعالار ىقپال ەتكەن شەتەل­دىك قور نارىقتارىنىڭ تابىستى تاجىريبەلەرىن مىسالعا كەلتىردى. وسى سەكتوردى دامىتۋعا باعىت­تالعان مەملەكەتتىك شارالارعا قا­تىستى ب.دوسمانبەتوۆ باعالى قاعازدار نارىعىن نىعايتۋعا ىقپال ەتەتىن زاڭناما بازاسىنا نازار اۋداردى. ماسەلەن, “سىبايلاس جەمقورلىققا قارسى كۇرەس تۋرالى” جانە “مەملەكەتتىك قىزمەت تۋرالى” زاڭدارعا تولىقتىرۋلار مەملەكەتتىك قىزمەتكەرلەر مەن ولارعا تەڭەس­تىرىلگەن ادامدارعا شەكتەۋلەردى الىپ تاستاۋدى جانە ەميسسيالىق باعالى قاعازداردىڭ اكتسيا جانە وبليگاتسيا سەكىلدى تۇرلەرىن, سونداي-اق اشىق جانە ينۆەستيتسيالىق پاي قورلارى پايىن ساتىپ الۋ جانە ساتۋدى قاراستىرادى. قور نارىعىنا حالىقتىڭ ين­ۆەستيتسيالىق بەلسەندىلىگىن ارتتىرۋ­داعى مەملەكەتتىك ساياساتتى جۇزەگە اسىرۋعا قاتىستى سەناتور حالىقتىڭ ينۆەستيتسيالىق مادەنيەتى مەن قارجىلىق ساۋاتىن كوتەرۋ ءجو­نىن­دەگى 2007-2011 جىلدارعا ارنالعان مەملەكەتتىك باعدارلاماسىن ورىن­داۋ, قارجى مينيسترلىگىنىڭ جەكە تۇلعالارعا ارنالعان ماوكام-نىڭ مەملەكەتتىك وبليگاتسيالارى بويىنشا جۇمىستاردى اتاپ ءوتتى. الماتى قالاسىنداعى وڭىرلىك قارجى ورتالىعىنىڭ قىزمەتىن رەت­تەۋ جونىندەگى اگەنتتىكتىڭ كومەگىمەن 2008 جىلى “بيرجا” ۇلتتىق ويىنى تا­بىس­تى ءوتتى, تاياۋ كۇندەردە وسى اگەنتتىكتىڭ تىكەلەي قولداۋىمەن “جاق­سى ين­ۆەستور” كونكۋرسى باس­تالدى. ونى ۇيىمداستىرۋ­شى­لار­دىڭ ويىنشا, شارا باعالى قاعاز­داردىڭ قازاق­ستان­دىق نارىعىندا جەكە تۇلعالاردىڭ ينۆەستيتسيالىق ۇلەسىن ارتتىرۋعا ىقپال ەتەدى جانە بولشەكتىك ينۆەستورلاردىڭ بەل­سەن­دى قىزمەتى ءۇشىن ىنتالاندىراتىن بولادى. كەزدەسۋدە ءسوز العان قارجى نا­رىعى مەن قارجى ۇيىمدارىن رەتتەۋ جانە باقىلاۋ جونىندەگى اگەنتتى­گى­نىڭ توراعاسى ە.باحمۋتوۆا وسى سەك­توردىڭ جاعدايى تۋرالى اقپاراتتى دەپۋتاتتار نازارىنا ۇسىنىپ, قور نارىعىن دامىتۋعا كەدەرگى بولاتىن ماسەلەلەردى بەلگىلەدى. ە.باحمۋتوۆانىڭ پىكىرىنشە, قار­جى نارىعىنداعى جاعدايدى تۇراق­تاندىرۋ جونىندەگى شارالاردى جۇزە­گە اسىرۋدا قۇقىقتىق جاعىنىڭ ماڭىزى زور. وسىعان بايلانىستى اگەنتتىك باسشىسى قارجى جۇيەسىنىڭ تۇراقتىلىعى, ۇجىمدىق ينۆەستي­تسيالاۋ جانە جيناقتاۋشى زەينەت­اقى قورلارىنىڭ قىزمەتى ماسەلە­لەرى جونىندە وزگەرىستەر ەنگىزىلەتىن زاڭداردى اتاپ ءوتتى. كەزدەسۋدە سونداي-اق قارجى مي­­نيسترىنىڭ ورىنباسارى ر.دالە­نوۆ, الماتى قالاسىنداعى وڭىرلىك قار­جى ورتالىعىنىڭ قىزمەتىن رەتتەۋ جونىندەگى اگەنتتىك توراعاسى ءا.ارىس­تانوۆ ءسوز سويلەدى جانە دە­پۋتاتتار ساۋالدارىنا جاۋاپ بەردى. قارجى سەكتورىنىڭ دامىتۋ باعىتتارى, باعالى قاعازدار نارى­عىن مەملەكەتتىك رەتتەۋ جانە ين­فرا­قۇ­رىلىمىن ودان ءارى دامىتۋ, حالىقتىڭ ينۆەستيتسيالىق مادە­نيەتى مەن قارجىلىق ساۋاتىن كوتە­رۋ, ەميتەنتتەر مەن بولشەكتىك ين­ۆەس­تورلارعا جاعدايدى قالىپ­تاستىرۋ جايىندا قۇرىلىم باسشىلارى باياندادى. * ** سايلاۋشى ساپارى ارداگەرلەر ماجىلىستە بولدى وڭتۇستىك قازاقستان وبلىسى, قازىعۇرت اۋدانىنان استاناعا ارنايى كەلگەن سوعىس جانە ەڭبەك ارداگەرلەرى ءما­جىلىس ۇيىندە بولدى. ولاردى قارسى العان پارلا­مەنت ءماجىلىسىنىڭ دەپۋتاتى ساۋىرباي ەسجانوۆ زاڭ شى­عارۋشىلىق قىزمەتتىڭ قىر-سىرى تۋرالى اڭگىمەلەپ بەردى. 40-قا جۋىق وڭتۇستىك وڭىردەن كەلگەن مەيماندار­دىڭ اراسىندا جاستارى 90-عا جۋىقتاعان ۇلى وتان سوعىسىنىڭ ارداگەرلەرى دە بولدى. اتاپ ايتقاندا, كۋرسك دوعاسىنداعى سۇراپىل شايقاسقا قاتىسقان جولداس ءالحانوۆ پەن ستالينگرادتى قورعاۋعا قاتىسقان اكىمباي جۇماباەۆ بار. سونىمەن قاتار, بۇگىندە 80-نەن اسقان, سوعىس جىلدارى اۋىر جۇمىس ىستەگەن ەڭبەك ارداگەرلەرى ءبورىباي دوسانباەۆ پەن ناۋرىزباي بيقو­جاەۆ جانە باسقا دا قۇرمەتتى زەينەتكەرلەر پارلامەنت ءماجىلىسىنىڭ ءۇيىن ارالاپ, پالاتانىڭ جالپى وتىرىس زالىندا بولدى. دەپۋتاتتاردىڭ زاڭمەن جۇمىس ىستەۋ ورىن­دارىمەن تانىستى. دەپۋتات ساۋىرباي ەسجانوۆ وڭتۇستىك وڭىردەن كەل­گەن زەينەتكەرلەرگە پارلامەنتتىڭ قۇرىلىمى, زاڭ شى­عارۋ تاجىريبەسى تۋرالى ايتىپ بەردى. “بۇگىنگى تاڭدا ەلباسىنىڭ جولداۋىنان تۋىندايتىن زاڭدار ءبىرىنشى كەزەكتە قابىلدانادى. سونداي-اق ەلىمىزدى دامىتۋعا باعىت­تالعان, ەلدىڭ يندۋستريالىق-يننوۆاتسيالىق جەدەل دامۋ باعدارلاماسىن ىسكە اسىرۋدى كوزدەيتىن زاڭ جوبا­لارىن قابىلداۋ مىندەتى الدىمىزدا تۇر. قازىرگى ۋاقىت­تا دەپۋتاتتار ءۇش جىلدىق رەسپۋبليكالىق بيۋدجەت جوسپارىن قاراۋدى باستادى. ءبىزدىڭ ماقساتىمىز – حالىقتىڭ جاعدايىن جاقسارتۋعا ارنالعان باعدارلا­ما­لاردىڭ بيۋدجەت جوسپارىنا كوبىرەك ەنۋىنە, ولاردىڭ ورىندالۋىنا بارىنشا اتسالىسۋ”, – دەدى دەپۋتات س.ەسجانوۆ. مەيماندار “نۇر وتان” پارتياسىنان سايلانعان حالىق قالاۋلىسىنا وزدەرىنىڭ وتىنىشتەرى مەن ريزاشىلىقتارىن جەتكىزدى. ءتورتىنشى پارلامەنتتىك سەسسيانىڭ باستالۋىمەن قۇتتىقتاپ, سايلاۋشىلاردىڭ سەنىمىنەن شىعا بەرۋىنە تىلەك ءبىلدىردى. استانانىڭ عاجاپ كورىنىستەرىنە سۇيسىنە قاراعاندارىن ايتا كەلىپ, تاۋەلسىز مەملەكەتىمىزدىڭ كەلەشەكتە وركەندەي بەرەتىنىنە سەنىمدەرى مول ەكەنىن ايتتى. ايباتىر سەيتاق, جۋرناليست. ---------------------------------- سۋرەتتى تۇسىرگەن سايلىباي مايلىباەۆ. * * * دەپۋتات داۋى بيۋدجەتتى پىسىقتايمىن دەپ... “بيۋروعا” تۇسكەندەي بولدى كەڭەس وداعى جىلدارىندا باسقارۋشى قىزمەتكەرلەردىڭ قاتتى قورقاتىنى – ىستەرىنىڭ اۋداندىق نەمەسە وبلىستىق پارتيا كوميتەتى بيۋرو مۇشەلەرىنىڭ تالقىلاۋىنا ءتۇسۋ بولاتىن. “بيۋروعا تۇسسەڭ, بۇيرالايدى” دەگەن ءسوز سودان قالعان... ءماجىلىستىڭ سارسەنبى كۇنگى جالپى وتىرىسىنا 2010-2012 جىلدارعا ارنالعان بيۋدجەت تۋرالى زاڭعا وزگەرىستەر مەن تولىقتىرۋلار ەنگىزۋ تۋرالى زاڭ جوباسىن اكەلگەن قارجى ءمينيسترى بولات جامىشەۆ تە سول “بيۋروعا” تۇسكەندەي بولدى. جازعى كانيكۋلدان جۋىردا عانا, ابدەن تىڭايىپ كەلگەن دەپۋتاتتار جامىشەۆتى الاقاندارىنا تۇكىرگەندەي بولىپ قارسى الدى. زاڭ جوباسى تۋرالى قازاقشا باياندامانى ەڭكىلدەگەن ەكپىنمەن وقىپ بەرىپ, وسىمەن قۇتىلعان-اق شىعارمىن دەگەن بولۋى كەرەك, مينيستر ورنىنا ارقاسىنان ءبىر جۇك اۋىپ تۇسكەندەي بولىپ, بارىپ وتىرعان. ەندى بايانداماسىنا قىسقاشا توقتالا كەتە­تىن بولساق, الدىمەن وندا 2010 جىلعى بيۋدجەت­تىڭ تۇسىمدەرى 3 ترلن. 517 ملرد. تەڭگەنى قۇراي­تى­نى انىقتالعانى ايتىلدى. بۇل قولدانىس­تاعى, بەكىتىلگەن بيۋدجەتتىڭ تۇسىمىمەن سالىس­تىرعاندا 139 ملرد. تەڭگەگە نەمەسە 4,1 پايىزعا ارتىق ەكەن. ودان ءارى مينيستر قاي باپتاردىڭ ءتۇسىمى قانشاعا ارتاتىنىنا توقتالدى. سونىڭ ىشىندە مۇنايدىڭ ءبىر باررەلى 20 دوللار دەپ با­عالانعاندىقتان, وسى سالانىڭ ءتۇسىمى 78,6 ملرد. تەڭگەگە ارتاتىنى بەلگىلى بولدى. وسىدان ءارى ول كوبىنە-كوپ بىلىكتى ەكونوميستەر عانا جاقسى تۇسىنەتىن سالىقتار ستاۆكاسىنىڭ وزگەرۋىنە باي­لانىستى قول جەتەتىن وسىمدەر تۋرالى تولىق بايانداپ بەردى. سونىڭ ىشىندە, اسىرەسە, قوسىمشا قۇن سالىعىنىڭ وزگەرۋىنە بايلانىستى ءوسىمنىڭ ارتا تۇسكەنى بەلگىلى بولدى. بىزدىڭشە, بۇل ماسەلەلەر دەپۋتاتتاردى اسا قىزىق­تىرا قويعان جوق, تەك بيۋدجەت شىعىس­تارىنا بولىنگەن قاراجاتتاردىڭ يگەرىلمەي قال­عان سومالارى تۋرالى ايتىلا باستاعاندا قوز­عالىس باستالدى. يگەرىلمەي قالعان قاراجات­تار­دى ەسەپكە الا كەلىپ, بيۋدجەت شىعىستارىن 130 ملرد. تەڭگەگە قىسقارتۋ كوزدەلىپ وتىر, دەدى مي­نيستر. ودان ءارى بوساعان قاراجاتتاردىڭ قانداي باسىمدى باعىتتارعا جۇمسالاتىنى تۋرالى بايان­دالدى. سونىڭ ىشىندە سۇبەلى ۇلەس الماتى مەن استانا قالالارىن دامىتۋعا كەتەتىنى بەلگىلى بولدى. ۇلتتىق بانك توراعاسىنىڭ ورىنباسارى دانيار اقىشەۆتىڭ قوسىمشا بايانداماسىن تىڭداعان سوڭ دايىندالىپ وتىرعان دەپۋتاتتار ب.جامىشەۆكە تاپ بەرگەندەي, سۇراقتارىن جاۋ­دىرىپ جىبەردى. الدىمەن سۋىرىلعان ۆ.نەحو­رو­شەۆ بولدى. ول 130 ملرد. تەڭگە سەكىلدى ۇشى-قيىر­سىز دۇنيەنىڭ يگەرىلمەي قالۋ سەبەبى نەدە, وعان ناقتى كىمدەر كىنالى, ولارعا قانداي جازا قولدانىلادى؟ مۇندايلارعا قاشانعى شىداۋعا بولادى, قاتاڭ جازالار قولدانىلۋى كەرەك قوي دەپ سالدى. ەكىنشى سۇراعىندا دەپۋتات مۇناي ەكس­پورتىنا سالىناتىن سالىق كولەمى نەگە 40-اق دوللار جانە ونىڭ ءوزىن 2011 جىلدىڭ 1 قاڭ­تارىنان باستايمىز. نەگە ءبىز رەسەي سەكىلدى ونى وسى جىلدىڭ قاراشاسىنان باستامايمىز؟ مەن وسى سۇراقتى بۇرىن دا قويعان ەدىم, ماعان ءبىز ار­تىق سومانى يگەرە المايمىز دەگەن جاۋاپ بە­رىلدى. وسىنداي جاۋاپ بەرگەن ۇكىمەتتەن ءبىز عا­لا­مات جەتىستىك كۇتە المايمىز, تەك وزدەرى الا­پاتتىعىن قويسا ەكەن, دەدى ول (مى نە جدەم وت پراۆيتەلستۆا چۋدو, ا جدەم كوگدا ونا پەرەس­تانەت چۋديت). ۇنەمى اششى سۇراقتار قوياتىن ۆ.نەحو­روشەۆ­تىڭ بۇل ساۋالى مينيستر ءۇشىن سونشالىقتى قيىن دۇنيە كورىنبەدى. ول الدىمەن بيۋدجەت قاراجاتىن يگەرە الماعاندارعا قانداي جازا قولدانىلاتىنىن الداعى ۋاقىتتا ساراپتايمىز دەگەنمەن قۇتىلدى. ال يگەرىلمەگەن 130 ملرد.-تىڭ ىشىندە 25 ملرد. تەڭگەسىنە عانا تۇشىمدى سە­بەپ ايتا الدى. ول “باتىس قىتاي-باتىس ەۋ­رو­پا” جولىنا بولىنگەن قاراجاتتىڭ ۇنەمدەلۋى ەكەن. ءبىز 2007 جىلعى پارامەترلەرمەن جوس­پار­لاعان ەدىك, ودان بەرى قۇرىلىس ماتەريالدارى ار­زانداپ, بولىنگەن قارجاتتىڭ تولىق يگەرىل­مەگەنى سودان, دەدى مينيستر. ەكىنشى سۇراقتاعى 40 دوللاردىڭ قايدان شىققانى تۋرالى ايت­قاندا, ونىڭ باسقا سالىقتار سالماعىنا ۇيلەستىرىلە كەلە الىنعان سان ەكەنىن جەتكىزدى. ءوزىنىڭ سۇراعىن دەپۋتات مۇحتار تىنىكەەۆ تە يگەرىلمەگەن 130 ملرد. تەڭگەنى اۋىزعا الۋدان باستادى. بۇل ءبىزدىڭ ەلىمىزدىڭ تاريحىندا بۇرىن-سوڭدى بولىپ كورمەگەن سان, دەدى ول. جالپى, بۇل دەپۋتاتتىڭ ءسوز ساپتاۋىنان قارجى مي­نيسترى­نە دەگەن نارازىلىقتىڭ جالىنى ەسىپ تۇردى. وسىنشا قاراجات يگەرىلمەي جاتقاندا ەلىمىزدىڭ قانشاما تۇكپىرى اۋىز سۋىن الا الماي وتىر. بىلتىر چيركالين سۋعا 5 ملرد. سۇراپ ەدى, بەرمەدىڭىزدەر. ەندى 6 ملرد. ۇسىنىپ وتىر­سىزدار, نەمەنە قىستىگۇنى قۇبىر تارتىپ, ونى قاتىرسىن دەپ وتىرسىزدار ما؟ ءبىز ۇسىنعان جەتى تۇزەتۋدىڭ ءبىرى دە قابىلدانباعان, تەك قارجى مينيسترلىگىنىڭ تۇزەتۋلەرى عانا ەنگىزىلگەن. تىڭدالماسا پارلامەنتتىڭ نەمەنەگە كەرەگى بار؟ الدە ءبىز تەك قارجى مينيسترلىگىنىڭ ارەكەتسىز­دىگىن زاڭداستىرۋ ءۇشىن وتىرمىز با وسى جەردە؟ بۇل سۇراقتار ناقتى ماسەلەگە ارنالماسا دا ب.جامىشەۆ مىرزا وعان ءوز بىلىگىنشە جاۋاپتار بەرۋگە تىرىستى. بىراق ولارى دەپۋتاتتاردى قاناعاتتاندىرماعانى كورىنىپ تۇردى. دەپۋتات سەرىك تەمىربولاتوۆتىڭ سۇراعى ناقتى ماسەلەگە ارنالدى. ول كەدەن وداعى تۋرالى كەلىسىمدى راتيفيكاتسيالاعاندا ءسىز وسى كەلىسىمنىڭ ارقاسىندا بيۋدجەتتىڭ كىرىس ءبولىمىنىڭ ءتۇسىمى 60 ملرد. تەڭگەگە ارتاتىنىن ايتىپ, تۇ­رىپ العان ەدىڭىز. ءبىز, مىنە, بيۋدجەت جوباسىنان سول 60 ملرد.-تى تابا الماي وتىرمىز, قايدا سول سوما؟ – دەدى ول. وعان مينيستر بۇل سوما ءتۇسىم­نىڭ ءوسىمىن كورسەتكەن 139 ملرد. تەڭگەنىڭ ىشىندە, ءبىز ونى ءبولىپ-جارىپ كورسەتكەن جوق ەدىك, دەپ جاۋاپ بەردى. ايتا كەتەتىن ءجايت, وسى 60 ملرد.-ءتىڭ ءىزىن باسقا دا كەيبىر دەپۋتاتتار قايتا-قايتا سۇراي بەردى. دەپۋتات ق.ىدىرىسوۆتىڭ سۇراعى دا مي­نيستر­دىڭ جاۋاپتارىنىڭ ناقتى ەمەستىگىنە نازار اۋدارۋعا ارنالعانداي بولدى. قارجى جانە بيۋدجەت كوميتەتىنىڭ وتىرىسىندا بيۋدجەت جو­باسى قارالعان كەزدە ءبىز قىزىلوردا قالاسىندا سالىناتىن ەمحاناعا 267 ملن. تەڭگە ءبولۋدى سۇراعان ەدىك. سول حاتىمىزعا: ازىرگە اكىمدىك ءتيىس­تى قۇجاتتاردى تاپسىرماعاندىقتان, ول 2011 جىلدىڭ بيۋدجەتىندە قارالادى دەگەن ەدىڭىز, ەندى, مىنە, كەستەدە ول شىعىن جەرگىلىكتى بيۋدجەت ەسەبىنەن قارجىلاندىرىلادى دەپسىز. جاۋا­بىڭىزدىڭ ەكى ءتۇرلى بولۋ سەبەبى نە, دەدى ول. كۇتپەگەن جەردەن مينيستر بۇل ناقتى ماسەلەنى جاقسى بىلەتىن بولىپ شىقتى, ول قۇرىلىس سا­لۋعا بولىنگەن قاراجاتتى جەرگىلىكتى بيلىك ماق­سات­سىز جۇمساپ, جابدىقتار ساتىپ العانىن, قا­زىر وسى ءىس تەكسەرىلۋ ۇستىندە ەكەندىگىن ايتتى. ال قۇرىلىسقا قاجەتتى سوما بولاشاقتا قارالادى, دەدى ول. ايتا كەتەتىن ءجايت, كەيبىر دەپۋتاتتار مي­نيستر­دى كىنالاماي, جايماشۋاق سۇراقتار دا بەرىپ جاتتى. ماسەلەن, دەپۋتات گ.ەسىمباەۆا كەن­دىرلى كۋرورتتى ايماعى جوبالىق-سمەتالىق قۇجاتتارىن دايىنداۋعا بولىنەتىن 100 ملن. تەڭگە قاراجاتتىڭ جوبانى ىسكە اسىرۋشى ماڭ­عىستاۋ اكىمدىگىنە ەمەس, تۋريزم جانە سپورت مينيسترلىگىنە اۋدارىلۋ سەبەبى نەدە ەكەندىگىن, تاعى ءبىر دەپۋتاتتار جاڭا مەكتەپتەر سالۋ ءۇشىن ءاربىر جولى جوبالىق-سمەتالىق قۇجاتتار تالاپ ەتە بەرۋدىڭ سەبەبى نەدە, ولاردىڭ ءبارى ءبىر ءتيپتى ەمەس پە, سوندىقتان جوبا جاساۋعا ۇلكەن شىعىن شىعارا بەرمەي جاسالعان قۇجاتتاردى نەگە پايدالانباسقا دەگەن ءتارىزدى دە سۇراقتار قويدى. تىنشي باستاعان احۋالدى دەپۋتات يراك ەلە­كەەۆ­تىڭ سۇراعى قايتا تولقىتتى. ول سوت شە­شىمىمەن ۇكىمەتتەن تولەنۋگە ءتيىستى سومانىڭ 4 ملرد. تەڭگەگە جەتكەنىنە, ال بيۋدجەتتە بۇل شى­عىن­عا بار بولعانى 200 ملن. تەڭگە عانا قاراستىرىلعانىنا نازار اۋدارىپ, وسىعان بايلانىستى ءوزىنىڭ نارازىلىعىن ءبىلدىردى. جانە بۇل سومانىڭ ءوزى قاراپايىم جاندارعا ەمەس, “ميتتال-تەمىرتاۋ” اق سياقتى الپاۋىت فير­مالارعا تولەۋگە ارنالعان. سوندا ءبىز قاراپايىم حالىقتىڭ تالابىن قالاي قاناعاتتاندىرامىز, سوتتىڭ شەشىمىن نەگە اياققا باسامىز, دەدى ول. ودان ءارى ءازىربايجان مامبەتوۆتىڭ كەڭسايداعى زيراتىنىڭ باسىنا ەسكەرتكىش قويۋعا قاراجات قاراستىرىلعانىن سىنعا الدى. ءبىز ول كىسىگە كوشە اتىن بەرەيىك, كوشەسىنە ەسكەرتكىشىن قويايىق, ال زيراتىنىڭ باسىنا بەلگىنى تۋىستارى قويۋ كەرەك ەمەس پە؟ وسىنداي كەلەڭسىز تاجىريبە قايدان شىقتى, دەي كەلىپ, ءسوزىنىڭ سوڭىندا مينيستر ب.جامىشەۆكە سەنىم كورسەتپەۋ تۋرالى ماسەلە كوتەرىلۋى قاجەتتىگىن اۋىزعا الدى. ب.جامىشەۆ ونىڭ سۇراقتارىنا اسا تولىمدى جاۋاپ بەرە العان جوق. اقىرىندا دەپۋتات م.ءتى­نىكەەۆ ي.ەلەكەەۆتىڭ ۇسىنىسىن ءىلىپ اكەتىپ, مي­نيسترگە سەنىم كورسەتپەۋ تۋرالى ۇسىنىس جاساپ, ونى داۋىسقا قويۋدى تالاپ ەتتى. مۇنداي ۇسى­نىستى دەپۋتاتتار قولداي قويمايتىن, بىراق بۇل جولى بىردەن 20 دەپۋتات قولداپ, ب.جامىشەۆكە سەنىمسىزدىك كورسەتەتىنىن ءبىلدىردى. ايتەۋىر, كوپشىلىك داۋىسپەن مينيسترگە دەگەن سەنىمسىزدىك قابىلدانبادى. ءسويتىپ, اۋپىرىممەن زاڭ جوباسى ما­قۇلدانىپ, سەناتقا كەتتى. مينيستر دە ءاۋپىرىم­مەن ورنىندا قالدى. جاقسىباي سامرات. * * * ەلدەستىرمەك – ەلشىدەن توراعانىڭ جولداۋىن تاپسىردى پارلامەنت سەناتى اپپارا­تىنىڭ باسشىسى مۇرات ءنۇرتى­لەۋوۆ­تىڭ گرۋزيانىڭ قازاقستان­داعى توتەنشە جانە وكىلەتتى ەلشىسى پاات كالاندادزەمەن كەز­دەسۋىندە قازاقستان مەن گرۋزيا پارلامەنتارالىق ىنتىماق­تاس­تىعىن ودان ءارى دامىتۋ ماسە­لەلەرى ءسوز بولدى. م.نۇرتىلەۋوۆ گرۋزين ديپ­لو­ماتىنا پارلامەنت سەناتىنىڭ توراعاسى قاسىم-جومارت تو­قاەۆتىڭ گرۋزيا جوعارعى وكىلدى ورگانىنىڭ باسشىسى داۆيد باكرادزەگە جولداۋىن تاپسىردى. جوعارعى پالاتا باسشىسى ەكى ەل پارلامەنتتەرى ارا­سىن­داعى ءوزارا ءىس-قيمىلداردى بەلسەندىلەندىرۋ تۋرالى گرۋزين ارىپتەسىنىڭ باستاماسىن قولداپ, پارلامەنتتىك دەلەگاتسيالاردىڭ ءوزارا ساپار الماسۋ جايىندا قا­زاقستاندىق تاراپتىڭ ازىرلىگىن قۋاتتادى, دەپ حابارلادى پار­لامەنت سەناتىنىڭ ءباسپاسوز قىزمەتى. * * * ءسىزدى نە تولعاندىرادى؟ ەگىز تاپقان اناعا ەرەكشە جاعداي قارالسا 2010 جىلعى شىلدە-تامىز ايلارىندا شىعىس قازاقستان وبلىسىندا سايلاۋشىلارمەن كەزدەسۋ وتكىزگەندە كوتەرىلگەن ماسەلەلەردىڭ ءبىرى – ەگىز جانە ودان دا كوپ بالانى دۇنيەگە اكەلگەن انالار مەن بالالاردى قولداۋ ماسەلەسى. مىسالى, اياگوز اۋدانى ايعىز اۋىلىنىڭ تۇرعىنى شىنار شاياحمەتوۆا ماعان جازعان حاتىندا: “...ەگىز بالانىڭ اناسىنا, ەگىز بالاعا ۇكىمەت تاراپىنان ەشقانداي جاعداي جاسالمايدى. مەن ءوزىم 4 بالانىڭ اناسىمىن. تۇڭعىشتارىم ەگىز ايمان مەن شولپان بيىل 11-سىنىپقا كوشىپ وتىر. قازىر اياعىم اۋىر, بۇل دا ەگىز. جۇكتىلىگىمە بايلانىستى دەمالىسقا شىعايىن دەپ ەگىز بالاعا اياعى اۋىر ادامعا قانداي جەڭىلدىك بار دەسەم, ەشقانداي جەڭىلدىك جوق دەيدى. 2 بالانى ايەل 1 بالاعا قاراعاندا ۇزاعىراق جانە اۋىر كوتەرەدى. ەگەر 1 بالاعا 1 جاسقا دەيىن اقشا تولەنسە, ەگىز بالاعا تىم قۇرىسا 1,5 جاسقا دەيىن تولەنبەيدى. ەگىز بالانى ءوسىرۋ وتە اۋىر... ايەل ادامنىڭ دەنساۋلىعى دا قاتتى السىرەيدى”, – دەپ جازعان. وسىعان بايلانىستى ەڭبەك جانە حالىقتى الەۋمەتتىك قورعاۋ مينيسترلىگىنەن انا مەن بالانى قولداۋ ماقساتىندا, دەموگرافيا­لىق جاعدايدى جاقسارتۋ ءۇشىن ەگىز جانە ودان دا كوپ بالانى دۇنيەگە اكەلگەن انالارعا: 1) جۇكتىلىگىنە جانە بوسانۋىنا بايلانىستى دەمالىستىڭ مەرزىمىن قوسىمشا 40 (قىرىق) كۇنگە ۇزارتۋدى; بالا ءبىر جاسقا تولعانعا دەيىن ونىڭ كۇتىمىنە بايلانىستى تاعايىندالاتىن جاردەماقىنى ءبىر جارىم جاسقا دەيىن بەرۋدى, بالا كۇ­تى­مى جونىندەگى جاردەماقىنىڭ ءمول­شەرىن ءار بالاعا 15 ايلىق ەسەپ­تىك كورسەتكىش مولشەرىندە تا­عايىنداۋ ماسەلەسىن قاراستىرۋدى سۇرايمىن. نۇرتاي سابيليانوۆ, ءماجىلىس دەپۋتاتى. * ** دوستىق دانەكەرى گەرمانيا دەلەگاتسياسىمەن كەزدەستى پار­لا­مەنت ءماجىلىسىنىڭ الەۋ­مەتتىك-مادەني دامۋ كوميتەتىنىڭ ءتورايىمى دينار نوكەتاەۆا گەر­مانيا فەدە­را­تيۆتىك رەسپۋبليكا­سىنىڭ فەدەرال­دىق ەڭبەك جانە الەۋمەتتىك ماسەلە­لەر مينيستر­لىگىندەگى پارلامەنتتىك مەملەكەتتىك حاتشى رالف براۋكزي­پە باستاعان دەلەگاتسيامەن كەزدەستى. ءماجىلىستىڭ كوميتەت ءتورايىمى الدىمەن قازاقستاننىڭ ەۋروپاداعى قاۋىپسىزدىك جانە ىنتىماقتاستىق ۇيىمىنا توراعالىعى جايىندا ايتىپ, جەلتوقسان ايىندا وتەتىن ەقىۇ-عا مۇشە ەلدەر باسشىلارى­نىڭ سامميتىنە ازىرلىكتەر جاسالىپ جاتقانىن ءما­لىمدەدى. قازاقستاننىڭ گەرمانياداعى جىلىندا وتكىزىلگەن مادەني شارالارعا دا توقتالدى. ءماجىلىس دەپۋتاتى ءوز ارىپتەسىن الەمدىك داعدارىستان حالىقتى الىپ شىعۋدىڭ ءبىر جولى بولعان “جول كارتاسى” مەن كوميتەت قورجىنىندا جاتقان “كوشى-قون” زاڭى مەن ەڭبەك كودەكسىنە ەنگىزىلەتىن تولىقتىرۋلار جايىنداعى زاڭ جوبالارى تۋرالى دا حابارلاندىردى. مەيمان ءوز كەزەگىندە ەكىجاقتى پارلامەنتارالىق بايلانىستار مەن ساياسي, مادەني جانە ەكونوميكالىق بايلانىستاردىڭ تۇراقتى دا ماز­مۇن­دى بولىپ وتىرعانى جايىندا, گەر­ما­نيانىڭ قازاقستانداعى جىلىندا اتقا­رى­لىپ جاتقان شارالار جونىندە ءبىراز اڭگىمەلەدى. رەسمي ساپارمەن جۇرگەن دەپۋتات قازاقستاننىڭ ەڭبەك جانە حالىقتى الەۋمەتتىك قورعاۋ مي­نيستر­لىگىندە بولىپ, ەكىجاقتى ىنتى­ماقتاستىق تۋرالى ورتاق نيەت ءمالىم­دە­مەسىنە قول قويىپ, ەڭبەك رىنوگىن­داعى جاعداي تۋرالى جانە مينيستر­لىكتەردىڭ وزەكتى ماقساتتارى تۋرالى اقپارات الماساتىندارىن جەتكىزدى. كەزدەسۋگە گەرمانيا فەدەراتيۆتىك رەسپۋبليكاسىنىڭ قازاقستانداعى توتەنشە جانە وكىلەتتى ەلشىسى راينەر ويگەن شلاگەتەر مەن بىرقاتار گەرمانيا پارلامەنتىنىڭ وكىلدەرى قاتىستى. ساۋلە دوسجانوۆا, جۋرناليست. * ** ماسساعان! بۇل قانداي يدەولوگيا؟ “ايعايلاي-ايعايلاي قاسقىردان ۇيات بولدى”, – دەپتى باياعىدا بىرەۋ. ايتايىن دەگە­نىمىز, قازاق كينوسى تاعى ءبىر “شەدەۆرمەن” تو­لىقتى. ارينە, تىرناقشانىڭ ىشىندە. شە­دەۆرى­مىزدىڭ اتى دا ات-اق . “جانىم” دەپ اتالا­دى. قازاقشا ويلايتىن ادامنىڭ قويعان اتاۋى ەمەس ەكەنى انىق. سيۋجەتىندە سىرا ىشكەن جا­لاڭ­بۇت قىز, زيناقور اكە, بەزبۇيرەك بالا, جاس­قان­شاق انا, بەيادەپ ايەل, اقىماقتاۋ اجە, نە­كۋ­دىشنىي اكادەميك اتا, قارىنداسىمەن كو­ڭىل­دەس اعا, اراسىندا كۇلكىڭدى كەلتىرىپ, ايانى­شىڭ­دى تۋعىزاتىن ميستيكاسىماق بىردەڭەلەر. شىنىمەن, ءبىزدىڭ قازاقستاننىڭ قوعامى وسىنداي ما؟ وسى كينونى جاساعان “ماي­تالمان­دارىمىزدىڭ” ماڭىندا وسىنداي بىرەن-ساران ەرىككەن, تويىنعان, توعىشارلار بالكي الماتىدا بار شىعار. بىراق, ولاردىڭ ازعىنداعان ءومىر سالتىن بۇكىل ەلگە تاڭۋ كىمگە كەرەك, نەسى ورىندى؟ كينو سيۋجەتىندەگى انا بالاسىن الدادىم, دەپ بۇكىل باتىس قازاقستاننىڭ ەگىنى كۇيىپ كەتكەننەن ارمەن قايعىرادى. ەندى بىرەۋىسى بولماشى نارسە ءۇشىن, شىعىس قازاقستاننىڭ بارلىق مالى قىرىلىپ قالسا ولاي قايعىرماس. قىمبات ماشينەگە ءمىنىپ بوزبالا ۇيىنەن قاشادى. قازاقستاندىق گەولوگيانىڭ كوريفەيى ينتەرنەتكە كىرۋدى قىزىنان ۇيرەنەدى. كومپيۋتەردە ءارىپ تەرۋ بىلمەيتىن ول قانداي اكادەميك؟ قىسقاسى, كينومىزدىڭ ءبىر سيۋجەتى ەكىنشىسىنە قايشى, شىم-شىتىرىق, شيمايقوتىر. لوگيكا دەگەن ۇعىممەن ءابسوليۋتتى تۇردە شاتاعى جوق, كينو ەمەس, قويىرتپاق, ەلدى مازاقتاۋ, جۇرتتى اقىماق قىلۋ! قازاقستاندىق كورەرمەندەر جاقسى بىلەدى, رەسەيدىڭ “موسكوۆسكايا ساگا” دەگەن تەلەسە­ريالى شىقتى. ءبىر اۋلەتتىڭ شەجىرەسى ارقىلى, ەل تاريحىن بەينەلەگەن بۇل فيلم, ءبىر ءاۋ­لەت­تىڭ باسىنا تۇسكەن ناۋبەت ارقىلى ەلدىڭ باسى­نا كەلگەن ناۋبەتتى جەكە ادامنىڭ تراگەدياسى ارقىلى تاماشا بايانداي بىلگەن. باۋىرمالدىق, قاي­سارلىق, ماحاببات, پسيحولوگيالىق شيرى­عۋ­لار, ساتقىندىق, مەيىرىم, ءومىر بۇرالاڭدارى ءبارى-ءبارى قانداي شەبەر قامتىلادى. تاعى­لى­مى, تاربيەلىك ءمانى زور, تاريحي اقپاراتتى دا سونداي اسەرلى بەرە بىلگەن. نەگە وسىنداي فيلمدەردەن ۇلگى الماسقا؟ رەسەيدىڭ “گرومو­ۆى” ءفيلمى قانداي؟ مىنا كارىستىڭ تاريحي تا­قىرىپتا تۇسىرگەن ارزان فيلمىندەگى پات­ريوتتىق نەگە بىزدە جوق؟ وسىعان وراي, بىرىنشىدەن, مەملەكەتتىك تە­لە­ارنالاردا كورسەتەتىن بۇقارا ساناسىنا اسەر ەتەتىن كەز كەلگەن كينوتۋىندى, قانداي دا ءبىر حابار بولسىن, ءبىرلى-جارىم باق جەتەكشى­لەرى­نىڭ شەشىمىمەن ەمەس, ەلدىڭ زيالى قاۋىمىنان قۇرالعان كوركەمدىك كەڭەستىڭ سۇزگىسىنەن ءوتىپ بارىپ, جارىق كورۋگە ءتيىس. اسىرەسە, پرايم-تايم – ەڭ ۇتىمدى ۋاقىتقا قويىلاتىن حابار­لار­عا ەرەكشە نازار اۋدارىلۋى قاجەت دەپ وي­لاي­مىن. ەكىنشىدەن, وسى كينوعا جۇمسالعان قارا­جاتتىڭ كولەمى قانشا؟ ۇشىنشىدەن, ەلدىڭ سانا­سىنا ءبىز نە قۇيىپ جاتىرمىز, ۇرپاققا نە تاربيە بەرىپ جاتىرمىز؟ العاشقى 7 سەرياسى مىناۋ بولسا, الدا تاعى قانداي پالە, نە سۇمدىق كۇتىپ تۇرعانىن قۇداي بىلەدى. ەلباسىمىز ن.ءا.نازارباەۆ: “كينو دەگەنىمىز بارلىعى. كينو بۇل – يدەولوگيا, كينو بۇل – ساۋىق, كينو بۇل – باق, كينو بۇل – پاتريوتيزم. ءبىز – جاس مەملەكەتپىز, اسىرەسە, جاس ۇرپاقتى پاتريوتتىق رۋحتا تاربيەلەۋىمىز كەرەك”, دەمەپ پە ەدى. ال بۇل كينونىڭ ىشىندە قانداي يدەولوگيا بار؟ قارىنداسى مەن اعاسىنىڭ “كوڭىلدەستىگى” يدەولوگيا بولىپ پا؟ يا بولماسا, اكادەميكتىڭ تۇرتىنەكتەپ كومپيۋتەر تەرە الماي وتىرعاندىعى  پاتريوتيزم بولىپ پا؟ سىرا ىشكەن جەڭىلتەك قىز دا ساۋىق پا ەكەن؟ سوندىقتان دا وسى كينو ماسەلەسىنە قايتا ورالىپ, ءتيىمدى شەشىم قابىلدانسا دۇرىس بولار ەدى. ءماجىلىس دەپۋتاتتارى: ب.تىلەۋحان, س.يبراگيموۆ, ل. حوچيەۆا, ق.ءۋالي.