— اسەت ورەنتاي ۇلى, ۇدەمەلى يندۋستريالىق-يننوۆاتسيالىق دامۋ باعدارلاماسىن جۇزەگە اسىرۋدىڭ ءبىرىنشى جىلىنىڭ سەگىز ايى دا وتە شىقتى. ولاي بولسا, العاشقى قورىتىندىلاردى شىعاراتىن كەز دە كەلگەن سياقتى. ونىڭ ۇستىنە, پرەمەر-مينيستر كارىم ءماسىموۆ تاياۋدا وتكەن ۇكىمەت وتىرىسىندا باعدارلامانىڭ العاشقى ناتيجەلەرىنە وڭ باعا بەرگەنى دە بەلگىلى.
—ول شىنىمەن دە سولاي. جۇمىستاردى باستاپ كەتۋ الاڭىن مەيلىنشە قىسقا مەرزىمدە دايىنداي وتىرىپ, بىزگە بەلگىلى ءبىر ناتيجەلەرگە قول جەتكىزۋدىڭ ءساتى ءتۇستى. يندۋستريالىق ساياساتتىڭ بارلىق باسىمدىقتى سالالارى مەن شەشۋشى باعىتتارى بويىنشا جۇيەلى ءىس-شارالار ازىرلەنىپ, ناقتى جوبالار ايقىندالدى. ىشكى جانە الەمدىك رىنوكتارداعى سالىستىرمالى تۇردە العانداعى بوس “نيشالاردى” يەمدەنەتىندەي ينۆەستورلاردى تارتۋ ءۇشىن پرەسپەكتيۆالى دەگەن جوبالار انىقتالدى.
وسىلاردىڭ ارقاسىندا ءبىز ىرعالىپ-جىرعالۋعا ۋاقىت شىعىنداماستان, بيىلدىڭ وزىندە-اق بەلگىلەنگەن بولجامدىق كورسەتكىشتەردى ەڭسەردىك. بەلگىلەنگەن 144 ينۆەستيتسيالىق جوبانىڭ 72-ءسى ءبىرىنشى جارتىجىلدىقتا-اق ىسكە قوسىلدى. جىل سوڭىنا دەيىن كەم دەگەندە تاعى دا وسىنشا جوبانى ىسكە قوسۋ جوسپارلانسا, قازىردىڭ وزىندە بىرقاتار ءىرى ينۆەستيتسيالىق جانە ينفراقۇرىلىمدىق جوبالاردى جۇزەگە اسىرۋ جۇمىستارى باستالىپ تا كەتتى.
— ۇكىمەت بەلگىلەگەن ءۇيدب-ءنى جۇزەگە اسىرۋ جوسپارىنداعى مىندەتتەردىڭ ءبىرى—800 ميلليارد تەڭگەدەن استام ينۆەستيتسيالاردى يگەرە وتىرىپ, 144-تەن استام جوبانىڭ ىسكە قوسىلاتىندىعىنىڭ ناقتى ورىندالاتىنىنا سەنىم ارتۋعا بولا ما؟
— ءبىزدىڭ بۇدان دا گورى كۇردەلىرەك مىندەتتەردى شەشۋگە قابىلەتىمىز جەتەدى. ەڭ باستىسى—ىرعاقتى جۇمىستىڭ جولعا قويىلۋى. جوبالاردى جۇزەگە اسىرۋداعى, قازاقستاندىق مازمۇندى ارتتىرۋ ءجونىنەن ينۆەستورلارمەن جۇمىستاعى, “جول كارتاسى” جانە باسقا دا ءىس-شارالاردى جۇزەگە اسىرۋداعى بەلسەندى, جۇيەلى جانە ۇكىمەتتىڭ اكىمدىكتەرمەن, سول سياقتى, بيزنەس-قاۋىمداستىقتارمەن بىرلەسكەن جۇمىسى ارقىلى عانا ءبىز العا قويعان ماقساتتارعا قول جەتكىزەتىن بولامىز. العاشقى ناتيجەلەر شىنىمەن دە جاقسى. مىسالعا ماكروەكونوميكالىق كورسەتكىشتەردى الايىق. سەگىز ايدىڭ قورىتىندىسى بويىنشا ونەركاسىپ ونىمدەرىنىڭ فيزيكالىق ءوسۋ كولەمى 110,9 پايىز, ال وڭدەۋ ونەركاسىبىندە وتكەن جىلدىڭ ءتيىستى كەزەڭىمەن سالىستىرعاندا 119,1 پايىز بولدى. ايتارلىقتاي وسىمدەر حيميا ونەركاسىبى ونىمدەرىندە (173%), دايىن مەتالل بۇيىمدارىندا (159,5%), ماشينە جاساۋدا (151,4%), مۇناي وڭدەۋدە (121,1%) ورىن الىپ وتىر.
— قازاقستاننىڭ كەدەن وداعىنا قوسىلۋىنا بايلانىستى ءۇيدب-ءنى جۇزەگە اسىرۋ جونىندەگى جۇمىستاردا قانداي دا ءبىر وزگەرىستەردىڭ ورىن الۋى مۇمكىن بە؟
— مەملەكەت باسشىسى ەكونوميكالىق جانە يندۋستريالىق ساياساتتىڭ بارلىق ماسەلەلەرى جاڭا قۇرىلعان كەدەن وداعىمەن استاستىرىلا قارالاتىن جانە كەلەسى ينتەگراتسيالىق ءساتى—بىرتۇتاس ەكونوميكالىق كەڭىستىككە دايىندىق جاعدايىندا ەكونوميكانىڭ وسۋىنە عانا قولداۋ كورسەتىپ قويماي, سونىمەن بىرگە, ونىڭ قۇرىلىمدىق قايتا جاڭعىرۋىن دا جەدەلدەتۋ قاجەتتىگى جونىندە تاپسىرما بەردى.
وسىلاردى, سول سياقتى الەمدىك ەكونوميكاداعى اعىمداعى تەندەنتسيالاردى, قارجى رىنوكتارىنداعى كۇردەلى جاعدايدى, جاھاندىق تەحنولوگيالىق ترەندتەردى جانە ءىس جۇزىندە الدا تۇرعان الەمدىك ەكونوميكانىڭ جاڭا تەحنولوگيالىق قالىپقا كوشۋىن ەسكەرە وتىرىپ, قازاقستان پرەزيدەنتى الدىعا جاڭا تارتىپكە سايكەس ءمىندەتتەردى قويىپ وتىر. اتاپ ايتقاندا, بۇكىل مەملەكەتتىك ورگاندار ءوز جۇمىستارىن قايتا قۇرۋ ارقىلى ونى جاڭا ساپالى دەڭگەيگە كوتەرىپ, قويىلعان ماقساتتارعا جەتۋ ءۇشىن ۇيلەسىمدىلىك پەن شوعىرلانۋشىلىقتى بارىنشا قامتاماسىز ەتۋگە ءتيىس.
— باسقاشا ايتقاندا, وسىنىڭ بارىنە جۇيەلى كوزقاراستار قاجەت قوي؟ وسىعان بايلانىستى بەرىلەتىن كەڭەستەر قانداي؟
— جۇيەلىلىككە كەلەر بولساق, ول ءبىزدىڭ بۇكىل جۇمىسىمىزعا ءتان بولۋى ءتيىس. ءبىزدىڭ كەڭەستەرىمىز بەلگىلى ءبىر بولىگى جەرگىلىكتى جەرلەردە شەشىمىن تاۋىپ جاتقان ۇيىمداستىرۋ ماسەلەلەرىنىڭ بۇتىندەي ءبىر كەشەنىنە قاتىستى بولماق. ول ورتالىق ورگاندار مەن اكىمدىكتەردىڭ ءىس-قيمىلدارىن ۇيلەستىرۋ, بىلايشا ايتقاندا, بىرلەسكەن ءىس-شارالار جۇيەسىندەگى “قىسىلتاياڭ تۇستار”.
بۇل ورايدا ورتالىق اتقارۋ ورگاندارىنىڭ بيزنەستىڭ باسەكەگە قابىلەتتىلىگىن قامتاماسىز ەتەتىن ناقتىلى قولداۋ قۇرالدارى ارقىلى باعدارلامالاردىڭ ورىندالۋىنا قاتىستى جۇمىستاردى كۇشەيتە ءتۇسۋىنىڭ ماڭىزى زور. ول “قول قويىلدى, قالعانى ارمەن كەتسىن!” پرينتسيپىمەن جازىلاتىن كەزەكشى باعدارلاما بولماۋى كەرەك. ول ورىندالۋ مەحانيزمدەرى مەن ناتيجەلەرى ايقىن جازىلعان سارالانعان سالالىق ستراتەگيا بولۋعا ءتيىس.
وكىنىشكە قاراي, ءۇيدب-دە قارالعان ءىس-شارالاردىڭ ءبارى بىردەي سالالىق باعدارلامالاردا كورىنىس تابا العان جوق. ول كەيبىر مەملەكەتتىك ورگانداردىڭ كەلىسىم الۋدىڭ بارلىق پروتسەدۋرالارىنان ءوتىپ ۇلگەرمەۋى سالدارىنان قارجى مينيسترلىگى مەن ەكونوميكالىق دامۋ جانە ساۋدا مينيسترلىگىنىڭ قولداۋىن الا الماۋىنا بايلانىستى بولىپ وتىر. بىراق, مەنىڭ ويىمشا, ءالى دە مامىلەگە كەلۋ جولدارىن ىزدەستىرگەن دۇرىس سياقتى. ويتكەنى تىيىم سالۋ– ول جول تابۋدىڭ ەڭ قاراپايىم ءتاسىلى.
— سوندا بۇگىندە ناقتىلى قانداي ماسەلەلەر ءۇيدب-ءنىڭ “جۇزەگە اسىرۋ پۋلىنا” ىلىكپەي قالىپ وتىر؟
— ماسەلەن, بيۋدجەتتە قارجىنىڭ بولماۋى سالدارىنان, حيميا ونەركاسىبىن دامىتۋ باعدارلاماسىندا ءبىرتۇتاس رەسپۋبليكالىق سىناق لابوراتورياسىن قۇرۋ, قىزمەتكەرلەردى جەتەكشى حالىقارالىق كومپانيالاردا تاجىريبەدەن وتكىزۋ سياقتى ءىس-شارالار قولداۋ تابا المادى. سول سياقتى, حيميا ونەركاسىبىن رەسۋرستىق قامتاماسىز ەتۋ جاعى, ياعني شيكىزات كەن ورىندارىن بارلاۋ جۇمىستارى دا قولداۋ تاپپادى.
وسى جايتتەردى ەسكەرە كەلىپ, ءبىز بولاشاقتا پرەزيدەنتتىك ۇدەمەلى يندۋستريالىق-يننوۆاتسيالىق دامۋ باعدارلاماسىندا قاراستىرىلعان بارلىق ءىس-شارالارعا باسىمدىقتى تۇرعىدا قاراۋ ورىندى دەپ سانايمىز. ولاردىڭ ءبارىنىڭ دە بۇتىندەي العاندا مەملەكەت باسشىسى بەكىتكەن ماقساتتى ەكونوميكالىق جەتىستىكتەرگە جەتۋگە باعىتتالعانىن ءتۇسىنۋ قاجەت. بۇل جەردە تازا “بۋحگالتەرلىك” كوزقاراس بولۋعا ءتيىس ەمەس.
— ءۇيدب باعدارلامالارىنا قاتىستى ءبارى تۇسىنىكتى سياقتى. ال ەندى وڭىرلىك دامۋ باعدارلامالارىنىڭ جاعدايى قالاي بولىپ جاتىر؟
—بۇگىنگى تاڭدا جەرگىلىكتى اتقارۋ ورگاندارى وڭىرلىك باعدارلامالاردى ازىرلەۋدى اياقتاپ كەلەدى. بۇل باعدارلامالاردا وڭىرلەر ەكونوميكاسىن دامىتۋ پەرسپەكتيۆالارىنىڭ بولاشاعى دا, شەشۋشى جوبالاردىڭ سالالىق تۇرعىدا ماماندانۋى دا ايقىن كورىنىس تابۋى ءتيىس. وڭىرلىك باعدارلامالاردا ەڭبەك ونىمدىلىگىن ارتتىرۋعا, يننوۆاتسيالاردى قولداۋعا, ەكسپورتتى العا باستىرۋعا, تىكەلەي ينۆەستيتسيالاردى تارتۋعا, شاعىن بيزنەستى قولداۋعا باعىتتالعان شارالاردىڭ ءبارى دە ءوزارا بايلانىستىرىلۋى كەرەك. جانە وسىلاردىڭ ءبارىنىڭ شيكىزات رەسۋرستارىمەن, قارجىمەن, ينفراقۇرىلىممەن قامتاماسىز ەتىلۋى يگى.
— يندۋستريالاندىرۋ كارتاسىنا ەنگىزىلگەن جوبالاردى جۇزەگە اسىرۋ پەرسپەكتيۆاسى قانداي؟ ولارعا قالايشا قولداۋ كورسەتىلمەك؟
— بۇگىندە يندۋستريالاندىرۋ كارتاسىنا جالپى سوماسى 7,26 تريلليون تەڭگە بولاتىن 237 جوبا ەنگىزىلگەن. ونىڭ سىرتىندا 3 تريلليون تەڭگەدەن اساتىن جەتكىلىكتى ازىرلەنگەن 88 پەرسپەكتيۆالى جوبالار دا بار. مەملەكەتتىك قولداۋ شارالارىنىڭ ايىرماشىلىقتارى دا جوبانىڭ اۋقىمىنا بايلانىستى كورىنىس تاپقان. ءبىز ولاردى ءۇش توپقا بولدىك.
ىرىلەرى – ولار قۇنى 300 ميلليون دوللارعا دەيىنگى 39 جوبا. ولارعا ءار جوبانىڭ ناقتى مىندەتتەرىنە بايلانىستىرىلعان مەملەكەتتىك قولداۋدىڭ ارنايى پاكەتى قولدانىلاتىن بولادى.
ورتاشالار – ولار قۇنى 20-دان 300 ميلليون دوللارعا دەيىنگى جوبالار. مۇندا جۇمىس ىستەپ تۇرعان ونەركاسىپ كاسىپورىندارىن مودەرنيزاتسيالاۋعا باعىتتالعان, “ونىمدىلىك-2020” باعدارلاماسىندا جانە وزگە دە ەكسپورت پەن ينۆەستيتسيالاردى قولداۋ باعدارلامالارىندا جازىلىپ كورسەتىلگەن مەملەكەتتىك قولداۋدىڭ جۇيەلى شارالارى قولدانىلادى.
جانە سوڭعىسى, شاعىن جوبالار توبى. وعان قۇنى 20 ميلليون دوللارعا دەيىنگى جوبالار ەنگەن. ولارعا “بيزنەستىڭ جول كارتاسى-2020” باعدارلاماسى شەڭبەرىندە قابىلدانعان قولداۋ قۇرالدارى قولدانىلادى.
سول سياقتى, ۇساق دەڭگەيدەگى جوبالارعا دا نازار اۋدارۋ قاجەت. ولار نەگىزىنەن وزدەرىن وزدەرى جۇمىسپەن قامتىعان تۇرعىندار سانى كوپ اۋىلدىق جەرلەردە جۇزەگە اسىرىلادى. ونىڭ ءوزى يندۋستريالاندىرۋ ءىسىنىڭ بۇقارالىلىعىن قامتاماسىز ەتۋگە جاعداي جاسايدى. بۇتىندەي العاندا جوبالار بويىنشا جۇمىستاردىڭ جامان ءجۇرىپ جاتپاعانىن اتاپ ءوتۋ قاجەت, دەگەنمەن ولار ءبىرىنشى باسشىلاردىڭ تۇراقتى نازارىندا تۇرۋى ءتيىس. ايتالىق, 12 جوبانى جۇزەگە اسىرۋ مەرزىمدەرىنىڭ اۋىستىرىلۋى ءبىز ءۇشىن كۇتپەگەن ءجايت بولدى. قالاي دەگەندە دە, باقىلاۋ جاساۋدىڭ ماڭىزى زور. ونىڭ ۇستىنە, ءۇيدب العاش باستاۋ العان كەزدە-اق مەرزىمدەردىڭ كەشىكتىرىلگەنى ءۇشىن ءاركىمنىڭ جەكە باسىمەن جاۋاپ بەرەتىندىگى ايتىلعان.
—بۇل جوبالار قارجىمەن قانشالىقتى قامتاماسىز ەتىلگەن؟
ء—ۇيدب-ءنىڭ كوپتەگەن جوبالارى بۇگىنگى كۇنى قارجىلاندىرۋ كوزدەرىمەن تولىق قامتاماسىز ەتىلگەن. بۇل كوپ جاعدايدا مەملەكەت باسشىسىنىڭ شەت مەملەكەتتەر (فرانتسيا, گەرمانيا, يتاليا, تۇركيا, قىتاي) باسشىلارىمەن ۋاعدالاستىققا قول جەتكىزۋىنىڭ, ۇلتتىق قوردىڭ, مەملەكەتتىك حولدينگتەردىڭ ءمۇمكىندىكتەرىنىڭ, قازاقستاندىق ءىرى كومپانيالار مەن قارجى ينستي-تۋتتارىندا باستاپقى كاپيتال مەن رەسۋرستاردىڭ بولۋىنىڭ ارقاسىندا جۇزەگە اسىپ وتىر.
سونىمەن بىرگە ەل ەكونوميكاسىنا شەتەل ينۆەستيتسيالارىن تارتۋ الەۋەتىنىڭ مول ەكەندىگىن, بۇل تۇرعىدا مۇمكىندىكتەردىڭ ءبارىنىڭ بىردەي پايدالانىلماعانىن دا اتاپ وتكىم كەلەدى. الدىن-الا جاسالعان ەسەپتەۋلەر ءۇيدب شەڭبەرىندە تاياۋداعى ءتورت جىل ىشىندە ەكونوميكانىڭ شيكىزاتتىق ەمەس سەكتورىنا كەمىندە 30 ميلليارد دوللار ينۆەستيتسيا تارتۋعا بولاتىنىن كورسەتىپ وتىر. ول ءۇشىن الماتى وڭىرلىك قارجى ورتالىعىنىڭ, ىشكى قور رىنوكتارىنىڭ, يسلامدىق قارجىلاندىرۋدىڭ, حالىقارالىق قارجى ينستيتۋتتارىنىڭ مۇمكىندىكتەرى مەن باسقا دا جاعدايلاردى بەلسەندى پايدالانۋ قاجەت.
ارينە, شەتەل ينۆەستورلارىمەن جۇمىس ماڭىزدى باعىتتاردىڭ بىرىنەن سانالادى. ويتكەنى ءبىز ولاردان قارجى كاپيتالىن عانا ەمەس, سونىمەن قاتار وزىق تەحنولوگيالار, مەنەدجمەنتتەر مەن برەندتەر, ءونىم وتكىزۋ رىنوكتارىن الا الامىز. ءبىز مۇنداي جۇمىستاردى جۇرگىزدىك جانە جۇرگىزە دە بەرەتىن بولامىز. ماسەلەن, يندۋستريا جانە جاڭا تەحنولوگيالار مينيسترلىگى “سامۇرىق-قازىنا” قورىمەن, مەملەكەتتىك ورگاندارمەن جانە “KAZNEX ءىNVEST” ەكسپورت جانە ينۆەستيتسيالار ءجونىندەگى ۇلتتىق اگەنتتىكپەن بىرلەسىپ الەمنىڭ 21 ەلىنىڭ ينۆەستورلارىمەن تىعىز جۇمىستار جۇرگىزىپ, 150-دەن استام ينۆەستيتسيالىق باستامالاردى قاراستىرۋدا.
— ءسىز وسىلار جەتكىلىكتى بولادى دەپ ويلايسىز با؟
— ءبىز سىرتقى زايمدار رىنوگىنداعى احۋالعا سىندارلى باعا بەرە وتىرىپ, قازاقستاننىڭ تولىققاندى ينۆەستيتسيالىق حابقا اينالۋى ءۇشىن ينۆەستيتسيالار تارتۋعا, بۇتىندەي العاندا ەلدە عانا ەمەس, سونىمەن بىرگە وڭىرلەر بويىنشا دا ۇزدىك ينۆەستيتسيالىق احۋال تۋعىزۋعا قالىپتاسقان جۇيەلى جۇمىستاردىڭ عانا كومەگىن تيگىزە الاتىنىن تۇسىنەمىز.
وسى ماقساتپەن ءبىز ءۇيدب جوبالارىنا ينۆەستيتسيالار تارتۋدىڭ ارنايى باعدارلاماسىن ازىرلەدىك, ول مەمكوميسسيادا قارالدى. وندا جۇيەلى دەگەن ماسەلەلەردىڭ ءبىر شوعىرىن شەشۋ جانە وسى نەگىزدە بىرقاتار زاڭنامالىق اكتىلەرگە ينۆەستيتسيا ماسەلەلەرى بويىنشا وزگەرتۋلەر ەنگىزۋ قاراستىرىلعان.
بىراق قازىرگى ساتىدا بىرقاتار اكىمشىلىك-ۇيىمداستىرۋشىلىق شارالار قابىلداۋدىڭ دا ماڭىزى زور. اتاپ ايتقاندا, ينۆەستيتسيالىق “ومبۋدسمەن” تۇرىندە قىزمەت ىستەيتىن شەتەل ينۆەستيتسيالارى جونىندەگى كوميسسيا قۇرۋ ماسەلەسى ۇكىمەت دەڭگەيىندە قارالۋدا. ونىڭ باستى مىندەتى—مەملەكەتتىك قىزمەتشىلەردىڭ ءوز جۇمىستارىنا دەگەن كوزقاراستارىن تۇبىرىنەن وزگەرتۋ. مەملەكەتتىك قىزمەتشىنىڭ ينۆەستورعا قاتىستى ء“تارتىپ ساقشىسى” ەمەس ەكەنىن ءتۇسىنۋدىڭ ماڭىزى زور. شەتەل ينۆەستورلارىنا دەگەن سىپايى, وڭ نيەتتى كوزقاراستى اۋەجايداعى شەكارا جانە كەدەن قىزمەتتەرىنەن باستاپ, بەلگىلى ءبىر شەشىمدەر شىعارۋ ىسىندە جاۋاپتى مەكەمەلەردىڭ بارىندەگى مەملەكەتتىك قۇرىلىمداردا قالىپتاستىرۋ قاجەت.
سول سياقتى, ۇكىمەتارالىق كوميسسيالار مەن قازاقستاننىڭ ديپلوماتيالىق وكىلدىكتەرىنىڭ دە قىزمەتتەرىنىڭ بەلسەندىلىكتەرىن ارتتىرا ءتۇسۋ قاجەت. بۇل ورايدا ۇكىمەتارالىق كوميسسيانىڭ ءار مۇشەسى—ەلشى, مينيستر, اكىم, ۇلتتىق حولدينگتەر مەن كومپانيالار باسشىلارى ءۇشىن شەتەل ينۆەستيتسيالارىن تارتۋدىڭ ماقساتتى كورسەتكىشتەرىن انىقتاۋ ۇسىنىلادى. باسقاشا ايتقاندا, مۇنىڭ ءوزى جىل ىشىندە ول سالاعا نەمەسە وڭىرگە ناقتىلى قانشا ينۆەستيتسيا تارتۋى ءتيىس ەكەندىگى جونىندەگى وزىندىك ءبىر جوسپار ىسپەتتى بولماق. سونداي-اق ءاربىر اكىمدىكتە يندۋستريا جانە جاڭا تەحنولوگيالار مينيسترلىگىمەن ۇيلەسىمدى تۇردە شەتەل ينۆەستورلارىمەن جۇمىس جونىندەگى وڭىرلىك وفيس قىزمەتىن اتقاراتىن قۇرىلىمدىق بولىمشەلەر دە بولۋى كەرەك.
—مەملەكەت باسشىسى شىعىس قازاقستان وبلىسىندا وتكەن شەكارالىق قىزمەتتەستىك جونىندەگى فورۋمدا سويلەگەن سوزىندە يننوۆاتسيالىق دامۋدىڭ ەل دامۋى ءۇشىن ستراتەگيالىق تۇرعىدا قانشالىقتى ماڭىزدى ەكەنىن تاعى دا اتاپ كورسەتتى. بۇل باعىتتا ناقتىلى قانداي جۇمىستار اتقارىلۋدا؟
—ەڭ باستىسى, ءبىز نەگىزگى ءۇش مىندەتتى انىقتاپ الدىق. ءبىزدىڭ تۇسىنۋىمىزشە, ينۆەستيتسيا ءبىرتۇتاس ءۇش مانگە يە. بىرىنشىدەن, ول ونەركاسىپتى سۇرانىس پەن يننوۆاتسيالاردى تۋىنداتاتىن نەگىز رەتىندە تەحنيكالىق مودەرنيزاتسيالاۋ. ەكىنشىدەن, ول ءوزىمىزدىڭ عىلىمي جانە تەحنولوگيالىق بىلىكتىلىگىمىزدى ۇلعايتۋ. ۇشىنشىدەن, قولايلى ينۆەستيتسيالىق ورتا قۇرۋ, ياعني زاڭنامالاردان باستاپ عالىمداردى, جاڭاشىلداردى, ونەرتاپقىشتاردى قولداۋدىڭ ينفراقۇرىلىمى مەن جۇيەسىن قۇرۋعا دەيىنگى يننوۆاتسيالىق ورتانى دامىتۋدىڭ بارلىق پروبلەمالارىن شەشۋ. تەك وسىنداي كوزقاراستار ارقىلى عانا ۇلتتىق يننوۆاتسيالىق جۇيەگە جۇيەلىلىك پەن كەشەندىلىك سيپات بەرۋگە بولادى.
بۇل باعىتتا ءبىز كوپتەگەن جۇمىستار اتقاردىق. اتاپ ايتقاندا, بيىل تۇڭعىش رەت عىلىمي ىزدەنىستەر ءۇشىن كوممەرتسيالىق تارتىمدىلىققا يە گرانتتار باعدارلاماسى ىسكە قوسىلدى. رەسپۋبليكالىق بيۋدجەتتەن 1,7 ميلليارد تەڭگە ءبولىندى. بۇگىندە عالىمداردان 350 تاپسىرىس ءتۇسىپ, ولار قازىرگى تاڭدا ەكونوميكالىق, ەكولوگيالىق جانە تەحنيكالىق ساراپتامالاردان وتۋدە.
تەحنولوگيالار ترانسفەرتى جانە كاسىپورىنداردى تەحنولوگيالىق مودەرنيزاتسيالاۋدىڭ ىقپالدى مەحانيزمى رەتىندە كولىكتىك ماشينە جاساۋ جانە كەن-مەتاللۋرگيا جابدىقتارىنىڭ كونسترۋكتورلىق بيۋروسى قۇرىلدى. “زيكستو” زاۋىتىمەن بىرلەسىپ حوپپەر جۇك ۆاگوندارىن, پەرفوراتورلار شىعارۋ جونىندەگى العاشقى جوبالار باستالىپ تا كەتتى. جىل سوڭىنا دەيىن تاعى بىرەۋى—مۇناي-گاز جابدىقتارى جونىندەگى كونسترۋكتورلىق بيۋرو جۇمىسقا كىرىسەتىن بولادى.
— يننوۆاتسيالىق باعىتتا يندۋستريا جانە جاڭا تەحنولوگيالار مينيسترلىگىنەن وزگە مەملەكەتتىك ورگانداردىڭ بەلسەندىلىگى قانداي دارەجەدە؟
— وكىنىشكە قاراي, يننوۆاتسيالىق دامۋدىڭ مەملەكەتتىك ورگانداردىڭ, اكىمدەردىڭ, مەملەكەتتىك كومپانيالار باسشىلارىنىڭ بارىنە بىردەي كۇندەلىكتى قىزمەتتەگى شىنايى باسىمدىققا اينالا الماعانىن مويىنداۋىمىز قاجەت. ءبىزدىڭ پايىمداۋىمىزشا, احۋالعا تۇراقتى تۇردە مونيتورينگ جۇرگىزىلىپ وتىرۋى ءتيىس. يننوۆاتسيالىق ساياساتتى جۇزەگە اسىرۋعا قاتىستى “ورتالىق—سالا–وڭىر” ۇلگىسى بويىنشا باقىلاۋدىڭ جالپىلاي قامتيتىن جۇيەسىن قۇرۋ كەرەك.
ءوڭىر باسشىلارى جوعارى تەحنولوگيالى يننوۆاتسيالىق وندىرىستەردى ءوز قورعاۋلارىنا الىپ, ولارعا بارىنشا قولايلى رەجىمدەر تۋعىزۋى كەرەك. ءاربىر جاڭاشىل, ونەرتاپقىش بيلىكتىڭ ەرەكشە ىقىلاسىنا بولەنۋى ءتيىس. ونىڭ سىرتىندا ءار وڭىردە, ءار سالادا جانە ءاربىر باسىم باعىتتار بويىنشا يننوۆاتسيالار ورتالىقتارىن قۇرۋ مۇمكىندىكتەرىن زەرتتەۋگە كىرىسۋ كەرەك.
بۇكىل ادىستەمەلىك قولداۋدى, ۇدەرىستەردى ءۇيلەستىرۋدى, ينستيتۋتتىق كومەكتى ءبىزدىڭ مينيسترلىك ۇسىناتىن بولادى. ءوز كەزەگىندە ءاربىر مەملەكەتتىك ورگان مەن ۇلتتىق كومپانيادا يننوۆاتسيا ماسەلەلەرى ءۇشىن جاۋاپ بەرەتىن باسشىنىڭ ءبىرىنشى ورىنباسارىن بەلگىلەۋ قاجەت.
— بيزنەس-احۋالدى جاسقارتۋ ءۇشىن ناقتى قانداي جۇمىستار اتقارىلاتىن بولادى؟
— سوڭعى جىلدارى شاعىن جانە ورتا بيزنەسكە سالىقتىق اۋىرتپالىقتار دايەكتى تۇردە ءتومەندەتىلۋدە, اكىمشىلىك كەدەرگىلەر قىسقارتىلۋدا. بىراق ءبىز كەدەن وداعىنىڭ قۇرىلۋىنا بايلانىستى ءبىزدىڭ ەلىمىز بەن جەكەلەگەن وڭىرلەر ارسىندا سالاماتتى باسەكەلەستىكتىڭ كۇشەيە ءتۇسەتىنىن دە تۇسىنۋگە ءتيىسپىز. ول دەگەنىڭىز, ءبىزدىڭ ءىسكەرلىك احۋالدىڭ تارتىمدىلىعىن ءاربىر كريتەريلەر بويىنشا تەكسەرىپ, نەعۇرلىم وپەراتيۆتى, يكەمدى, بەيتاراپ, ءتىپتى كرەاتيۆتى بولۋىمىز كەرەكتىگىن بىلدىرەدى.
پرەزيدەنت اتاپ كورسەتكەندەي, كاسىپكەرلىك قىزمەتتى قىلمىستىق جاعدايلاردان ارىلتۋ دا ماڭىزدى مىندەتتەردىڭ ءبىرى بولىپ تابىلادى. ونى كاسىپكەرلىك قىزمەتتەگى قۇقىقتىق ورتانى جەتىلدىرۋ ارقىلى قامتاماسىز ەتۋگە بولادى. ەكسپورتقا باعىتتالعان, جوعارى ونىمدىلىكتى, يننوۆاتسيالىق كاسىپورىنداردى بارىنشا قورعاۋعا الۋ قاجەت, ويتكەنى باسەكەگە قابىلەتتى ەكونوميكانى قۇرۋدىڭ “درايۆەرلەرى” دە ءدال سولار بولىپ تابىلادى. سول سياقتى مەملەكەتتىك باسقارۋ ورگاندارىنىڭ كاسىپكەرلىك ورتادا پايدا بولعان پروبلەمالاردان بەيتاراپ قالماي, ولاردى ءبىرلەسىپ شەشۋ قاجەتتىلىگىن ءتۇسىنۋى دە اسا ماڭىزدى.
—ۇكىمەت وتىرىسىندا سويلەگەن سوزىڭىزدە ءسىز ۇدەمەلى يندۋستريالىق-يننوۆاتسيالىق دامۋ باعدارلاماسىن جۇزەگە اسىرۋدىڭ تيىمدىلىگىن ارتتىرۋ جونىندەگى بىرقاتار كەڭەستەردى ورتاعا سالدىڭىز. سولار تۋرالى ەگجەي-تەگجەيلى ايتىپ بەرمەيسىز بە؟
ء—بىزدىڭ پىكىرىمىزشە, مەملەكەتتىك ورگاندار جۇمىسىنىڭ تيىمدىلىگىن ارتتىرىپ, مەملەكەت باسشىسى 2020 جىلعا دەيىنگى كەزەڭگە العا قويعان ءمىندەتتەردى شەشۋ ءۇشىن بيلىكتىڭ بارلىق تارماقتارىن قايتا قۇرىپ, كۇش-جىگەردى شوعىرلاندىرۋ قاجەت.
ءۇيدب شەشەتىن مىندەتتەر اۋقىمدى دا كوپ دەڭگەيلى. جوبانى جۇزەگە اسىرۋ قاجەتتى زاڭداردى قابىلداۋدان باستالىپ, جەكەلەگەن كاسىپورىنداردىڭ ناقتى پروبلەمالارىن شەشۋمەن اياقتالادى. قانداي دا ءبىر باياۋلاۋشىلىق, ەڭ ءبىر كىشكەنتەي دەگەن ماسەلەنىڭ ءوزىن ۋاقىتىنان كەشىكتىرىپ شەشۋ تىزبەكتى رەاكتسيا تۋىنداتادى, ال ونىڭ ارتىندا باعدارلامانىڭ ستراتەگيالىق ماقساتتارىنىڭ ورىندالماي قالۋ قاۋپى تۇر. قازىرگى تاڭدا ءوزارا بايلانىسقان مىڭداعان ءىس-شارالاردى ەسكەرىپ وتىراتىن باسقارۋدىڭ زاماناۋي ءادىس-تاسىلدەرى قاجەت. سوندىقتان دا ارنايى ورگان–يندۋستريالاندىرۋدى باسقارۋ ورتالىعىن قۇرۋ ۇسىنىلىپ وتىر. ونىڭ باستى ماقساتى—باعدارلامالار مەن جوبالاردىڭ جۇزەگە اسىرىلۋىنىڭ بارلىق ساتىلاردا دا ءتيىمدى ورىندالۋىنا باقىلاۋ ورناتۋ.
— ۇكىمەت وتىرىسىندا پرەمەر-مينيستر كارىم ءماسىموۆ يندۋستريالىق ساياساتتى ۇلتتىق يدەيا دەڭگەيىنە دەيىن كوتەرۋ قاجەت دەگەن ماسەلە كوتەردى. ءۇيدب-ءنى جۇزەگە اسىرۋ جونىندەگى ارىپتەستەرىڭىز بۇعان قالاي قارايدى؟
— ءسال بۇرىنىراق, پرەمەر-ءمينيستردىڭ تاپسىرماسى بويىنشا پرەزيدەنت اكىمشىلىگىمەن جانە “نۇر وتان” حدپ-مەن كونسۋلتاتسيالار وتكىزىلدى.
جوبالارمەن جانە ينۆەستورلارمەن جۇمىستاعى ءبىزدىڭ ولارمەن ءوزارا بايلانىستارىمىز جاقسى سيپاتقا يە. اتاپ ايتقاندا, “نۇر وتان” حدپ-مەن باعدارلامانى جاريالاۋ مەن ءتۇسىندىرۋدە كومەك كورسەتىلەتىندىگى تۋرالى كەلىسىمگە كەلدىك. پارتيا وكىلدەرى ءۇيدب-ءنىڭ ماقساتتارى مەن مىندەتتەرى تۋرالى اقپاراتتاردى ءاربىر ۇيگە, ەلدىڭ ءاربىر تۇرعىنىنا دەيىن جەتكىزۋگە نيەتتى. ءبىز يندۋستريالاندىرۋدىڭ كەزەكتى ناسيحاتتىق ناۋقان ەمەس ەكەنىن, ونىڭ شىنداپ قولعا الىنعان جانە توقتاۋسىز اتقارىلاتىن ءىس ەكەنىن اركىمگە دە جەتكىزۋگە ءتيىسپىز.
—اڭگىمەڭىزگە راحمەت.
اڭگىمەلەسكەن سەيفوللا شايىنعازى.