ايبىندى جانردىڭ اتاسى

باۋىرجان مومىش ۇلى – تۇركى حالىقتارى اسكەري ادەبيەتىنىڭ نەگىزىن سالۋشى وركەنيەتتىڭ 2 ءتۇرى بار: 1. كوشپەلى ءداۋىر وركەنيەتى. ەرەك­شەلىگى – قاناعات. “مالىم جا­نىمنىڭ, جانىم ارىمنىڭ سادا­عاسى” – رۋحاني تۇراقتى ارميا­سى جوق, ماقساتى – رۋحاني قور­عانۋ. 2. وتىرىقشى ەل وركەنيەتى. بۇلار: ا) قىتاي; ب) مىسىر; ۆ) گرەكيا. ەرەكشەلىگى – قاناعات­سىزدىق (ماعجان ولەڭى). تۇراقتى ارميا ۇستايدى. ماق­ساتى ا) جاۋلاپ الۋ, ب) رۋحانياتىن قي­راتۋ. اسكەري ادەبيەتتە باۋىرجان مومىش ۇلىنىڭ وتكەن زامان مەن ءبىزدىڭ زامانىمىزدا بولىپ وتكەن الەم حالىقتارىن قامتىعان سو­عىس­تاردىڭ قايتالانباس ءۇش ءتۇرلى ەرەكشەلىگى بولعانىن اتاپ ءوتۋ­مەن بىرگە, ءوز تانىمىن جىكتەي وتىرىپ كورسەتەتىنى بار. 1969 جىلى 2 قاراشادا قازاق كەڭەس ەنتسيكلوپەدياسىنىڭ باس رەداكتورى پروفەسسور م.قاراتاەۆقا جازعان حاتىندا: “اسكەري عىلىم ادام­زات تاريحىندا ءۇش داۋىرگە بولىنەدى: ا) مانۋفاكتۋرنىي پەريود ۆەدە­نيا ۆوينى; ب) ماشيننىي پەريود ۆەدەنيا ۆوينى; ۆ) تەرمويادەرنىي پەريود ۆوينى”, دەيدى. قاراپ وتىرساق, ۇشەۋىنىڭ ءۇش ءتۇرلى ۇعىمى بار. ۇشەۋىنىڭ ءۇش ءتۇر­لى قارۋ-­جاراعى بار. ۇشەۋىنىڭ ءۇش ءتۇرلى تاكتيكاسى مەن ستراتە­گيا­سى بار. ۇشەۋىنىڭ ءۇش ءتۇرلى ءتىلى بار, بىرىنە-ءبىرى ۇقسامايدى. ول تا­ريحي نارسە… وسى تانىم تۇرعىسىنان قاراعاندا, تۇركى حالىق­تا­رى باسىنان كەشكەن اسكەري ادەبيەتتىڭ بولمىسىن, تاريحىن تا­نىپ بىلۋگە, ول جايىندا عىلىمي زەرتتەۋ جۇمىستارىن جۇرگىزگەندە وسى وي-تانىمداردى اسكەري تەوريالىق قاعيدا رەتىندە قاراپ, ۇنەمى سۇيەنىپ وتىرۋعا بولاتىن يدەيالىق باعىت-باعدار بولا الادى دەگەن بايلامعا كەلەمىز. ب.مومىش ۇلىنىڭ وسى وي-تانىمىنا سۇيەنە وتى­رىپ, وي كوزىمەن قاراعاندا: 1. سوعىس جۇرگىزۋدىڭ مانۋفاكتۋرالىق ءداۋىرى نەگىزىنەن مايدان تورىندە بەس قارۋ ءتۇرىن مولىنان ءارى تۇراق­تى تۇردە قولدانۋمەن شەكتەلگەن جاعدايدى كورەمىز. 2. سوعىس ءجۇر­گىزۋدىڭ ماشينالىق كەزەڭى نەگىزىنەن وتپەن اتىلاتىن مىلتىقتان باستالىپ, پۋلەمەت, زەڭبىرەك, تانك, ۇشاق, ت.ب. تەحنيكالىق قا­رۋ-جاراق تۇرلەرىنىڭ ءبارىن قامتۋىمەن ەرەكشەلەنەدى ەكەن. 3. سوعىس جۇرگىزۋدىڭ يادرولىق قارۋدى پايدالانۋ ءداۋىرى بۇگىنگى كومپيۋتەرگە سۇيەنگەن اقپاراتتىق تەحنيكا كومەگىمەن جۇرگىزىلمەك. ءى سوعىس جۇرگىزۋدىڭ مانۋفاك­تۋرا­لىق ءداۋىرى ب.مومىش ۇلى تانىمى بويىنشا: “قازاق ءتىلىن­دە مانۋفاكتۋرنىي پەريود ۆەدە­نيا ۆوينى تىركەسىندە تىلدەر دە, تۇسىنىكتەر دە, ۇعىمدار دا بار. وعان دالەلدەر – ەرتە­گىلەر, باتىر­لىق ەپوستار, شىنىمدى ايتسام, ول جاعىنان مەن ءوزىمدى ءوزىم تەكسەردىم. مانۋفاكتۋرنىي پەريود ۆەدە­نيا ۆوينى دەگەن نارسە ءوز زامانىندا سويىل, شوقپار, نايزا, ساداق, ايبالتا, ت.ب. قولمەن ۇستالاتىن قارۋلار­مەن وتكىزىلگەن ەكەن (كادىمگى قىپ-قىزىل توبەلەس)”. ياعني, سوعىس نەگىزىنەن بەس قارۋ ءتۇرىن پايدالانۋ جولىمەن ىسكە اسقان. ول قارۋلار قىلىش,ساداق, نايزا, شوقپار, قانجار ءتارىزدى سوعىس قۇرالدارىمەن شەكتەلەدى. (“قا­رۋ-جاراق سوزدىگى” – ت.بايجانوۆ) بۇل سوعىس قارۋى تۇسىنداعى سوعىسۋشى ساربازدار جاۋمەن بەتپە-بەت كەلىپ, كۇش سىناسادى. مايداندا ءالى جەتكەنى, ايلاسى مەن اقىلى اسقاندارى باسىم ءتۇسىپ جاتادى. جاۋىنگەر مايدان تورىندە جەڭسە دە, جەڭىلسە دە ايقاس ادىلەتتى تۇردە جۇرگىزىلىپ وتى­رادى. بۇل تۇستا قازاقتىڭ با­تىرلىق جىرىندا جىرلاناتىن اتاقتى باتىرلاردىڭ جەكپە-جەك سوعىسۋى مەن جەڭگەن جاعى ءتى­كەلەي رۋحى كوتەرىلىپ, قان ماي­دانعا تۇسەتىن سوعىس كورىنىستەرى كوز الدىمىزدا ەلەستەيدى. قازاقتار بۇل داۋىردە بەس قا­رۋدىڭ تۇرىمەن قورعانۋ, شا­بۋىل جاساۋ جورىقتارىندا سوعىس جۇرگىزۋدىڭ مانۋفاكتۋرا­لىق تۇرىندە باسىم ءتۇسىپ وتىرعان. بۇل شايقاستىڭ قىرى مەن سىرىن جاقسى ءبىلىپ, سو­عىستىڭ ستراتە­گيا­سى مەن تاك­تيكاسىن جەتە مەڭگەرگەن حالىق ەكەنىن الەمگە تانىتىپ وتىر­عان. مۇنىڭ ۇستىنە قورعانۋ جولىندا جۇرگىزىلگەن سوعىستا ءوز جەرىنىڭ تابيعاتىن, ياعني تاۋى مەن دالاسىن, قىرى مەن جا­زىعىن دا بىلگىرلىكپەن پايدالا­نىپ, قارسىلاسىن جەر قاپ­تىرىپ وتىرعان. مۇنىڭ ۇستىنە قازاقتاردىڭ ات قۇلاعىندا وي­ناي­تىن شاباندوزدىعى, سوعىس­تا جىلقىنىڭ شەشۋشى كۇشكە اينالۋىندا كوپ ماسەلەنىڭ ءتۇيىنى جاتىر. بۇعان دالەل ەدىل, شىڭ­عىس­حان, ءامىر تەمىر, ت.ب. قول­باسشىلار زامانىندا تۇل­پار اتتىڭ شەشۋشى كۇشكە اي­نالعان ەرەكشەلىگىن سەزىنەمىز. ال باتىر­لار جىرىندا باتىر­مەن بىرگە تۇلپار اتتىڭ بەينەسى قاتار سوم­دالۋىندا كوپ سىر جاتىر. سو­عىستا ەڭ ىقشام, مانەۆر جاساۋعا بەيىم, الىس پەن جاقىن جەردى تەز باسىپ وتەتىن جارامدى قازانات­تىڭ بولۋى – قازاق جەرىن جاۋدان قورعاپ, وتان كەڭىستىگىن ۇستاپ قالۋدىڭ شەشۋشى جولى دا جاۋ­ىن­گەر مىنگەن جارامدى جورىق اتىنا بايلانىستى بولىپ كەلگەنى دە شىندىق. وسى سەبەپتى حالقى­مىز شىعارعان ەپيكالىق جىر­لاردا باتىر وبرازىن سومداۋ­مەن بىرگە ونىڭ تاڭداپ مىنگەن تۇل­پار­لاردىڭ بەينەسى دە قاتار الى­نىپ سۋرەتتەلۋىندە كوپ سىر جاتىر. ءىى سوعىستى جۇرگىزۋدىڭ ماشي­نا­لىق ءداۋىرى دەپ وتپەن اتى­لاتىن قارۋ تۇرلەرى جەتىلىپ, اۆ­تومات, پۋلەمەت, زەڭبىرەك, تانك, راكەتا, سامولەت, بومبا مەن گرا­ناتا ءتۇر­لەرىنىڭ ۇستەمدىك العان زامانىن ايتادى. بۇل تەحني­كالىق جاراق­تارمەن سوعىس ءجۇر­گىزگەندە, قارۋ­لاردىڭ نەبىر جاڭا تۇرلەرى مايدان تورىندە قول­دانىلسا دا ءبارىبىر ادام پسي­حولوگياسى مەن رۋحاني تا­بيعاتى, ياعني ادام جانى شە­شۋشى كۇشكە اينالىپ وتىرادى. قازاق حالقى ءوز تاريحىندا سوعىس جۇرگىزۋدىڭ ماشينالىق ءداۋىرى دەپ اتالاتىن تۇرىنە, بى­لايشا ايتقاندا, مەيلىنشە جە­تىلگەن تۇرىنە العاش رەت كەڭەس وداعى مەن فاشيستىك گەرمانيا اراسىنداعى سوعىستا ارالاستى. قازاق سولداتتارى مەن قازاق كومانديرلەرى مايدان ءتورىنىڭ بۇل ءداۋى­رىندەگى قارۋ-جاراقتىڭ بار­لىق ءتۇرىن تەز ارادا مەڭ­گەرىپ, الەم جۇرتىن تاڭدان­دىرعان ەر­لىك­تەر جاساپ جاتتى. ياعني, تاريح­تىڭ قاتال سىنىنان ابىرويمەن ءوتتى. ءوز حالقىنىڭ قاس باتىرى اتانعان باۋىرجان مومىش ۇلى دا العاش رەت سوعىس جۇرگىزۋدىڭ مەيلىنشە جەتىلگەن ماشينالىق داۋىرىنە ارالاسىپ, ەرلىك داڭقى بۇكىل الەم حالىقتارى نازارىنا ىلىكتى. اتا جاۋعا قارسى وتاندى قورعاۋ جولىندا فاشيستەرگە قارسى سوعىس قارۋ-جاراقتارى­مەن بىرگە قالامىن, ياعني قامال بۇزار قاھارلى ءسوزىن دە قوسا جۇمساۋ­مەن ەرەكشەلەندى. بۇل تاقىر جەردە پايدا بولعان كەز­دەيسوق قۇ­بىلىس ەمەس, ول كونە زامان اتا-بابالارىنان بەرمەن قاراي ۇزىلمەي كەلە جاتقان ءداستۇر جالعاستىعى بولاتىن­دى. “مەن باستان كەشكەندەرىن جا­زىپ جۇرەتىن جاۋىنگەرلەردىڭ ءبىرىمىن. مايداندا جاۋىنگەرلەر اراسى­نان شىققان, قالتاسىندا جازۋ­شىلار وداعىنىڭ بيلەتى بولماسا دا جازاتىن مايدان­گەرلەر دەپ اتالاتىن بىتىراڭ­قى توپ بار. مەن بۇل توپتى جازۋشىلاردىڭ جاڭا بۋىنى­نىڭ تۇتاس ءبىر ارمياسى دەپ ويلايمىن. ولار ءازىر وقيعانى بولات قالامساپتىڭ ۇشىمەن كور­كەم سوزبەن شەبەر ورنەك­تەۋدى مەڭگەرە قويعان جوق. ولار كوزبەن كورگەندەرىن, وزدەرى كۋاگەر بولعان وقيعالاردى, سوعىستىڭ قاتقىل تىلىمەن جازىپ ءجۇر. ولاردىڭ كەيبىرەۋلەرى وققا ۇشتى, كەيبىرەۋلەرى مۇگە­دەك بولىپ قالدى, باسقا بىرەۋ­لەرى ءوز قىزمەتىن اتقارۋدا. كور­گەندەرىن حاتقا ءتۇسىرىپ جۇرەتىن مەنىڭ قارۋلاس جولداستارىمنىڭ ءبىرى – وسىندا وتىرعان كەڭەس ودا­عى­نىڭ باتىرى م.عابدۋل­لين. ونىڭ جازعاندارى 10-عا جۋىق داپتەر بولادى. سوعىس ءجۇرىپ جاتقان كەزدەن بەرى بۇل توپقا كوپتەگەن باسقا ادام­داردى قوسساق, مىڭداعان پاراق جازىلعان بولار ەدى. سوعىس اياقتالعان كەزدە سوعىس ادەبيەت مايدانىندا دا باستالا­دى, قازىر ادەبيەت مايدانىندا سوعىس جوق. ال ءبىزدىڭ سوعىس دەپ جۇرگەنىمىز – جاي شامالى قاق­تىعىس قانا. سوعىس اياقتالعاننان كەيىن مايدانگەرلەر ارمياسى جازۋ ونە­رىن مەڭگەرۋدى قىزۋ قولعا الىپ, بۇگىندە ادەبيەت توس­قاۋىلىندا بۇعىپ وتىرعان كەيبىر جازۋشىلارمەن شاي­قاسا­تىن بولادى. مۇنىڭ ءوزى بالكىم بەس جىلدان كەيىن بە, بولماسا ون جىلدان سوڭ با, ياكي بولماسا جيىر­ما جىل وتكەننەن كەيىن بولا ما – ونى مەن ءدال بىلمەي­مىن. بىراق سوعىستان كەيىن جاڭا ادامداردىڭ, جاڭا جازۋشىلار­دىڭ تۋاتىنىن بىلەمىن”, – دەپ جازادى ب.مومىش ۇلى. ءىىى سوعىس جۇرگىزۋدىڭ بۇگىنگى كۇندەگى يادرولىق ءداۋىرى دە ءوز بەلگىسىن بەرۋدە. جاپونيا حالقىنا قارسى قولدانىلعان اتام بومباسى وسى قۇبىلىستىڭ ايعاعى دەسە بولعانداي. اتوم بومباسىنا يە, يادرولىق قارۋعا يە مەملەكەتتەر سانى دا بۇگىندە وتىزعا جاقىنداپ كەلەدى. سوعىس ءبىلىمپازدارىنىڭ ايتۋى بويىن­شا, ەگەر يادرولىق اتوم قارۋ-جاراقتارىنىڭ تەتىگى اعىتىلىپ كەتسە, جەڭۋشى دە, جەڭىلۋشى دە بولمايدى. الەم بۇرىن-سوڭدى بولماعان اپاتقا ۇشىراپ, جەر شارى وربيتاسىنان اۋىپ, قۇر­دىمعا كەتۋى مۇمكىن. سوعىس جۇرگىزۋدىڭ وسى ءۇش ءتۇرىنىڭ العاشقى ەكى كەزەڭىندە اسكەري ادەبيەت ءتۇرى پايدا بو­لىپ, دامۋدىڭ, جەتىلىپ قالىپ­تاسۋدىڭ ۇزاق جولدارىن باستان كەشتى. “اسكەري ادەبيەت دەپ نەنى ايتامىز, ونىڭ تاقىرىپتىق نەگىزى مەن زەرتتەۋ نىساناسىنا نەلەر جاتپاق؟” – دەگەن سۇراق­تار الدىمىزدى وراعىتاتىنى دا شىندىق. اسكەري ادەبيەت دەپ اسكەري عىلىم تۇرلەرىمەن بىرگە كوركەم ونەردىڭ وزىندىك ەرەكشەلىگىنە وراي پايدا بولعان كونە زامان­نان بۇگىنگە دەيىن دامىپ, قالىپتاسۋ ۇستىندە كەلە جاتقان رۋحاني قۇبىلىستىڭ قوماقتى ءبىر سالاسىن ايتامىز. اسكەري ادەبيەتتىڭ كوركەم ادەبيەت سالاسىندا پايدا بولعان تۇرلەرىن, ونىڭ وزىندىك دەربەس سالاسىنا جاتاتىن جالپى اسكەري كوركەم ادەبيەت پەن سوعىس مايدانىنا تىكەلەي قاتىسىپ, تولارساقتان ساز كەشىپ, وتان ءۇشىن جان بەرىپ, جان الىسقان ءارى مايداندا قارۋىمەن بىرگە قامال بۇزار قاھارمان ءسوزدى قوسا جۇمساعان دارىندى جاۋىنگەر مەن قول­باسشىلار قالامىنان تۋعان اسكەري كوركەم ادەبيەتتىڭ ءجونى ءبىر باسقا ەكەنىن باسا ايتامىز. اسكەري ادەبيەتتىڭ ءتۇرى دەپ بىزدە ۇلى وتان سوعىسى تا­قىرىبىنا جازىلعان كوركەم ادەبيەت جانرلارىن ايتىپ ءجۇر­مىز. كەڭەس داۋىرىندە ۇلى وتان سوعىسى تاقىرىبىنا جازىلعان كوركەم تۋىندىلار ىشىندە ءبىز­دەر, قازاقستاندىق جازۋشىلار, رەسەي مەن ۋكراينادان كەيىنگى ورىندى يەمدەنەمىز. كەڭەس وكى­مەتىنە قاراعان تۇركى حالىق­تارىنىڭ ىشىندە قازاقتار اسكە­ري ادەبيەت تاريحىندا جەتەكشى ورىندا تۇر. قىرعىن سوعىسقا قاتىسپاي-اق سىرتتان باقىلاپ, مايدان ءومىرى تۋرالى كوركەم شىعارما­نىڭ ءارتۇرلى جانرىندا جازاتىن اقىن, جازۋشىلار, دراماتۋرگتەر دا بولادى. مىسالى, ل.تولستوي ورىستاردىڭ باسىنان وتكەن 1812 جىلعى وتان سوعىسى شىندىعىن سۋرەتتەيتىن ءوزىنىڭ “سوعىس جانە بەيبىتشىلىك” رومانىن جازسا, 1941-1945 جىلدارداعى ۇلى وتان سوعىسى جايىندا ع.مۇسىرەپوۆ “قازاق سولداتى” رومانىن, م.اۋەزوۆ “نامىس گۆاردياسى” پەساسىن جازدى. باسقا اقىن-جازۋشىلار دا مايدان تاقىرى­بىنا قىزۋ اتسالىستى. ارينە, بۇلاردى دا سوعىس تاقىرىبىنا جازىلعان كوركەم ادەبيەت سالاسىنا جاتقىزامىز. ءبىزدىڭ كوزدەپ وتىرعانىمىز, ياعني وي تالقىسىنا سالىپ ار­نايى عىلىمي زەرتتەۋ نىسانا­سىندا ۇستانارىمىز سوعىس ماي­دانىنا اسكەري جاۋىنگەر رەتىن­دە ارالاسىپ, قاندى قىرعىن ىشىندە اۋىزدىقپەن سۋ ءىشىپ, ەتىگىمەن سۋ كەشكەن قاس باتىر­لار كوپ شىق­تى. ولاردى جو­رىققا باستاعان قولباسىلار مەن پارتيزاندار جاۋعا قارسى قارۋىمەن عانا ەمەس, قالامىن دا قاھارلى قارۋ رە­تىندە قاتار جۇمساعان كورنەكتى اقىن-جازۋشىلار اسكەري ادە­بيەت­تىڭ كورنەكتى وكىلدەرىنە اينالدى. ب.مومىش ۇلى “ۆوۆ ۆ كازاح­سكوي پروزە” دەپ اتالاتىن بايان­داماسىندا: “نا فرونت وتپراۆي­ليس بولەە سوتني رابوتنيكوۆ يسكۋسستۆا. وني ودەۆ سەرىە سولداتسكيە شينەلي, س ورۋجيەم ۆ رۋكاح ستانوۆيليس ۆ ستروي, وني بىلي سولداتامي ۆوينى. سرەدي نيح بىلي تاكيە تالانتليۆىە پوەتى كاك كاسىم امانجولوۆ, پاۆەل كۋزنەتسوۆ, ديحان ابيلوۆ, جۋماگالي ساين, ابدۋللا جۋ­ماگاليەۆ, دم. سنەگين, ابۋ سارسەنباەۆ, سىرباي ماۋلەنوۆ, كومپوزيتور رامازان ەلەباەۆ, ديريجەر گازيز دۋگاشەۆ, پەۆەتس تەميربەك كوكۋباەۆ ي در. وني ەتي سولداتى ي وفي­تسەرى, ناحودياس نا پەرەدنەم كراە نا رازليچنىح دولجنوستياح, ۋمەلو سوچەتالي شتىكي س پەروم”, – دەپ جازعاندا ودان قارسى قارۋمەن قوسا قامال بۇزار قاھارلى ءسوز ونە­رىمەن سوعىسقان اقىن-جازۋ­شىلار مەن ونەر يەلەرىن كورەمىز. ءىV كوشپەلى وركەنيەت زاما­نىن­دا سوعىس جۇرگىزۋدىڭ مانۋ­فاك­تۋرالىق داۋىرىنە ساي قا­لىپ­تاسقان قولباسشىنىڭ جاۋعا قارسى كۇرەسىندە بەس قارۋمەن قوسا اقىندىق ونەردى قوسا قابات پايدالانۋ ءداستۇرى بولاتىن. مىسالى, قازاق- قال­ماق سوعىسى زامانىندا بۇل اتا ءداستۇردى اقتامبەردى مەن قوجابەرگەن جىراۋ, ءتاۋ­ەلسىزدىك ءۇشىن كۇرەس جولىندا ماحامبەت, قوقانعا قارسى سوعىستا مادەلى قوجا اتا ءداس­تۇرىن جالعاستىرا ءتۇستى. مىنە, وسى ءۇردىس ۇلى وتان سوعى­سىن­دا دا ومىردەن ورىن تاۋىپ جال­عاستىق تابۋىن اتاقتى قولباسشى, اتى اڭىزعا اينال­عان قازاقتىڭ ۇلتتىق باتىرى ب.مومىش ۇلىنىڭ قاندى مايدان ۇستىندەگى ءومىر جو­لىنان دا بايقايمىز. مۇنى “قانمەن جازىلعان كىتاپ” شىعارماسىندا: “ ۇلى وتان سوعىسىندا العان تاجىريبەمىز اتا-بابامىزدان قالعان حال­قىمىزدىڭ جاۋىنگەرلىك ءداس­تۇر-مۇرالارى ونداي ادەبيەتتى جازۋعا اۋماقتى, كولەمدى, ءسى­ڭىمدى قورەك بولا الادى”, – دەپ جازۋىندا استارلى ويلار جاتىر. كوركەم ادەبيەتتەگى اسكە­ري ادەبيەت دەپ اتالاتىن بۇل قۇبىلىس تاقىر جەردەن پايدا بولعان ءداستۇرسىز, ءداستۇرلى جال­عاستىقسىز ءولى دۇنيە ەمەس. تۇركى حالىقتارىنىڭ كونە داۋىردەن بۇگىنگە دەيىن ءداس­تۇر­لى جالعاستىق تاۋىپ, دامىپ كەلە جاتقان اسكەري ادەبيەتى بولعاندىعىن جازبا تاريح ەسكەرتكىشتەرى دە ايعاقتايدى. تۇركى حالىقتارى ادەبيەتىنىڭ باستاۋ كوزدەرى ءبىزدىڭ زامانى­مىزعا دەيىنگى مىڭجىلدىقتار ىشىندە جاتقانىن, ياعني ونىڭ باستاماسى ساقتار ەلىنەن شىق­قان, بىراق ولەڭدەرىن قىتاي تىلىندە جازعانىن كونە قىتاي جازبا دەرەكتەرى بوي­ىن­شا مەنىڭ شاكىرتىم ءالىم­عازى ءوزىنىڭ كانديداتتىق ديس­سەرتاتسياسى ارقىلى عىلىمي اينالىمعا ءتۇسىرىپ وتىر. بىراق بىزدەر ساقتار ءداۋىرى مەن تۇڭعىش تۇرىك قاعاناتى (­Vش ع.) اراسىنداعى اسكەري ادە­بيەت تۋرالى ناقتىلى دەرەك كوزدەرىن ازىرشە تەرەڭ تانىپ بويلاي الماي كەلەمىز. بۇل ماسەلەنى تۇرىك قاعا­نا­تىنىڭ ۇلى يدەولوگى ءارى ويما جازۋ ارقىلى تاسقا شە­كىپ, ۇلى مۇرا قالدىرعان ءاي­گىلى تونىكوك دانادان باس­تاۋدىڭ ءجونى بار دەپ بىلەمىز. ودان كەيىنگى قاراحا­نيد­تەر زامانىندا بۇرىنعى ون ساداق اتالعان ەلدەن شىققان الەمگە ايگىلى “قۇداتعۋ بىلىك” ء(حى ع.) كىتابىنىڭ اۆتورى ءجۇسىپ بالاساعۇننىڭ ەڭبە­گىن­دە سول زاماندا عۇمىر كەشكەن قوعامنىڭ ساياسي-الەۋمەتتىك توپتارىن جۇيەلەپ, اسكەري قولباسشىلار تۋرالى ساراپ­تالعان پىكىرلەرى بۇگىنگى تاڭدا دا قولدانىسقا سۇرانىپ تۇر­عان وي-تانىمدارعا تۇنىپ تۇر. اۆتوردىڭ مايدان تورىندە اسكەري قولباسشىلاردىڭ شە­شۋشى ورنىن انىقتاپ, جەكە تۇلعانىڭ قانشالىقتى ىقپا­لى بارىن ساراپتاي كەلىپ: “مىڭ ارىستاندى باستاعان قوي باستىقتان, مىڭ قويدى باستاعان ارىستان باستىق ار­تىق” دەگەن اتالى ءسوزى تەك مايدان تورىندەگى اسكەري قول­باسشى تۋرالى عانا ەمەس قا­زىرگى قوعامدىق بيلەۋ ساتى­سىن­داعى ءاربىر باستىققا قولدانۋعا بولاتىن شىندىق ەكەنىن انىق سەزىنەمىز. ءبىز ەرەكشەلەپ نازاردا ۇستاپ وتىرعان اسكەري ادەبيەت تۋرالى تانىمنىڭ ولشەمىنە موعولستان مەن شاعاتاي ءول­كە­سىندەگى ءامىر تەمىر اۋلەتى زامانىندا دا اقىن, عالىم, قولباسشى, پاتشالىق بيلىك ەتكەن ايتۋلى تۇلعالاردىڭ ارەكەت ەتكەنىن العا تارتا الا­مىز. مىسالى, اتاقتى بابىر پاتشانىڭ ءوز ماقساتىنا جەتۋ جولىندا جۇرگىزگەن كۇرەستە­رىن­دە قارۋى مەن قالامىن قا­تار جۇمساپ, ارتىنا ءوز ولەڭ­دەرى مەن الەم مويىنداعان “بابىرناما” تۋىندىسىن قالدىرۋى – وسىنىڭ ايعاقتى دالەلى. نەمەسە بابىردىڭ بولە تۋىسى, موعولستاننان قانات قاققان م.ح.ءدۋلاتيدىڭ “تاريح-ي-راشيدي” دەپ اتا­لاتىن مەمۋارلىق جانرداعى ەڭبەگى مەن “جاھانناما” داس­تانى ءوز زامانىنداعى اسكەري ادەبيەتتىڭ بۇرىنعى وتكەن ءداستۇر جالعاستىعىن ۇشتاس­تىرا دامىتىپ قالىپتاستىر­عان دارىندى اقىن, تاريحشى عالىم, داڭقتى قولباسشى بول­عانىن كورەمىز. سول زا­ماندا, ياعني, بابىر مەن حاي­دار مىرزا بيلىك ەتكەن كەزدەگى اسكەري ادەبيەتكە ايتار­لىق­تاي ۇلەس قوسقان حاسەن ءالي جالايىردىڭ قاسيدا جان­رىن­داعى تەڭدەسى جوق اقىن­دىق ونەرىن ەكەۋى دە اسا جوعارى باعالاپ, ونەگەلى ۇلگى رەتىندە تانىستىراتىنى بار. بۇل اتالعان اقىنداردىڭ ءبارىنىڭ دە ءوز زامانىندا مەملەكەتتىك بيلىك ءۇشىن كۇرەس جولىندا قان مايداندا قول باستاپ, كۇرەسكە بىلەك سىبانا كىرىسكەن, اقىندىق ونەرىنە قوسا قارۋ-جاراعىن جاۋعا قارسى سىلتەگەن ەرەكشەلىگى مەن مۇندالاپ تۇرادى. التىن وردا يمپەرياسى قۇلاپ, ءبىرتۇتاس تۇركى حالىق­تارى كوپتەگەن ۇساق حاندىق­تارعا ءبولىنىپ, ىدىراعان تۇس­تا, تاريح ساحناسىنا شىققان قازاق حاندىعى حV عاسىر مەن ءXVىىى عاسىر اراسىندا ءوز تاۋەلسىزدىگىن ساقتاۋ جولىندا ايتارلىقتاي ءمان-ماعىناسى بار تاريحي كۇرەس جولىن باستان وتكەرىپ جاتتى. قازاق حاندىعىنىڭ تاۋەل­سىزدىگى جولىندا, اسىرەسە, ۇزاق جىلدارعا سوزىلعان قازاق پەن قالماق اراسىندا بولعان سو­عىسقا قاتىسىپ, ءوز كوز ال­دىن­دا وتكەن تاريحي وقيعا­لارعا تىكەلەي ارالاسقان قازاق اقىن-جىراۋلارى اسكەري ادەبيەتتەگى بابالار ءداستۇرىن ءارى قاراي جالعاستىردى. اقتابان شۇ­بىرىندى زاما­نىن كوزى كورىپ, قاسىرەتىن ءوز باسىنان وتكىزگەن قوجابەر­گەن, اقتامبەردى جى­راۋ­لار جاۋعا قارسى قول باس­تاپ, قان­دى مايدان الاڭىندا جاۋعا قارسى نايزاسى مەن وتتى جىرىن قاتار جۇمساعان ءارى ارمانىن كەلەر ۇرپاققا اما­نات­قا قالدىرعان جىر جول­دارىن قالدىردى. ول تۇستاعى قازاق اقىن-جىراۋلارىنىڭ ءبارى دە مايدان الاڭىندا بولىپ, جاۋعا قارسى كۇرەستە قارۋى مەن اقىندىق ونەرىن قاتار قولدانۋى ارقىلى اسكەري ادەبيەتتىڭ دە كورنەكتى وكىلدەرى ەدى. ءحVىىى عاسىردىڭ باسىندا رەسەي يمپەرياسى قازاق جەرىنە قول سالىپ, ءحىح عاسىر ىشىندە قازاق ەلىنە تۇتاستاي وتارشىلدىق ويرانىن ورنا­تىپ باقتى. قازاق ەلىن ءبىر­تۇ­تاس قالپىنان اجىراتىپ, ءحىح عاسىردىڭ العاشقى جارتى­سىندا ءۇش بولىككە اجىراپ كەتۋىنە سەبەپكەر بولدى. كىشى ءجۇزدى ورىنبورعا قاراتىپ, ەل بيلەۋدىڭ حالىققا جات سۇلتان پراۆيتەل بيلىگىن ورناتتى. ورتا ءجۇزدى ومبىعا قاراتىپ, ەل بيلەۋدىڭ اعا سۇلتاندىق جۇيەسىن ورنىقتىردى. ۇلى ءجۇز قوقان حاندىعىنا باعى­نىپ, ەل بيلەۋدىڭ رۋلىق جۇيە­گە نەگىزدەلگەن داتقالىق ءتۇرىن باستان وتكىزىپ جاتتى. تۇتاس ءبىر حالىق وتارشىلدىق ساياساتتىڭ ناتيجەسىندە ۇشكە جارىلىپ, رۋحاني تۇتاس­تى­عى­نىڭ ىدىراي باستاعانى ءحىح عاسىردىڭ ءبىرىنشى جارتىسىن­داعى ادەبيەت الەمىندەگى زا­مان شىندىعىنىڭ ايناسى بولعان پوەزيا جانرىندا ايقىن بايقالدى. باتىس قازاقستان قازاقتا­رى اراسىنان اقىرىپ تەڭدىك سۇراعان ماحامبەت وتتى جىرى ارقىلى سول تۇستاعى ناعىز اسكەري ادەبيەت ءداستۇرىن جالعاستىرۋشى جاۋىنگەر پوەزيانىڭ بىرەگەي كورنەكتى وكىلىنە اينالدى. ءحىح عاسىردىڭ العاشقى جارتىسىندا قوقان حان­دى­عىنىڭ قورلىعى مەن زۇ­لىم­دىعىنا قارسى كوتەرىلگەن حالىقتىڭ جارقىلداعان الماس قىلىشىنداي اقىن مادەلى ولەڭدەرى قالىڭ ەلگە رۋحاني قۋات بەردى. مادەلى دە قوقان جاساقتارىمەن قاندى ماي­دانعا ءتۇسىپ, قارۋى مەن ءسوز نوسەرىن قابات قولدانىپ, تا­لاي ەرلىكتىڭ ۇلگىسىن كورسەتتى. قازاق اقىندارىنىڭ ءاس­كەري ادەبيەت جاساۋداعى اتا ءداستۇرىن جالعاستىرۋ ارەكەتى, ءتىپتى 1916 جىلعى ۇلت-ازاتتىق كوتەرىلىسىنىڭ جارشىسى مەن جىرشىسىنا اينالعان حالىق اقىنى ومار ءشيپيننىڭ شى­عار­مالارىندا دا ايقىن بەلگى بەرىپ جاتتى. مىنە, باستاماسى ورتا عاسىرداعى اقىن ءارى قولباسشى تۇرىك قاعاناتىنىڭ تەمىرقازىق جۇلدىزىنداي مىزعىماس يدەولوگى بولعان تونىكوكتەن باستالعان پوەزيا جانرىنان ءوربىپ ءورىس جايعان اسكەري ادەبيەتتە قالىپتاس­قان ءداس­تۇردىڭ سوڭعى جالعاسى ومار شيپينمەن اياقتالادى. بۇل سان عاسىرلارعا سوزىلعان سوعىس جۇرگىزۋدىڭ مانۋفاك­تۋرالىق داۋىرىندەگى اسكەري ادەبيەت وكىلدەرىنىڭ ءبارى دە بەس قارۋ­دىڭ كۇشىمەن ءسوز ونەرىن قوسا جۇمساعان كەزەڭ­مەن بىتەدى. V سوعىس جۇرگىزۋدىڭ ماشي­نالىق داۋىرىنە قازاق حالقى شىن مانىندە كەڭەس وداعى­نىڭ فاشيستىك گەرمانيامەن بولعان 1941-1945 جىلدارداعى ۇلى وتان سوعىسىندا تۇڭعىش رەت قاتىستى. بۇرىن مۇنداي سوعىستى ءىشىنارا ۇلت-ازاتتىق كۇرە­سىنە قاتىسىپ, كەڭ ماعى­نادا باستان وتكىزبەگەن ءارى بۇعان جەتەرلىكتەي دايارلىعى بولماعان قازاق سولداتتارى مەن كومانديرلەرى سوعىسقا ارنالعان بۇگىنگى كۇن قارۋ-جاراقتاردى تەز مەڭگەردى. ماسكەۋ تۇبىندە بولعان شەشۋ­شى ايقاستاردا كوزسىز ەرلىكتەر جاساپ, بۇكىل الەم حالقىن تاڭ­­­قالدىردى. پانفيلوۆشى باتىر­لاردىڭ ەرلىگى وسى كورىنىس­تىڭ ناقتىلى ايعاعىنا اينالدى. باۋىرجان مومىش ۇلى تاعدىرى كەڭەس وداعى مەن فاشيستىك گەرمانيا اراسىندا بولىپ وتكەن ۇلى وتان سوعىسىندا سوعىس جۇرگىزۋدىڭ مەيلىنشە جەتىلگەن ماشينا­لىق داۋىرىنە تۇس كەلدى. سوعىس باستالعانعا دەيىن-اق ول 1932 جىلدان اسكەر قاتارىندا قىزمەت ەتىپ, اسكەري ءبىلىم مەن ءىس تاجىريبەسىن جەتە مەڭگەرگەن اعا لەيتەنانت دارەجەسىنە دەيىن كوتەرىلگەن, ياعني الدىن الا دايارلىعى جەتىلگەن جاۋىنگەر كوماندير رەتىندە قالىپتاسقان ەدى. مۇنىڭ ۇستىنە رۋحاني دۇنيەسى دە قوردالانىپ باي تۇسكەن-ءتىن. ۇلى وتان سوعىسى باستا­لىپ, شايقاستار قىزعان تۇستا “بارلىعى دا مايدان ءۇشىن” ۇرانى بەلەڭ الدى. مايدان جاۋىنگەرلەرىنە رۋح بەرىپ, وتانشىلدىق سەزىمىن ۇشتاي تۇسۋگە بارلىق ونەر قايرات­كەرلەرى جۇدىرىقتاي جۇمىلا تۇسكەن كەزدە كەڭ ماعىناداعى اسكەري ادەبيەتتىڭ سالاسىن­داعى قالامگەرلەر ونەرى قا­لىپتاسۋ, دامۋ جولىنا ءتۇستى. وسى تۇرعىدان قاراعان­دا اسكەري ادەبيەتتىڭ اۋماعىنا ەنەتىن ءارى قايتالانباس ءوز ەرەكشەلىگىمەن دارالاناتىن مىناداي جىكتەلىستەردى باي­قايمىز: 1. تىلدا, مايداننان الىس­تا وتىرىپ سوعىس تا­قىرىبىنا جازعان اقىن-جازۋشىلار توبى شىعا باس­تادى. مىسالى, XX عاسىر گومەرى اتانعان جامبىل جاباەۆتىڭ “لەنينگرادتىق ورەنىم”, عابيت مۇسىرەپوۆتىڭ “قازاق سولداتى” رومانى, مۇحتار اۋەزوۆتىڭ “نامىس گۆاردياسى” مەن حالىق اقىن­دارىنىڭ 28 پانفيلوۆشىلار تۋرالى ولەڭ, داستاندارى, ت.ب. 2. قازاق ادەبيەتىندە بۇرىن بولماعان پارتيزان اقىن-جازۋشىلاردىڭ ءوز باستارىنان كەشكەن جورتۋىل­داعى ءومىر شىندىعى ارقاۋ بولىپ ورىلگەن شىعارمالارى. مىسالى, ق. قايسەنوۆ, ءا. ءشارىپوۆ, ج. سايىن, ت.ب. 3. مايداننىڭ وتىندە بولىپ, جاۋمەن بەتپە-بەت كەلىپ الىسقان جاۋىنگەر اقىن-جازۋشىلار: ب.مو­مىش ۇلى, ق.امانجولوۆ, م. عابدۋللين, ا.بەك, ءا.نۇر­پەيىسوۆ, ت.احتانوۆ, ءا.نۇر­شايىقوۆ ت.ب. 4. سوعىس جىلدارىندا مايدان قاجەتىنە قاراي بىردە اشىلىپ, بىردە جابىلىپ وتىرعان قازاق تىلىندەگى ءاس­كەري گازەتتەردە ىستەگەن جۋر­ناليستەر تۋىندىلارى: ءا.ءسار­سەنباە, ق.ساعىندىقوۆ, ج.جۇماحانوۆ, س.سەيىتوۆ, ت.ب. بۇلاردىڭ ءبارى دە ۇلى وتان سوعىسى كەزىندەگى اسكەري ادەبيەتتىڭ قالىپتاسىپ, دامۋىنا ءوز ۇلەستەرىن قوسىپ, تاقىرىپ اۋماعىن كەڭەيتىپ, مايدان جاڭالىقتارىن دەر كەزىندە جەتكىزىپ, حالىق رۋحىن كوتەرىپ وتىردى. جوعارىدا اتالعان اسكەري ادەبيەتتىڭ وكىلدەرىنە قاراعاندا ءۇشىنشى توپتاعى اقىن-جازۋشىلار تۋىندىسى اراسىنان ب.مو­مىش­ ۇلىنىڭ الار ورنى بولەكشە. ول اتا-بابادان بەرمەن كەلە جاتقان اسكەري ادەبيەتتىڭ داستۇرىمەن تەرەڭ تانىس بولىپ, اتا ءداستۇردى دامىتا جالعاستىرىپ, تۇرىك حالىقتار اسكەري ادەبيەتىنىڭ نەگىزىن سالىپ, قالىپتاستىرۋ­شى قايتالانباس تۇلعاعا اينالىپ ۇلگەردى. ب.مومىش ۇلى قاتىسىپ, قولباسشىلىق ەتكەن مايدان ءتورى سوعىس جۇرگىزۋدىڭ ماشي­نالىق ءداۋىرى ەدى. مۇنداي تاريحي تاعدىر شەشىلەتىن سوعىس جۇرگىزۋدىڭ بۇرىن-سوڭدى بولماعان جاڭا تەحني­كالىق قۇرالداردى پايدالانۋ, ونى جەتە مەڭگەرۋ, مايداندا شەبەرلىكپەن قولدانۋ ءۇشىن قولباسشى اسكەري عىلىم سالالارىن جەتىك ءبىلۋ شارتى العا قويىلدى. ال, شيرەك عاسىر ءومىرىن كەڭەستىك تۇراقتى ارميا قاتارىندا قىزمەت اتقارىپ, سوعىس كەزىندە اعا لەيتەنانت شەنىنەن, باتالون, پولك, ودان پولكوۆنيك بولىپ, ديۆيزيا كومانديرىنە دەيىن ءوسۋ جولىندا ب.مومىش ۇلى ارميا ۋستاۆىنا وزگەرىس ەن­دىرىپ, ستراتەگيا مەن تاكتيكا سالاسىندا جاڭالىق اكەلگەن, اسكەري عىلىم سالاسىندا مەيلىنشە جەتىلىپ, تەڭدەسسىز ەرلىكتەر جاساپ, اتاعى الەمگە تانىلىپ, حالىق مويىنداعان دارىندى تۇلعاعا اينالدى. جەڭىستەن سوڭ ۇلى وتان سوعى­سىنىڭ ەڭ وزىق اسكەري قولباسشىلارىنان ىرىكتەپ تاڭداپ الىنعان 250 كومان­ديردەن جاساقتالعان ءبىر مەزگىلدىك اسكەري اكادەمياعا وقۋعا الىنعان جالعىز ازيا حالقىنىڭ وكىلى ەدى. اسكەري اكادەميانى ءبىتىرىپ, اسكەري اكادەمياعا ستراتەگيا مەن تاكتيكا سالاسى بويىنشا ءدارىس بەرەتىن پروفەسسور قىز­مەتىن اتقارعان اسكەري سالا­داعى تۇڭعىش قازاق بولۋمەن دە ەرەكشەلەنەتىن. ب. مومىش ۇلىن قان مايداندا جاساعان كوزسىز قايتالانباس ەرلىگى ءۇشىن گەنەرال-مايور, 8-گۆارديالىق ديۆيزيانىڭ كومانديرى ءارى اسكەري ۇستازى ي.ۆ.پان­فيلوۆتان باستاپ كەيىنگىلەر ونى سوۆەت وداعىنىڭ باتىرى مەن گەنەرال اتاعىنا تالاي رەت رەسمي تۇردە ۇسىنعان ەدى. بىراق ب.مومىش ۇلىنىڭ الەمگە تانىلعان داڭقى مەن اسكەري ىلىمدەگى تەرەڭدىگىن, دارابوز قولباسشىلىعىن كورە الماعان پەندەلىگى باسىم باس شتابتىڭ جانە تىكەلەي قور­عانىس ءمينيسترىنىڭ قارسى­لىعىنا ۇشىرادى. وسى سەبەپ­تى, 1956 جىلى 46 جاسىندا وتستاۆكاعا شىعىپ كەتتى. وتستاۆكاعا شىعۋ سەبەبىنىڭ ءوز ۇستازى, گەنەرال چيستياكوۆكە جازعان حاتىندا ايتىلۋىندا كوپ سىر جاتىر. ونى اقىن ازىمبەك جانقۇليەۆ سوزىمەن ورنەكتەسەك: باتىر تاپپاي ءباھادۇر الاشىمنان, ورىستاردىڭ وندا دا باعى اشىلعان. قازاق باتىر بولماۋىن قاداعالاپ, جول بەرمەۋگە جان سالىپ الاسۇرعان. كوگەنكوزدى كوك كوزدەر كوپ تۇرتەتىن, سولار جاۋدىڭ العانداي جاعاسىنان ... باسقا ۇلتتىڭ بالاسى بولعاندىقتان, باتىرلىعى باۋكەڭنىڭ زورعا اشىلعان, — دەگەن ولەڭ جولدارىندا (“ار اي” 01.12.2005) ۇلى وتان سوعىسى كەزىندەگى رەسمي اتاق بەرۋدەگى الاقولدىلىق اۋعان­ستان سوعىسىندا دا قايتا­لانىپ وتىرعانىن اشكەرە­لەي­دى. اۋعان­-كەڭەس سوعىسىنا ءبىز جاقتان نەگىزىنەن مۇسىل­مان جاستارى قاتىسىپ, قولباسشىلىق بيلىگى ورىستار جاعىندا بولاتىن. وسىعان قاراماي باتىرلىق اتاق سولارعا بۇيىرىپ جاتاتىن. وسى ادىلەتسىزدىك اقىن تارا­پىنان تاڭبالانىپ ايتىلۋى دا زامان شىندىعىنان تۋىنداپ جاتقان زاڭدىلىق ەدى ب.مومىش ۇلى ءوزىنىڭ اسكەري جولداعى بولاشاق كارەراسى بولمايتىنىن ءبىل­گەن سوڭ, جازۋشىلىق ونەرگە باعىت الىپ, تەز تانىلدى, قازاقستان رەسپۋبليكاسى مەملەكەتتىك سىيلىعىن الدى. بۇل وزگەرىستى ب.مومىش­ ۇلى­نىڭ ەكىنشى ەرلىگى دەپ باعالادى ونىڭ زامانداستارى. ب.مومىش ۇلى ءوزىنىڭ جازۋ­شىلىق ونەرى اسكەري ادە­بيەتكە تىكەلەي قاتىستى بولۋ سەبەپتى باستاپقى كەزدە جازى­لىپ تانىلعان ماقال-ماتەل, افوريزمدەرى مەن ولەڭ­دەرى, ەپيستوليارلىق جانر­داعى تۋىندىلارى دا مايدان ءومىرى شىندىعىنان تۋىنداپ جاتۋى تابيعي قۇبىلىس ەدى. اسكەري ادەبيەت سالاسىندا ول كۇن­دەلىكتى سوعىس جاعدايىندا قاندى مايدان ىشىندە باستان كەشكەن ءومىر تاجىريبەسىن ويدا قورى­تىپ جازعان تەوريالىق دەڭ­گەيى بيىك ماقالالارىمەن تانىلا باستادى. قازاق كسر عىلىم اكادەمياسىندا ءبىر اپتا بويى تاڭداۋلى عالىمدار مەن ونەر قايراتكەرلەرىنىڭ الدىندا سوعىس جايى تۋرالى وقىلعان لەكتسيالارى (“پسي­حولوگيا ۆوينى”, “قانمەن جازىلعان كىتاپ”) مەن اسكەري اكادەميادا ستراتەگيا مەن تاك­تيكا پانىنەن وتكىزگەن ءدارىس­تەرى ارقىلى, اسكەري كور­كەم ادەبيەتتىڭ عىلىمي تۇعىرى مەن تەوريالىق نەگى­زىن سالدى. ال, ونىڭ كوركەم ادەبيەتتەگى كورىنىستەرى جازۋ­شىنىڭ قولى­نان شىعىپ, باسىلىم كورگەن شىعارما­لارىندا جاتتى. ب.مومىش ۇلىنىڭ اسكەري عىلىمدى تەرەڭ مەڭگەرىپ, پولكوۆنيك اتاعىمەن-اق ديۆيزيا كومانديرىنە كو­تەرىلۋى, اسكەري اكادەميادا پروفەسسور اتاعىمەن ءدارىس بەرۋى جانە وسى اسكەري سالا­داعى وي-تانىمىن, مايدان شىندىعىن كوركەم شىعارما­لارى ارقىلى اسكەري ادەبيەت­تىڭ شىڭىنا كوتەرۋى جولدارى ونىڭ بىردەن ءبىر تۇركى حالىق­تارى اسكەري ادەبيەتىنىڭ نەگىزىن سالۋىنا الىپ كەلدى. ويتكەنى, تۇركى حالىقتارى تۇتاس (تۇركيا تۇرىكتەرىنەن باسقالارى) ۇلى وتان سوعى­سىنا تۇگەل قاتىسىپ, ولاردىڭ اقىن-جازۋشىلارى دا اتا-بابالارىنان رۋحاني مۇرا بولىپ قالعان اسكەري ادەبيەت ءداستۇرىن جالعاستى­رىپ جاتتى. ال, ب.مومىش ۇلى بولسا, وسى­لاردىڭ اراسىنان سۇرىپتا­لىپ, ەرەكشە اسكەري ادەبيەت سالاسىندا قالىپتاستى, عى­لىم ءارى كوركەم شىعار­ما­لارى ارقىلى الەم حالىق­تارىنا تانىلۋى سەبەپتى ء“تۇر­كى حالىقتارى اسكەري ادە­بيەتىنىڭ نەگىزىن سالۋشى” دەگەن تاريحي تۇعىرعا كوتەرىلە الدى. مەكەمتاس مىرزاحمەت ۇلى, پروفەسسور. * * * باتىر بابا باۋىرجان شىعارما داڭقتى قولباسشى  باۋىرجان مومىش ۇلىنىڭ تۋعانىنا 100 جىل تولۋىنا  ارنالعان “ەلدىڭ ەرى – باۋىرجان” رەسپۋبليكالىق  پاتريوتتىق جاڭا اندەر جابىق كونكۋرسىنىڭ باس  جۇلدەسىنە يە بولعان ءانىن جازعان جولامان تۇرسىنباەۆ. ولەڭىن جازعان وتەگەن ورالباەۆ. نامىسى نايزاعايداي شاتىرلاعان, تايسالماي وتقا كىرگەن لاپىلداعان. جاۋىزدىڭ تالقانداعان تاس قامالىن, باۋىرجان – باتىر بابام, باتىر بابام – باۋىرجان! قايىرماسى: شىققان تەگى داۋىلدان, العىس العان قاۋىمنان, قاھارمانى قازاقتىڭ – مومىش ۇلى باۋىرجان! كيەلى قولىنداعى التىن قالام, ەرلىكتىڭ سەمسەرىندەي جارقىلداعان. اينالعان ۇرپاعىنىڭ ۇرانىنا, باۋىرجان – باتىر بابام, باتىر بابام – باۋىرجان! قايىرماسى. تۇمارى – ۇلتىمىزدىڭ ۇلگى الاتىن, اتىنان باستاۋ الدى جىر قاناتىن. ەگەمەن ەلى ونى قاستەرلەيدى, باۋىرجان – باتىر بابام, باتىر بابام – باۋىرجان!