نەمەسە ۆولوكولامسك تاس جولىنىڭ بويىنداعى اڭگىمە
ەر باۋكەڭنىڭ مەرەيتويى قارساڭىندا وسىدان بەس جىل بۇرىنعى ماسكەۋ ساپارى قاز-قالپىندا ەسكە ءتۇسىپ وتىر.
* * *
ماسكەۋ قالاسى ءۇشىن جان الىسىپ, جان بەرىسكەن اتاقتى 8-ءشى ديۆيزيانىڭ قاھارماندارى, كەڭەس وداعىنىڭ باتىرلارى گەنەرال-مايور يۆان ۆاسيلەۆيچ پانفيلوۆ پەن پولكوۆنيك باۋىرجان مومىش ۇلىنىڭ ەسكەرتكىشىن ورناتۋ ءجونىندەگى ەلباسى تاپسىرماسىن ورىنداۋعا جامبىلدىق باسشىلار قاۋىرت كىرىسكەن.
ەر باۋكەڭنىڭ ەسكەرتكىشىن ورناتۋ جونىندەگى وي و باستا ماسكەۋدەگى “مۇراگەر” ءمادەني ورتالىعىنىڭ توراعاسى جانىبەك ەلەكباەۆ پەن حالىقارالىق جازۋشىلار وداعى ۇلتتار ادەبيەتى بويىنشا اتقارۋ كوميتەتىنىڭ ءتورايىمى تۇرسىناي ورازباەۆادان باستاۋ الىپتى. بىراق ەسكەرتكىشتى قوياتىن جەرگە كەلگەندە كۇتپەگەن ماسەلە پايدا بولىپ, كوكەيدەگى كورىكتى وي تىعىرىققا تىرەلە بەرگەن. قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ پرەزيدەنتى ن.نازارباەۆ سول تۇستا رەسەي فەدەراتسياسىنا جۇمىس ساپارىمەن بارىپ, قازاق دياسپوراسىمەن كەزدەسەدى. سول كەزدەسۋدە ماسكەۋلىك قازاقتار ەلباسىنا ەر باۋكەڭە ەسكەرتكىش ورناتۋ جونىندەگى ۇسىنىستارىنىڭ سوزبۇيداعا سالىنىپ, ءارتۇرلى سىلتاۋلارمەن ورىندالماي كەلە جاتقانىن ايتادى. ەلباسى كومەكتەسۋگە ۋادە بەرەدى. مىنە, وسىدان كەيىن ماسەلە “جەر ورىستاردان, ەسكەرتكىش قازاقتاردان بولسىن” دەگەن تۇرعىدا وڭ شەشىم تابادى.
سول ەسكەرتكىش وسىدان بەس جىل بۇرىن جەڭىستىڭ 60 جىلدىعى تويلانىپ جاتقاندا, ەلباسىنىڭ ماسكەۋ ساپارىنا وراي دايىن بولدى. دايىن بولعاندا, ۆولوكولامسك باسشىلىعى قالا ورتاسىنان ورىن تەپكەن مەموريالداعى باتىر-بوزداقتاردىڭ اتى-جوندەرى جازىلعان تۇعىر تاستاردى تسەمەنتپەن سىلاماقشى بولعان ەكەن, مومىش ۇلى مەن پانفيلوۆقا ەسكەرتكىش ورناتۋعا بارعان جامبىلدىق ساۋلەتشىلەر مەن قۇرىلىسشىلار ولاردى دا قوردايدىڭ قىزىل گرانيتىمەن ارلەپ, جالتىراتىپ بەردى.
ماسكەۋدەن باتىسقا قاراي سوزىلعان اتاقتى ۆولوكولامسك تاس جولىنىڭ بويى ورمان, توعايعا تولى. جاسىل جازىقتار مەن دوڭدەر دە كوز سۋىرادى. كولشىكتەر دە بار. قاراعايدان قيىپ سالعان ەسكى ءۇيلەر 1941 جىلدىڭ قاھارلى كۇزىن ەسكە تۇسىرەدى. باۋكەڭنىڭ بالاسى باقىتجان مەن كەلىنى زەينەپ باتىر جازبالارىنان بەلگىلى دەرەۆنيا اتتارى ۇشىراسقان سايىن ەلەڭ ەتىپ, تاريحي وقيعالاردى ەسكە الىپ, تولقي سويلەيدى. جانى نازىك جەڭەشەمىز كوزىنە كەپ قالعان جاستى ورامالىنىڭ ۇشىمەن ءسۇرتىپ قويادى. باقىتجان اعامىز باۋكەڭ سياقتى ماڭعاز, سابىرلى. جەڭەشەمىز ون رەت سويلەگەندە, ول ءبىر رەت تە جاق اشپايدى. اتىلماعان جانارتاۋداي ايتار ويى جاندۇنيەسىندە بۇعىپ جاتقان سياقتى. ءبىزدىڭ دە جاندۇنيەمىز استان-كەستەڭ.
رەسەيلىكتەر نەليدوۆو سەلوسىنان 28 پانفيلوۆشىعا ارناپ مۋزەي اشىپتى. ەكى ەلدىڭ تاريحي جادىنا ورتاق مۋزەيگە قويىلعان ەكسپوناتتاردىڭ كوبىسى قازاقستاننان اكەلىنگەن. وعان قازاقستاننىڭ رەسەيدەگى ەلشىلىگى مەن ماسكەۋدەگى قازاق دياسپوراسى كوپ اتسالىسقان كورىنەدى. نەليدوۆو سەلوسىنان ات شاپتىرىم جەردەگى دۋبوسەكوۆو رازەزىندە 28 پانفيلوۆشىعا ارنالعان الىپ مونۋمەنت مەنمۇندالايدى. بيىك ءدوڭنىڭ ۇستىنە ورناتىلعان 6 ارىس (جاۋىنگەر) قاداۋ-قاداۋ بوپ, الىسقا كوز سالىپ تۇر. 6 سانى – پانفيلوۆشىلار قۇرامىنىڭ 6 ۇلتتان تۇراتىنىن بىلدىرەدى ەكەن.
نۇرسۇلتان ءابىش ۇلى قىزىل الاڭداعى 60 جىلدىققا ارنالعان شەرۋدەن كەيىن كەيىن وسى دۋبوسەكوۆو رازەزىندەگى الىپ ەسكەرتكىشكە گۇل قويىپ, ەرلىك پەن ەلدىكتىڭ ۇرانىنا اينالعان باتىرلاردىڭ رۋحىنا تاعزىم ەتتى. ساپ تۇزەگەن قاتاڭ كۇزەت جاقىنداۋعا مۇمكىندىك بەرمەگەندىكتەن, الىستان كورگەنىمىزگە شۇكىر دەدىك. ەلباسى ودان كەيىن نەليدوۆو سەلوسىنا كەلىپ, 28 پانفيلوۆشىلار مۋزەيىنە ايالدادى. پرەزيدەنت مۇندا گەنەرال-مايور پانفيلوۆتىڭ قىزى مايا يۆانوۆنامەن جانە باتىر باۋكەڭنىڭ ۇلى باقىتجان مەن باتىردىڭ كەلىنى زەينەپپەن جولىعىپ, تۇلپاردىڭ تۇياقتارىنا ەسكەرتكىش زاتتار سىيلادى. باتىر باۋكەڭنىڭ ۇلى باقىتجان ەلباسىنان التىن ساعات السا, پانفيوۆتىڭ قىزى مايا اپاي قازاقتىڭ ۇلتتىق ناقىشىمەن ورنەكتەلگەن قىمبات اشەكەي بۇيىمدارىنا قاتتى قۋانىپ قالدى. گۇل شوعىنا دا شۇكىر دەيتىن قاراپايىم حالىقتىڭ وكىلى مۇنداي باعالى سىيلىقتى كۇتپەسە كەرەك, ءسىرا.
ەلباسى ساپارى بۇدان كەيىن ۆولوكولامسكىدە جالعاسقان. بۇل – ىرگەتاسى سوناۋ 1135 جىلى قالانعان ەجەلگى قالا. ماسكەۋ وبلىسىنىڭ گۋبەرناتورى بوريس گروموۆپەن بىرگە وسى تاريحي مەكەنگە كەلگەن ن.نازارباەۆ مەموريالدىق كەشەننىڭ تورىنەن ورىن العان گەنەرال-مايور يۆان پانفيلوۆ پەن گۆارديا پولكوۆنيگى باۋىرجان مومىش ۇلىنىڭ ەسكەرتكىش-بيۋستەرىن اشتى. ۆولوكولامسك تۇرعىندارىنىڭ قازاقستان پرەزيدەنتىن تاپجىلماي كۇتۋىنە قاراپ, ولاردىڭ جايدارى جۇزىنەن قازاقستانعا جانە قازاقستان پرەزيدەنتىنە دەگەن قۇرمەتتى بايقادىق. ەلباسى دا رەتى كەپ تۇرعاندا ۆولوكولامسكىنىڭ ەجەلگى تۇرعىندارىمەن جانە ماسكەۋدەگى قازاق دياسپوراسى وكىلدەرىمەن ەمەن-جارقىن اڭگىمەلەسىپ, ىرگەلى ەكى ەل بولىپ ۇلىقتاپ وتىرعان رۋحاني قۋانىشتارىن ءبولىستى.
– مىنەكي, زامان تۇزەلىپ كەلەدى, – دەگەن ن.نازارباەۆ سوندا وزىنە قۇرمەت كورسەتكەن ۆولوكولامسك تۇرعىندارىنا قاراپ. – زامانمەن بىرگە ەلدىڭ الەۋمەتتىك جاعدايى دا جاقسارۋدا. قارتتار مەن جاستارعا جاعداي جاسالىپ جاتىر. ەكى ەلدىڭ اراسىنداعى دوستىققا دا سىزات تۇسكەن جوق. ءتۇسىرمەيمىز دە. جەڭىسكە دەگەن قۇرمەت – سوعىس جانە ەڭبەك ارداگەرلەرىنە دەگەن قۇرمەت! 28 پانفيلوۆشىلار ەرلىگى جاستارعا ۇلگى. “رەسەي ۇلان-بايتاق, بىراق شەگىنەرگە جەر جوق, ارتىمىزدا ماسكەۋ” دەپ بۇكىل جاۋىنگەرلەرگە ۇران تاستاعان پانفيلوۆ, كلوچكوۆ جانە مومىش ۇلىنىڭ ەرلىگى ەشقاشان ۇمىتىلمايدى. بىراق, وكىنىشكە قاراي, قازاق حالقىنىڭ ماقتانىشىنا اينالعان قاھارمان باۋىرجان مومىش ۇلىنا كوپكە دەيىن كەڭەس وداعىنىڭ باتىرى اتاعى بەرىلمەي كەلگەنى بەلگىلى. سوندىقتان مەن 1990 جىلى گورباچەۆكە حات جازىپ, سول اتاقتى الىپ بەرۋگە تىكەلەي اتسالىستىم. ويتكەنى, 28 پانفيلوۆشىلار مەن ەر باۋكەڭنىڭ ەرلىگى بۇگىنگى دوستىعىمىزدىڭ دا التىن كوپىرى بولىپ قالا بەرمەك...
ماسكەۋ وبلىسىنىڭ گۋبەرناتورى ب.گروموۆتىڭ جىلى لەبىزى دە ءالى كۇنگە دەيىن ەستە. جەڭىس تۋرالى ويلارىن ۇلتتار دوستىعىمەن بايلانىستىرا كەلىپ ول:
– قاھارلى سوعىس كەزىندە جاۋىنگەرلەر كىمنىڭ قانداي ۇلتقا جاتاتىنىنا قاراماي, ءبىر-بىرىمەن دوس, باۋىر جانە جولداس بوپ كەتكەن ەدى. قۇرمەتتى, نۇرسۇلتان ءابىش ۇلى! ءسىزدىڭ بۇگىنگى ۆولوكولامسكىگە جاساعان ارنايى ساپارىڭىز سول دوستىقتى ودان ارى نىعايتا تۇسەدى. ءبىز 28 پانفيلوۆشىلار مەن باتىر باۋىرجان مومىش ۇلىنىڭ ەرلىگىن ارقاشان ماقتان ەتىپ, ەرجۇرەك قازاقستاندىقتاردىڭ پاتريوتتىعىن ۇرپاعىمىزعا ۇلگى, ونەگە ەتە بەرەمىز, – دەگەن.
ەلىشىلىك ساپارلاردا ەلباسى – ەلىن, ال ەلى – ەلباسىن توبەسىنە كوتەرەدى. ۆولوكولامسك كەزدەسۋىندە ەلباسى تۇلعاسى مۇلدە اسپانداپ كەتتى. ول رەسەي فەدەراتسياسىنىڭ پرەزيدەنتى ۆ.ءپۋتيننىڭ قابىلداۋىنان, ماسكەۋ وبلىسى گۋبەرناتورىنىڭ ءىلتيپاتىنان, رەسەي حالقىنىڭ ىستىق ىقىلاسىنان دا انىق بايقالعان.
ماسكەۋدەگى قازاق دياسپوراسىنىڭ كوشباسشىسى جانىبەك ەلەكباەۆ قازاقستاننان كەلگەن قوناقتارعا ءۇش كۇن بويى تىك تۇرىپ قىزمەت جاسادى. “ەگەمەن قازاقستان” گازەتىنە “ەر باۋكەڭنىڭ قىزى ەلەنا” دەگەن “ايقايلاعان” تاقىرىپپەن ماقالا جازامىن دەپ باقىتجان كوكەم مەن زەينەپ جەڭەشەمدى از-كەم وكپەلەتىپ العان ەكەنمىن, “وكپە ءشايى ورامال كەپكەنشە” دەگەن, قاباعىمىزدىڭ قىرىس-تىرىسى جول-جونەكەي جازىلىپ جۇرە بەردى.
ماسكەۋ ىرگەسىندەگى ورمان اراسىندا جانىبەكتىڭ ۇلكەن ءۇي-جايى بار, اۋلاسىنان شوككەن نارداي بوپ قازاقتىڭ اقشاڭقان كيىز ءۇيى زورايا كورىنەدى. كيىز ءۇي ءىشى كىرسە شىققىسىز. داستارقان باسىنداعى اڭگىمەنى باقىتجان باستاعان. باكەڭ رەتى كەلگەندە زەينەپ جەڭگەمىزدىڭ “ليدەرلىگىن” ادەمى ازىلمەن “شىمشىلاپ” الادى ەكەن.
– بىردە قىزىلوردا قالاسىنداعى “كۇرىششىلەر سارايىندا” ۇلكەن كەزدەسۋ بولدى. ول كەزدە “تۆورچەستۆولىق ەسەپ بەرۋ” دەگەن ءبىر “مودا” شىققان. دۇكەنباي سول ساپارعا ءبىزدى دە قويماي ەرتىپ اپاردى. كەزدەسۋدە ءبىر اقساقال شىقتى دا, ءوڭىرى تولعان وردەن-مەدال ەكەن, دۇكەنباي ەكەۋمىزگە مەنسىنبەي قاراپ:
– دۇكەڭ مەن باكەڭنىڭ كوڭىلىنە كەلمەسىن, مەن زەكەڭ تۋرالى سويلەيمىن, – دەدى. – زەكەڭى – زەينەپ. قاراسام, دۇكەنبايدىڭ ەرنى كوگەرىپ بارا جاتىر. سوندا مەن: “وۋ, اعا, دۇكەڭدى بىلمەيمىن, ال مۇندايعا مەنىڭ قۇلاعىم دا, ەتىم دە ۇيرەنىپ كەتكەن. تۋعاننان “تۇلپاردىڭ تۇياعى”, “التىننىڭ سىنىعى” دەپ كەلەدى, ال مىنا زەينەپتىڭ كىتابى شىققالى بەرى “زەينەپتىڭ كۇيەۋى” دەگەن “دارەجەگە” دە جەتتىم. سوندىقتان كوپشىلىكتىڭ الدىندا ۋادەمدى بەرەيىن, بۇدان بىلاي بۇل زەينەپتىڭ اتىنا كىر كەلتىرمەيمىن, – دەپ ەدىم, ءبارى دۋ ك ۇلىپ جىبەردى.
كوپ تىڭداپ, از سويلەيتىن باقىتجان كوكەم “سنايپەر” سياقتى, وتىرىپ-وتىرىپ ۇرىمتال تۇس كەلدى-اۋ دەگەن تۇستا ايتاتىنىن ءبىر-اق تارس ەتكىزەدى. ءبىراز ك ۇلىپ العان باكەڭ جەڭگەمىز جايلى ايتپاعىن ودان ءارى جالعادى.
– سول كەزدەسۋدەن كەيىن اۋدانداردى ارالاي باستادىق. شيەلى, جاڭاقورعانى بار, ايتەۋىر, بارعان جەرىمىزدە ءبارى كەلىسىپ العانداي زەينەپتى “كەلىندەردىڭ سيمۆولى” دەيدى. انا جەرگە بارساق تا “سيمۆول”, مىنا جەرگە بارساق تا “سيمۆول”. سوڭعى كەزدەسۋ – سىرداريادا بولدى. ول جەردە دە “سيمۆول” دەپ كەلە جاتىر ەدى, مەن شىداي الماي سوزدەرىن ءبولىپ:
– كەشىرىڭىزدەر, ەندى كوزىم جەتتى, “قىزىلوردانىڭ ءۇش “سيمۆولى” بار ەكەن. ول – ماسا, شەڭگەل جانە زەينەپ” دەپ ەم, كەزدەسۋگە جينالعاندار دۋ ك ۇلىپ جىبەردى...
جانىبەكتىڭ ماسكەۋ ماڭىنداعى كيىز ۇيىندە گۋىلدەسىپ وتىرعاندار دا دۋ كۇلدى. اعا تاپقىرلىعىن راستاپ جەڭگە جانى دا جاز بوپ كەتكەن. ء“بارىڭدى ءبىراز جەلپىنتىپ الدىم عوي, سول دا جەتەر” دەگەندەي, باكەڭ ەندىگى ءسوزىن سالماقتاي ساباقتاعان.
– “وشكەنىمىز جانىپ, ولگەنىمىز ءتىرىلىپ” دەگەندەي, اتويلاپ ۇرىس سالعان جەرىنەن اكەمىزگە ەسكەرتكىش اشىلىپ, ونىڭ قۇرمەتىنە ەلباسى قاتىسىپ, ونىڭ سوڭى جانىبەك باۋىرىمىزدىڭ ۇيىندەگى داستارقانعا ۇلاسىپ, اق تۇيەنىڭ قارنى جارىلىپ جاتقان سوڭ كوڭىلدى وتىرايىق دەگەن ءۋاج عوي. وسىلاي باسىمىزدى قوسىپ, شۇيىركەلەسىپ, ك ۇلىپ وتىرعانىمىز باتىر اكەلەر ەرلىگىنىڭ ارقاسى. قۇداي ەندىگى ۇرپاققا سوعىستى كورسەتپەسىن! شەيىت كەتكەندەردىڭ رۋحى مەن ءتىرى جۇرگەن قارت جاۋىنگەرلەردىڭ اق تىلەگى قولداپ ءجۇرسىن! ەلىمىز تىنىش, اسپانىمىز اشىق بولسىن, بۇلدىرشىندەر باقىتتى بولسىن! ءومىرلى بولسىن! ورىس ەلىنىڭ ورتالىعىنان كيىز ءۇيدى كورگەندە, جۇرەگىم جىلىپ, تولقىپ كەتتىم. كەرەمەت, قازاق تۋىرلىعى مەن تۇندىگىنىڭ ءيىسى ماسكەۋ ورمانى ىشىنەن دە بۇرقىراپ تۇر. ەل-جۇرتىمىز امان بولسىن! ەل ىشىندە ءبىز دە امان بولايىق!
باقىتجان كوكەم “وسىمەن مەن بولدىم” دەگەندەي اڭگىمەسىن كىلت دوعارىپ, تومسىرايا قالدى دا كەزەكتى, ءوزى ايتپاقشى, “كەلىندەردىڭ سيمۆولى” – جەڭگەمىز زەينەپكە بەرگەن.
– ءبىر كىسى مەنىڭ اتا تۋرالى جازعان “شۋاقتى كۇندەر” اتتى كىتابىمدى الىپ, كەلىنىنە سىيلاپتى دا: ء“ما, بالام, مىنانى وقى. باۋكەڭنىڭ كەلىنىندەي بول!” دەپتى. ول دا اتاسىمەن ءازىلى جاراسا بەرەتىن كەلىن بولسا كەرەك:
– باۋكەڭنىڭ كەلىنىندەي بولۋ ءۇشىن باۋكەڭدەي قايىناتا كەرەك قوي, – دەپ سالىپتى.
– سول سەكىلدى مەن دە شىنىمدى ايتىپ جۇرەمىن: بۇگىندە بىرەۋگە باكە, بىرەۋگە زاكە بوپ, بىرەۋگە اعا, بىرەۋگە جەڭەشە بوپ, ءتوردەن ورىن بۇيىرىپ جۇرسە, سونىڭ بارلىعى اتانى ءسۇيگەن, اتانى ارداقتاعان ەل-جۇرتىمىزدىڭ شاپاعاتى. ايتپەسە, مىناۋ قازاق دەگەن ىرگەلى ەلدىڭ ىشىندە مەنى مىڭ وراپ الاتىن نەبىر كەرەمەت انالار مەن كەلىندەر بار. مەنىڭ باقىتىم سول, اتانىڭ شاڭىراعىنا كەلىن بوپ ءتۇسۋىم. از ۋاقىت بولسا دا قولىنا سۋ قۇيىپ, ءشايىن قايناتىپ بەرۋىم. بۇگىندە سونىڭ شاراپاتىن كورىپ جاتىرمىن. قۇدايعا شۇكىر, ۇلكەن وتباسىندا وستىك, تاربيە الدىق, ودان كەيىن ۋنيۆەرسيتەتتە وقىدىق, بىراق شىنىمدى ايتسام, سول ۋنيۆەرسيتەتتە بەس جىل وقىعان ساباعىم قازىر ەسىمدە جوق. ال, بىراق, اتانىڭ الدىندا تاپسىرعان سىناعىم, اتا ۋنيۆەرسيتەتى – اكادەمياعا بەرگىسىز بولدى. بۇگىندە جاستارعا ايتىپ جۇرگەن ونەگەم دە, ۇلگىم دە, شىنداپ كەلگەندە, اتا وسيەتى. قازىر ويلاپ وتىرسام, قايران اتام, “مەن بۇعان ايتايىن, بۇل وزىنەن كەيىنگىگە ايتسىن” دەپ كەتكەن ەكەن عوي, كورەگەندىكپەن.
لۇقپان حاكىم, راس بولسا, مىڭ جاساپتى دەيدى. بىراق ول كىسى ءومىرىنىڭ وسىنداي ماعىنالى ءساتىن ءبىر جاسقا بالاعان ەكەن. نۇرسۇلتان نازارباەۆ كرەملدە ەلۋ جىل ء“سۇر” بوپ جاتقان اتانىڭ “جۇلدىزىن” ج ۇلىپ الىپ بەرگەندە, اللاعا ريزاشىلىعىمىزدى ايتۋىمىز كەرەك, ەلدىڭ قۋانىشىندا شەك بولعان جوق. سوندا از سويلەسە دە ساز ءسويلەيتىن باكەڭ: “نۇرەكە, تىلەك حالىقتىكى, ەڭبەك سىزدىكى بولدى” دەپ ەدى. شىنىندا, حالىقتىڭ قالاۋىن ورىندادى نۇرەكەڭ! ويتكەنى و دۇنيەلىك بوپ كەتكەندىكتەن اتاعا جۇلدىزدىڭ كەرەگى جوق بولاتىن, كاستومىنىڭ وڭىرىنە دە قاداپ, ءسۇيسىنىپ قاراي المادى, بىراق سول جۇلدىز جارقىراپ كەپ حالقىنىڭ جۇرەگىنەن ورىن الدى. حالىقتىڭ مەرەيى ءوستى. ەلباسىنىڭ جەدەلحاتىنداعى: “باۋكەڭ جۇلدىزدى بولعان كۇن – حالىقتىڭ جۇلدىزى جانعان كۇن”, دەگەن ادەمى ءسوزدى ءبىز ەشقاشان ۇمىتپاۋىمىز كەرەك.
كوسەمالى ساتتىباي ۇلى.
ماسكەۋ-تاراز-ماسكەۋ.