مۇحتار اۋەزوۆ تۋرالى باۋكەڭ شەرتكەن سىر
“الماتى” شيپاجايى. تاڭعى 10.00. ەكىنشى قاباتتاعى باۋكەڭنىڭ جەكە كىسىلىك پالاتاسىنىڭ ەسىگىن قاقتىم.
– كىر! – دەگەن كۇن كۇركىرىندەي داۋىس ەستىلدى. يمەنە ىشكە ەندىم.
– اجەپتاۋىر بىرەۋ كەلدى مە دەسەم, سەن ەكەنسىڭ عوي.
ءبىراز وتىرعان سوڭ ءسوزىن جالعادى.
– سۇراعىڭ بار ما؟ – دەدى ماعان ەجەلگى داعدىسىمەن بارلاي قاراپ.
– بار.
– بولسا, قىسىلىپ-قىمتىرىلماي سۇرا.
– وتكەن جولى مۇحاڭ – مۇحتار اۋەزوۆ اعا تۋرالى ايتىپ بەرەمىن دەگەن ەدىڭىز.
– دۇرىس, تىڭدا!
باۋكەڭ ەكى-ءۇش ءجوتكىرىنىپ:
– قازاقتا سەركە دەگەن ءسوز بار, قاراعىم, – دەپ جۇمساق ءۇن قاتتى. – ول وتاردى باستايدى. ءتۇسىنىكتى مە؟ قاسقىر كەلسە, مۇيىزىمەن ءسۇزىپ جولاتپايدى. سول سەبەپتى سەركە دەگەن ءسوز ءبىزدىڭ قازاق ادەبيەتىندە بەينەلى ۇعىم بولىپ قالدى. جۇرت كوڭىلى تولعاندارىنا: “ە, مىناۋ سەركە جىگىت ەكەن عوي”, – دەيدى.
ەشكىدە تەكە دە بولادى. بىراق تەكەنىڭ ءبارى سەركە ەمەس. تەكەدە ءمۇيىز قىسقا, سەركەدە ۇزىن. سەركە – كوسەم, وعان جالعىز ەشكىلەر عانا ەمەس, كۇللى قويلار باعىنادى.
تەكەلەر قىزعانشاق كەلەدى. ولار توبەلەسكەندە مۇيىزدەرى سارت-سۇرت ەتىپ, قۇداي سالماسىن, ولگەن-تىرىلگەنىنە قارامايدى. ەشكىم ولارداي توبەلەسە المايدى.
ال سەركەلەر ءتوبەلەسپەيدى, قىزعانشاق ەمەس. تىڭنان سوقپاق سالىپ, جول باستايدى. جاقسى سەركەلەردى قازاقتار ەشۋاقىتتا پىشاققا جىقپاعان. ولارعا سەنگەن, قۇرمەتتەگەن. سول سەبەپتى سەركە ءبىزدىڭ فولكلوردا, ادەبيەتتە ەرلىكتىڭ بەينەسى رەتىندە قولدانىلعان.
سەركە – نامىسشىل, قوراسىنا قاسقىر ءتيسىن, كىم ءتيسىن, قارسى بارادى, ءوزىن قۇرباندىققا شالادى.
قويلاردىڭ قوشقارعا باعىنباي سەركەگە باعىنۋىندا دا سىر بار. ول قويلاردى جاۋدان قورعايدى, جاقسىلىققا باستايدى. قوشقارلار, تەكەلەر قورعامايدى, قورعاۋ قولىنان كەلمەيدى.
بەينەلەپ ايتايىن, قاراعىم, وسى كۇندە ءبىزدىڭ قازاق ادەبيەتىندە سەركەلەر جوق. ەگەر بولسا, پالەنشە سەركە عوي دەپ ايتشى؟
مەن كۇمىلجىپ قالدىم. باۋكەڭ جاۋابىمدى كۇتپەي ءوزى سويلەپ كەتتى.
– جارايدى, ولگەندەرگە تيمەي-اق قويايىق, قازىر ءبىر اقساقالىمىز قينالىپ, ءولىم اۋزىندا جاتىر دەپ ەستىدىم. راس-وتىرىگىن بىلمەيمىن, تىلەگىم – ءتىرى بولسىن. ونى ءولسىن دەپ وتىرعان مەن جوقپىن. ول كىسىنىڭ قازاق ادەبيەتىنە قوسقان قازىناسى بار, ايتسە دە كوڭىلىڭە كەلسىن, كەلمەسىن, ول – سەركە ەمەس. سەركە – ەر دە ءادىل.
مارقۇم مۇحاڭ – مۇحتار اۋەزوۆ سەركەلىك ىستەدى, وكىنىشتىسى, كەزىندە مويىنداعان جوقپىز. بۇرىن بىزدە سەركەلەر كوپ بولاتىن. مىسالى, ءاليحان بوكەيحانوۆ, ماعجان جۇماباەۆ, احمەت بايتۇرسىنوۆ, مىرجاقىپ دۋلاتوۆ, جۇسىپبەك ايماۋىتوۆ, تۇرار رىسقۇلوۆ, قوس دوسمۇحامبەتوۆ, سۇلتانبەك قوجانوۆ, مۇحامەتجان تىنىشپاەۆ, مۇستافا شوقاي, جامبىل, سماعۇل ءسادۋاقاسوۆ, ۇزاقباي ق ۇلىمبەتوۆ, تەمىربەك ءجۇرگەنوۆ, سۇلتانماحمۇت تورايعىروۆ, شاكارىم, تاعى باسقالارى. ولار ناعىز سەركەلەر ەدى. كەيىنگى كەزدەگى اۋزىمىزعا تۇسەتىنى قاسىم امانجولوۆ. ول دا ەرتە ءولىپ كەتتى...
باۋكەڭ تۇنجىراي قاباق ءتۇيىپ:
– مۇمكىن مەن قاتەلەسەرمىن, وندا تۇزەي قويىڭدار. وعان قۋانباسام, رەنجىمەيمىن! – دەدى داۋسىن قاتايتىپ. – قوعام جىلدان جىلعا تەز وزگەرەدى. جيىرماسىنشى جىل وتىزىنشى, قىرقىنشى جىلدارعا, قىرقىنشى ەلۋىنشى, الپىسىنشى, جەتپىسىنشى جىلدارعا ۇقسامايدى. بىزدە پروگرەسس مارافوندىق قارقىنمەن دامۋدا. ۋاقىت كىمدى دە بولماسىن ەسەيتەدى. ونىڭ وزىنە ءتان جەتىستىگى كوپ, ارينە, كەمىستىگى دە جەتەدى.
– ە, مىناۋ ءوسىپ كەلەدى, مىناعان جاعىنايىن, كەرىسىنشە, قولىنان نە كەلەر دەيسىڭ, مىناعان جاعىنبايىن دەۋ – كونيۋنكتۋرششينا. بۇل – وتە قاۋىپتى اۋرۋ. مۇنىڭ ءوزى دە قوعامدىق قۇبىلىس. كونيۋنكتۋرششينانىڭ ءبىر جامانى – ايەلدەردىڭ اقىماقشىلىعىمەن باسەكەلەسەدى. بۇل – ايەلدەردىڭ اقىماقشىلىعىن اشكەرەلەي تۇسەتىن قازاقتىڭ “ەل ماقتاعان جىگىتتى قىز جاقتاعان” دەگەن ءسوزىنىڭ ەكىنشى ماعىناسى. اقىماق قىز جىگىتتىڭ قانداي ەكەنىن بىلمەيدى. ايتەۋىر جۇرت ماقتاعانعا ەلىگە بەرەدى. ايەلدىڭ اقىماقشىلىعى دەگەنىم سول.
كونيۋنكتۋرششينانىڭ تاعى ءبىر ءتۇرى “ويباي, مىنانىڭ تاسى ورگە ورلەۋى مۇمكىن”, دەگەندى ەستي سالا دۋىلداتىپ ماقتاپ الا جونەلەدى. مىنا جاعى (كەۋدەسىن ۇستاپ كورسەتتى) قاراڭعى ما, جارىق پا, ونىمەن ءىسى جوق. بۇل – بارىپ تۇرعان تايازدىق.
ەل اۋزىنا تۇسكەن سوڭ كەتتى ماقتالىپ. تاعى دا ونى توقتاتۋ قيىن. ول ءبىر كۇنى, ءسوز جوق, قۇلايدى. “مۇنى نەگە ايتىپ وتىرسىز؟” – دەپ سۇراق قويساڭشى؟
– مۇنى نەگە ايتىپ وتىرسىز؟
– مۇحاڭ جارىقتىق قانداي جاعدايعا كەزدەسپەسىن, كۇنباعار بولۋعا تىرىسقان ەمەس. كەرىسىنشە, كۇنباعارلىقتان بارىنشا قاشىپ باقتى, ونى جەك كوردى. بۇل, قاراعىم, ول كىسىنىڭ سەركەلىگىنىڭ, كوسەمدىگىنىڭ ءبىر دالەلى.
ەكىنشى دالەل. ءبىزدىڭ ادامگەرشىلىگىمىزدىڭ ءبىر ۇلكەن قايعىلى كەمىستىگى – وڭ قولىمەن جازعانىن سول قولىمەن رەداكتورلاپ, تۇساپ, شىدەرلەپ وتىرادى. ەكى قولى ءبىر-بىرىنە كەدەرگى ەتكەننەن كەيىن ولار كىبىرتىكتەپ جازادى.
تاعى ءبىر كەمشىلىگى – كوپشىلىگى “ساياساتشىل”. بۇلاي دەۋ سەبەبىم, ساياساتتان تىس ادەبيەت جوق دەپ ولار ساياسي “ساۋاتتىلىعىن” وزدەرى سەزبەستەن, ءبۇتىن نارسەنى بۇلدىرەدى. يدەولوگيا جاعىنان قاتەلەسپەيىكشى دەپ وتىرادى دا, وزىنە ءوزى باقىلاۋ جاساپ, جاساندى جولعا ءتۇسىپ, شىندىقتى بۇرمالايدى. كەيبىر شىعارمالارىمىزدىڭ, ءتىپتى كوپ شىعارمالارىمىزدىڭ ناشار بولاتىنى سول سەبەپتەن.
ايتايىق, كورنەيچۋك “مايدان” پەساسىن ەلدىڭ ءبارى قىرىلىپ, جەڭىلىپ جاتقان كەزدە ەشكىمنەن يمەنبەستەن جازدى. سوعان ەرلىگى جەتتى. ول جاساندى ساياساتقا سۇيەنىپ جازعان جوق. پەسادا بارلىق قاتەلىكتەرىمىز اشىق كورسەتىلدى. ول ءۇشىن ۇكىمەتىمىز بەن پارتيامىز كورنەيچۋكتى كىنالاعان جوق. پەسا جوعارعى باس قولباسشىعا دا ۇنادى.
يليا ەرەنبۋرگ ءوزىنىڭ مايدان وچەركتەرىندە بارلىق كەمشىلىكتەرىمىزدى قورىقپاي, جاسىرماي, تەرەڭ تالداۋلار جاساي وتىرىپ جازدى. ول ءۇشىن ونى ەشكىم جازالاعان جوق.
ميحايل شولوحوۆتىڭ “ولار وتان ءۇشىن شايقاستى” رومانىن ال. جازۋشى كەمشىلىگىمىزدى جىپكە تىزگەندەي ەتىپ جاسقانباستان العا اشىق جايادى. ەممانۋيل كازاكەۆيچتىڭ “دالاداعى ەكەۋ” دەگەن كىشكەنە پوۆەسى شە؟ ەكى سولداتتىڭ بەينەسى ارقىلى ول سوعىستىڭ بارلىق تراگەدياسىن كورسەتتى.
ءاليحان, ماعجان, مىرجاقىپ, احمەت, ءجۇسىپبەك, سۇلتانماحمۇت باستاعان اقىن-جازۋشىلارىمىزدىڭ قورىندا دا اشىق جازىلعان دۇنيەلەر بار. بىراق ولار قاشان شىعادى؟ ايتا المايمىن. بۇگىنگى تاڭداعى ادەبيەتىمىزگە وي جۇگىرتسەك, بارماعىڭدى تىستەپ, قينالارلىق نارسە, جاساندى شىعارمالار كوپ. قاشىپ بارا جاتقان سولداتقا ۋرا دەگىزەدى. قاشىپ بارا جاتىپ ۋرا دەگەنگە كىم سەنەدى؟ سوعىستىڭ اتى سوعىس, وندا جەڭۋ دە, جەڭىلۋ دە بار. جازۋشىلارىمىزدىڭ كوبى گەرويزمنىڭ نە ەكەنىن ءتۇسىنبەيدى. ءبىر سولدات ءبىر گراناتامەن بەس تانكىنى ءورتەيدى. وقىپ وتىرىپ, سەنبەيسىڭ. بۇل – سەكىلدىلەر ادام نانبايتىن وڭباعان اڭىز!
مەنىڭ مۇحاڭا قاتتى ريزا بولاتىنىم, باسىنا قانداي كۇن تۋسا دا, شىندىقتى, تەك شىندىقتى جازدى. بۇل – ۇلكەن ەرلىك!
نە بەردىم, نە الدىم دەگەن ءسوز بار, قاراعىم. مىسالى, مۇحاڭ بەرەرىن كوپ بەردى, الارىن از الدى. ءارى-بەرىدەن كەيىن قازاق كسر عىلىم اكادەمياسىنداعى جەكە كابينەتىندە ءبىر جەتى, ون كۇن وتىردى ما, وتىرمادى ما, ونى انىق بىلمەيمىن. كوبىنە ماسكەۋدە ءجۇردى, عىلىمي كەڭەستەردە ءسوز سويلەدى, كىتاپتارىن جازدى.
باسىنا قانداي كۇن تۋسا دا حالىققا ادال بولدى. مۇنىڭ ءبارى ناعىز سەركەگە ءتان قاسيەتتەر. مۇحاڭنىڭ شاكىرتتەرىنە دەگەن جاناشىرلىق قامقورلىعى ءوز الدىنا جەكە اڭگىمە.
باۋكەڭ وڭ الاقانىمەن ماڭدايىن سيپاي ءتۇسىپ:
– ە, ۇمىتىپ بارادى ەكەنمىن, – دەپ سەرپىلە سويلەدى. – بىردە ءميزامىل دەگەن (فاميلياسىن ۇمىتتىم) سوعىس ارداگەرىمەن اڭگىمەلەسكەنىم بار. ءوزى سەمەيلىك ءارى پروفەسسور بەيسەمباي كەنجەباەۆپەن باجا ەكەن. اكەسى ابايمەن قارىم-قاتىناستا بولعان كورىنەدى. ونىڭ ايتۋىنشا, اكەسى ابايعا:
– سەن اكەڭنەن ارتىقسىڭ, – دەپتى.
– جوق, مەن اكەمنەن ارتىق ەمەسپىن, – دەپ اباي تومەندەگى وقيعانى ايتىپ بەرىپتى. ءبىر كۇنى قۇنانباي ابايدى وڭاشا شاقىرىپ الىپ:
– مىرزاجىگىت (قۇنانباي ابايدى مىرزاجىگىت, ال ونى اباي تاتە دەيدى ەكەن), جىلقى ۇيىرىڭدە جاقسى اتتار بار ما؟ – دەيدى. اباي اكەسىنىڭ ويىن ءتۇسىنىپ:
– بار, تاتە, – دەيدى.
ۇيىنە كەلگەن سوڭ, ويلانىپ وتىرىپ, قۇنانباي:
– ۇيىردەن جەتى بايتالدى ءبولىپ الۋىڭ جانە ءبىر جاقسى ايعىر تابۋىڭ كەرەك, – دەپ شەشەدى. ءبىر ادامنىڭ ءۇش رەت بايگەدەن كەلگەن قۇنانىن اباي ءجۇز قويعا ساتىپ الىپ, جەتى بايتال توبىنا قوسادى.
ارادا جىل وتەدى. قۇنانباي مەن ابايدىڭ ۇيلەرى دە, جىلقىلارى دا بولەك ەكەن. تاڭەرتەڭگى مەزگىلدە:
– تاتەڭ ءوز جىگىتتەرىمەن كەلە جاتىر, – دەگەن حابار جەتەدى. اباي اكەسىنىڭ مىنەزىن بىلەدى. ءۇي توڭىرەگىن تازالاپ, اتتارىن ەرتتەپ, جىگىتتەرىن دايىنداپ تۇرادى.
قۇنانباي جاقىنداعاندا اباي الدىنان شىعىپ, قوس قولىن كەۋدەسىنە قويىپ سالەم بەرىپ, اتتان ءتۇسىرىپ الادى. قولتىعىنان سۇيەگەننەن-اق قۇنانباي:
– مىرزاجىگىت, كوڭىلىڭدى قالدىرمايىن, تۇسەيىن. تەك ۇيدە وتىرمايمىز, شاي-پاي ءىشپەيمىز, شۇعىل اتتانامىز, – دەپ ەسكەرتەدى.
قازاقتىڭ كوشپەلى ءومىر ءتارتىبى ءبىزدىڭ اسكەر تارتىبىنەن ءبىر دە كەم ەمەس. كەرمەدەن اتتار ءۇزىلمەيدى, كەيبىرى ەرتتەلىپ, جورىققا دايىن تۇرادى. قۇنانباي: “ال, مىرزاجىگىت, كەتتىك” دەگەندەي سالماق سالا قاراعان ساتتە, ابايدىڭ باسىنا: ء“ا, بۇل كىسى جىلقىعا بارىپ, باياعى جەتى بايتال مەن قۇناندى كورمەك ەكەن عوي”, دەگەن وي ساپ ەتە تۇسەدى.
قىستىڭ كۇنى, قار قالىڭ. جىلقىلار اقشاتاۋدى قىستاپ جاتقان. جولدا قۇنانباي اڭگىمە ايتقانسىپ, ابايدى الىستان قارماپ كەلەدى. ءتورت-بەس ساعات ءجۇرىپ, جىلقىعا دا جەتەدى.
– تاتەمنىڭ ارتىقتىعىن سوندا ءبىلدىم. جىلقىنىڭ ىشىنەن مەن ساتىپ العان بوتەن قۇناندى ايتقىزباي تانىدى. تانىپ تۇردى دا:
– مىرزاجىگىت, مىنا قۇناندى ۇستاتتىرشى, – دەدى. جىلقىشى قۇناندى ءاپ-ساتتە-اق ۇستاپ اكەلدى.
– ءجۇر, ەندى انا ءۇيىردى ارالايىق, – دەپ باسقا شوعىرعا باستادى.
– انا قۇناندى ۇستاڭدار! – جىلقىشىلار ءۇيىردى التى اينالدىرىپ ءجۇرىپ, ارەڭ ۇستادى.
– ال ەندى وسى ەكەۋىن جارىستىرىپ كورەيىك, مىرزاجىگىت.
قار بەلۋاردان اسادى. كوز كورىم جەردەن ەكى ات بىرىنەن ءبىرى وزا الماي قاتار كەلە جاتىر. جاقىنداعاندا تاتەم:
– مىرزاجىگىت, قازىر قۇنانىڭ قالاي بولار ەكەن, قۇلاپ قالماس پا ەكەن؟ – دەپ كۇلدى. ەزۋىن جيىپ العانشا بولعان جوق, ءجۇز قويلىق ءجۇيرىگىم ەتپەتىنەن ءتۇستى. اناۋ تۇسىمىزدان قۇيعىتىپ وتە شىقتى.
تاتەم:
– ال, مىرزاجىگىت, ساۋ بول, – دەدى دە, اتىن بۇرىپ اپ, ءوز جىگىتتەرىمەن ءجۇردى دە كەتتى. مەن اكەمنەن ارتىق بولسام, ءوز جىلقىمنىڭ ىشىنەن جۇيرىك قۇناندى تاڭداي بىلمەس پە ەدىم؟ حالىق مەنى اقىلدى, اكەسىنەن ارتىق دەيدى. اقىلدىلىعىم قايدا؟ مۇنى مەن قالايىنشا بايقامادىم؟ بالا قانداي اقىلدى بولسا دا, اكەسىنەن ءبىر باسقىش تومەن بولادى ەكەن دەگەن تۇيىنگە كەلدىم, – دەيدى اباي.
مەن وسى جايدى ايتا كەلىپ:
– مۇحا, بۇل وقيعادان حابارىڭىز بار ما؟ – دەپ سۇرادىم.
– بار, باۋىرجان.
– وندا نەگە مۇنى رومان سيۋجەتىنە ەنگىزبەدىڭىز؟
– ءپالى, باۋىرجان... “اباي جولى” رومانىنا ەنبەي قالعان وقيعا ءبىر بۇل عانا ەمەس, تولىپ جاتىر. مەن ماقساتىما قىزمەت ەتپەيتىن دەرەكتەرگە كوڭىل اۋدارمايمىن. سۋرەتكەرلىك تالعام دەگەنىمىز, بالكىم, وسى شىعار.
ال ەندى سەن ايتقان الگى وقيعا اباي ءومىربايانىنا قوسىمشا دەرەك بوپ قوسىلۋعا ءتيىس. ول تابيعي زاڭدى. ولاي دەيتىنىم, ۇلى اقىن ءومىربايانى ءالى تولىق زەرتتەلىپ, جازىلىپ بىتكەن جوق. وعان ءالى تالاي تولىقتىرۋلار, قوسىمشالار قوسىلا بەرەدى دەگەن ويدامىن.
باۋكەڭ تەمەكى تۇتاتىپ تارتتى.
– مەن مۇحاڭ قايتىس بولعاندا قۇرمەتتى قاراۋىلدا تۇردىم. شىدام جاعىنان العاندا ەكى مينۋت ماعان ەكى جىلدان كەم كورىنگەن جوق. بۇرىنعى جارق-جۇرق ەتكەن, بايسالدى, كەلبەتتى, ورىندى, اقىلدى سوزدەر, ورىندى تەرەڭ ويلار, ورىندى قالجىڭ-قىلجاقتاردى ايتار اعامدى مەن تانىمادىم. تابىتتا جاتقان مۇحاڭ ەكەنىنە مەن سەنبەدىم. مۇنداي حالگە مۇحاڭدى قيامىن دەگەن تۇسىمە دە كىرگەن جوق ەدى.
الدىمەن كوزىم تۇسكەنى (اياق جاعىنان بارىپ ەدىم) كەۋدەسى عانا بار. “اھ!” دەدىم كۇرسىنىپ. ءجۇرەگىنەن باستاپ, ىشەك-قارنىن الىپ تاستاعان ەكەن عوي. بۇلارى نەسى؟ ەڭ قۇرىعىندا ماقتا سالسا قايتتى؟ بۇلاي ەتۋگە بولمايدى عوي دەپ قاتتى كوڭىلىمە الدىم. مۇحاڭ قارنى بار كىسى ەدى, مىنالارى نەسى؟ ءبارىبىر تىرىلمەيدى دەگەنىمىزبەن جۇرتقا بۇلاي كورمە جاساۋدىڭ قاجەتى قانشا؟ بۇل ولىگە دە, تىرىگە دە جامان اسەر قالدىرادى عوي. ولىكتىڭ ءجۇزىن جۇرتقا كورسەتپەي جەرلەۋدەگى مۇسىلمان سالتى دۇرىس ەكەن-اۋ دەگەن ويعا بەرىلدىم.
جارىقتىق, يماندى بولسىن, قۇرمەتتەيتىن كىسىم ەدى, امال قانشا؟ مەن مۇحاڭدى باسىندا تۇرىپ تا ولىمگە قيمادىم. ءولدى دەگەنگە سەنىپ بارىپ, تابىتتا جاتقانىن كورسەم دە, سەنبەي تۇرىپپىن. استاپىراللا-ا, بۇل ەرەكشە دەتال. مەن باسىندا تۇرعاندا مۇحاڭنىڭ بەتىنە شىبىن قوندى. شىبىندى قۋ ءۇشىن مۇحاڭ بەتىن تىرجيتتى, ۇركىتتى. سەلك ەتە قالدىم. كەيىن ويلاسام, پسيحولوگيالىق قالىپتا ەمەس ەكەم. بۇل مۇحاڭدى ولىمگە قيماعانىمنىڭ رەاكتسياسى بولۋى كەرەك. بۇل قالاي؟ ە, مۇحاڭ ءتىرى, بەتىنە قونعان شىبىندى قۋ كەرەك دەپ ويلاپ, سوعان سەنىپپىن. كەيىننەن: “مەن اقىلىمنان الجاسقان جوقپىن با؟” دەدىم وزىمە ءوزىم. مۇنىڭ ءبارى مۇحاڭدى قيماعاندىعىم ەكەن...
باۋكەڭ تەمەكىسىن ءۇستىن-ءۇستىن تارتىپ:
– كونە سۇر كوستيۋمىن كيىپ مۇحاڭ تويعا كەلدى. قاسىندا جەڭگەم ۆالەنتينا نيكولاەۆنا, – دەپ تىڭنان ءسوز قوزعادى. – اق بۋرىل شاشى, ساقالى ءوسىپ كەتكەن. ء“وزى ابدەن قارتايىپتى-اۋ”, – دەپ ويلاپ قويامىن. ءبىر كەزدە بي باستالدى.
مۇحاڭ شاشىن يىعىنا جايىپ جىبەرگەن جاس قىزبەن بيلەدى. ۆالەنتينا نيكولاەۆنا جەڭگەم ماعان جاقتىرماي:
– قۇداي-اۋ, قاراڭىزشى, مۇحتار ومارحان ۇلى قارتايسا دا, جاس قىزبەن بيلەپ ءجۇر. كيىمى كيىم ەمەس, – دەپ شاعىم ايتتى. مەن جىميىپ ك ۇلىپ:
– قىزىعۋشىلىق بار جەردە شابىتتانىپ, بيىككە ۇمتىلۋشىلىق بار. ءسىز قاتەلەسىپ تۇرسىز, – دەدىم. بۇل, تۇسىنسەڭ, مۇحاڭ قارتايسا دا ءالى سونگەن جوق دەگەن ءسوزىم عوي, ءا؟
– كەشىرەرسىز, مىنا تويدان العان جالعىز ءلاززاتىم – ءسىزدىڭ مۇحتار ومارحان ۇلى تۋرالى باعاڭىزدى ەستۋىم. راقمەت, ءسىز مۇحاڭدى مەنەن دە گورى جاقسى تۇسىنە بىلەدى ەكەنسىز, – دەپ جەڭگەم ۆالەنتينا نيكولاەۆنا قاتتى ريزا بولدى.
ويانسام, ءتۇسىم ەكەن... مۇحاڭ جارىقتىقپەن جاقىندا وسىلاي كەزدەستىم. مۇنىم مارقۇم اعام جونىندە كۇندىز ويلانعانىمنىڭ اسەرى بولسا كەرەك...
باۋكەڭ تومەن قاراپ, كوزىن جۇمىپ, ۇزاق ءۇنسىز قالدى. الدەن سوڭ باسىن جوعارى كوتەرىپ, ماعان تۋرا قاراپ:
– مۇحاڭ جونىندە لەونيد سەرگەەۆيچ سوبولەۆتىڭ ايتقان ءبىر ءسوزى ەسىمە ءتۇستى, – دەدى ءتۇسىنىپ تىڭدا دەگەندەي ماعان يەگىن قاعىپ. – مۇحاڭ جارىقتىق ورىس ءتىلىن ابايدان دا, ىبىرايدان دا, شوقاننان دا كەم بىلمەگەن. بىراق تا ول كىسى ورىس تىلىندە تارتىنىپ جازاتىن. عاجايىپ تالانتتى ادام, ورىس ءتىلىن تاماشا بىلەتىنىنە قاراماستان, ول تىلدە كوركەم شىعارما جازعان جوق.
بىردە ماسكەۋدە لەونيد سەرگەەۆيچ سوبولەۆپەن وڭاشا سىرلاسىپ قالدىم. سوندا:
– باۋىرجان, جۇرتتىڭ ءبارى مەنى “اباي جولىن” شەبەر اۋداردى دەپ ءجۇر. شىنىمدى ايتسام, مەن تەك مۇحتار ومارحان ۇلىنىڭ اۋدارماسىن رەداكتسيالادىم, – دەدى اعىنان جارىلىپ. – مۇحتار ومارحان ۇلى موسكۆاعا ءجيى كەلەتىن. اۋدارمانى كورسەتكەنىمدە “توقتاي تۇر, بۇل بىلاي بولۋى كەرەك ءتارىزى” دەپ ويىن ورتاعا سالاتىن. ەگەر مۇحاڭنىڭ سونداي ەڭبەگى, اقىل-كەڭەسى بولماسا, مەنىڭ اۋدارمامدى ەشكىم جاقسى دەپ ايتپاس ەدى.
لەونيد سەرگەەۆيچ ءىرى جازۋشى بولاتىن. مۇمكىن بۇل سوزدەر كۇندەلىگىنىڭ ءبىر جەرىندە جۇرگەن شىعار. مەن ءوز اۋزىنان ءوز قۇلاعىممەن ەستىدىم. بۇدان وتكەن ادىلدىك, ادالدىق بار دەسەڭ, ايت؟!
ەكى حالىقتىڭ اراسىنداعى دوستىقتىڭ نەگىزىن جوعارىداعى كىسىلەر سياقتى پاراسات يەلەرىنىڭ سالعانىن ءبارىمىز مويىنداۋىمىز كەرەك. بۇل رەتتە, قايتالاپ ايتايىن, مۇحاڭنىڭ ەڭبەگى شوقان, اباي, ىبىراي ەڭبەكتەرىنەن ءبىر مىسقال كەم ەمەس.
باۋكەڭ قايتا ماڭدايىن ۇستاپ ويعا ەنە:
– سەن شولپاناتادا بولدىڭ با؟ – دەدى ماعان بارلاي قاراپ.
– جوق.
– مۇحاڭ مارقۇم ءبىر جولى: “ ويباي, باۋىرجان, قايدا جۇمىس ىستەۋدى مەن وسى ۋاقىتقا دەيىن بىلمەي ءجۇر ەكەم”, – دەدى.
– نەگە, مۇحا؟
– وسى جولى ءۇش اي بويى وتە جاقسى دەمالدىم. باسىمدا جۇرگەن ويلارىمنىڭ كوبىن سۇرىپتاپ قايتتىم...
ول كىسىنىڭ ايتۋىنشا, قازىرىنشە ءالى جۇرت مەكەنىنە اينالا قويماعان قىرعىزستاندا شولپاناتا دەگەن جەر بار ەكەن. ءبىر كىسىلەر: “اۋاسى تازا, ەكى بولمەلى ءۇي بوس, قورشاعان ورتا تابيعاتى تاماشا” – دەدى. ۆالەنتينا نيكولاەۆنا ەكەۋمىز باردىق. ەكى بولمەنىڭ ءبىرىن ۇيىقتايتىن, ەكىنشىسىن جۇمىس ىستەيتىن بولمە ىستەدىك. الدىڭعى بالكونىندا تاماقتاندىق. ون كۇن ءوتكەنىنشە بايقاعانىم جوق, ون كۇن وتكەن سوڭ ۆالەنتينا نيكولاەۆنا جۇمىسىما كەدەرگى كەلتىرە باستادى.
مەن ك ۇلىپ:
– وي, مۇحا, ءوزىڭىز ءبىر نارسەنى بۇلدىرگەن شىعارسىز, – دەدىم. مۇحاڭ مەنىڭ مىسقىلىمدى ءتۇسىنىپ, مىرس ەتىپ ك ۇلىپ جىبەردى.
– اعاش ءۇي ەكەن. ۆالەنتينانىڭ جوتەلگەنى, نە ەدەندە ارى-بەرى جۇرگەنى ويىمدى ءبولىپ جىبەرەدى. نەمەسە, جازۋعا ءتونىپ, ۇيىپ وتىرعان كەزىمدە:
– مۇحتار, شاي قايناپ قالدى, داستارقانعا كەلمەيسىڭ بە؟ – دەيدى. سول-اق ەكەن, ءبىتتى, ىزدەن شىعامىن. قايتا ىزگە تۇسكەنشە ۋاقىت كەتەدى, شارشايسىڭ, قينالاسىڭ. ارينە, ونىڭ قامقورلىعى دۇرىس-اق, – دەپ قويادى.
مۇحاڭ ويىنىڭ بولىنە بەرگەنىن ايتا كەلىپ:
– ال ەندى, ۆاليا, سەن الماتىعا قايت, – دەپ ايەلىمدى الماتىعا قايتارىپ جىبەردىم. وڭاشا جازىپ, جازىپ, سەرۋەنگە بارام. راحات! ەشكىممەن قارىم-قاتىناسىم جوق. ءبىر كۇنى: “شىركىن, ستەنوگرافيستكا بولسا, جۇمىسىم ەكى ەسە ءونىمدى بولار ەدى, ويىمدى جازىپ ۇلگەرە الار ەمەسپىن” – دەپ الماتىدان ستەنوگرافيستكا شاقىرتتىم. ول وتە ۇقىپتى ايەل ەكەن, ايتقاندارىمدى مۇقيات ءارى جىلدام جازىپ الاتىن بولدى.
– شارشادىڭ, جەتەر, مەنىڭ دە تاقىرىبىم ءبىتتى, – دەپ سەرۋەنگە كەتەمىن. ايەل جازعانىن رەتتەپ, قايتا كوشىرەدى. ەرەكشە ريزا بولعانىم, قازاق ءتىلىن جاقسى بىلەدى ەكەن ءتىپتى كەيبىر ويلارىما, سويلەمدەرىمە تۇزەتۋ دە ەنگىزگەن كەزدەرى بار. “مىنا ويىڭىز اسىعىستاۋ ايتىلىپتى, مىنا سويلەمنىڭ دۇرىسى بىلاي بولۋ كەرەك” دەيدى. تۇسىنەسىڭ بە, باۋىرجان, بۇل مەنىڭ شابىتىما شابىت, جىگەرىمە جىگەر قوسقانداي بولدى. وسى جولى كۇتپەگەن جەردەن ىستىقكولدىڭ جاعاسىنان جاقسى بۇرىش تاۋىپ, اجەپتەۋىر جۇمىس ىستەپ قايتتىم.
– مۇنىڭىز وتە دۇرىس ەكەن, مۇحا. تۆورچەستۆو وڭاشالىق پەن تىنىشتىقتى قالايدى دەگەن ءسوز بار ەمەس پە؟
مۇحاڭ ءوزى ءبىر جاعىنان دانا, ءبىر جاعىنان بالا مىنەزدى اڭقاۋلاۋ كىسى ەدى عوي. ماعان: “مىناۋ يت مۇنى قايدان بىلەدى؟” دەگەن كوزبەن تاڭىرقاي قارادى.
– مۇحا, بۇل مەنىڭ ءسوزىم ەمەس, بۇل ەجەلدەن كەلە جاتقان ءسوز. ءبىر اڭىزدا اقىرعى پايعامبار مۇحاممەد قۇدايمەن سويلەسەم دەپ 40 كۇن جوعالىپ كەتىپ, وڭاشا ويلانۋى ءۇشىن سۋ پەرىسى سۇلەيمەنمەن سۋدىڭ استىندا جاتىپ الىپتى دەلىنەدى. ەكىنشى ءبىر اڭىز. حريستيان دىنىندەگىلەرگە شاش الدىرۋ ماسقارالىق سانالعان كەزدە ءبىر ۇلى ريمدىك شاشىن قىرعىزىپ تاستاپ, “ەلگە كورىنۋىمە بولمايدى, كورسە كۇلەدى” دەپ وڭاشا تىعىلىپ جاتىپ, جاقسى كىتاپ جازىپتى.
ال شىعىس اڭىزىندا كەيبىر زيالىلار, عالىمدار ويىمدى ءبولمەسىن دەپ زىندانعا ءتۇسىپ, قىرىق كۇندەي جاتقان. ونى, مۇحا, ءسىز مەنەن گورى جاقسى ءبىلەسىز. بۇل وڭاشالىق پەن تىنىشتىقتى ىزدەۋ ەمەي نەمەنە؟
– ءپالى, باۋىرجان, سەن كوپ اڭىزدان حاباردار ەكەنسىڭ عوي. مۇنىڭ جاقسى, – دەپ مۇحاڭ اڭگىمەمە قاتتى ريزا بولدى. بۇل دا ەكەۋمىزدىڭ قارىم-قاتىناسىمىزدىڭ ءبىر مىسالى, قاراعىم.
باۋكەڭ تۇنجىراي ويعا ەنىپ, ۇزاق ۇنسىزدىكتەن كەيىن:
– مۇحاڭنىڭ تاعى ءبىر قاسيەتىن, ەڭ باستى قاسيەتىن ايتايىن, – دەپ ورنىنان قوزعالا ءسويلەدى. – ءتۇسىنىپ تىڭدا! وسەمىن-پوسەمىن دەپ كوزى تىرىسىندە نە بولسا سونى جازعاندار از بولعان جوق. سول ارقىلى “كلاسسيك” اتانعاندارى دا بار. ال ولگەن سوڭ ولاردىڭ اتى ءبىرجولا ءوشتى. سوندايلاردىڭ شىعارمالارىن ىزدەپ جۇرگەندەردى كوردىڭ بە؟
– كورمەدىم.
– ءبىر ءتۇيىر ءنارى جوق جاسىق دۇنيەلەردى كىم ىزدەسىن؟ ماحمۇت قاشقاري بابامىزدىڭ: “امان بولسا باسىم, تەڭىزدەن دە سۋ ىشەرمىن”, دەگەنىن دۇرىس تۇسىنبەي, بوس قيالعا بەرىلگەن ەسەك دامەلىلەرگە نە دەرسىڭ؟ قاراعىم, دارىندىلار مەن دارىنسىزدار كۇن مەن كولەڭكە ءتارىزدى.
باۋكەڭ قاباعىن تۇيە, سۇستانا قاراپ:
– مۇنى نەگە ايتىپ وتىرسىڭ, الجىعان شال, – دەپ سۇراق قويعىن! – دەدى بۇيىرىپ.
– مۇنى نەگە ايتىپ وتىرسىز؟
– مۇحاڭ حالقىمىزعا بۇدان دا كوپ مۇرا قالدىرار ەدى, بىراق دارىنسىزدار قول-اياعىن ماتاپ, كەسىر كەلتىردى. سالىستىرار بولساق, مۇحاڭ – كۇن, دارىنسىزدار – كولەڭكە. دارىنسىزدار – مانساپقۇمار, داڭققۇمار كەلەدى, سول جولدا ءبارىن; جانىن, دا, ارىن دا, كەرەك دەسەڭ جارىن دا قۇرباندىققا شالادى.
سەن جاسسىڭ عوي, زەرتتەپ, تەكسەرىپ كورشى. مۇحاڭنىڭ بىرەۋدىڭ ۇستىنەن شاعىم جازعانى, نە بىرەۋدى ورىنسىز كىنالاعانى بار ما ەكەن؟ مەنىڭشە, جوق. قايتا ول كىسى 1947 جىلى ناقاقتان-ناقاق قۋعىن-سۇرگىنگە ۇشىراپ, قاتتى قينالعان, قورلانعان كەزدە قازاقستان كومپارتياسى ورتالىق كوميتەتىنىڭ ءبىرىنشى حاتشىسى جۇماباي شاياحمەتوۆكە: “مەن سىزدەن قىزمەت تە, پاتەر دە سۇرامايمىن. جالعىز-اق سۇرايتىنىم, بالەقور-جالاقورلىقتان قۇتقارساڭىز ەكەن؟” دەگەن. پالەنشە ونداي, تۇگەنشە مۇنداي, مەنىڭ سوڭىما ءتۇسىپ الدى دەپ ەشكىمدى جامانداماعان. بۇل, ءتۇسىنسەك, باعالاساق, مۇحاڭنىڭ ۇلكەن قاسيەتتىلىگى, ارلىلىعى! توقەتەرىن ايتسام, مۇحاڭدى ۇرپاعىمىزدىڭ ۇرپاعىنىڭ ۇرپاعى العىس سەزىممەن ەسكە الاتىن بولادى. بىلسەڭ, قاراعىم, العىستىڭ ۇلكەنى – ۇرپاق العىسى, قارعىستىڭ ۇلكەنى – ۇرپاق قارعىسى.
باۋكەڭ ورنىنان تۇرىپ, الاسا ستول ۇستىندە جاتقان گازەتتى الىپ:
– انەۋكۇنى مىنا “ليتەراتۋرنايا گازەتادا” مۇرات اۋەزوۆتىڭ ماقالاسى شىقتى, – دەدى جارقىن ءۇن قاتىپ, ورنىنا قايتا كەپ وتىرا بەرە. – ارينە, ول جاس جىگىت, بىراق ۇلكەن ءۇمىت كۇتتىرەتىنىن بايقادىم. “ليتەراتۋرنايا گازەتا” جەر ءجۇزىنە تارايدى عوي. سوعان مۇرات اۋەزوۆ كولەمدى ماقالا جازىپ, قول قويعانىن (كوتەرگەن كەي ماسەلەسىمەن كەلىسپەسەم دە) جاقسى تالپىنىس ەكەن دەپ قۋانىپ قالدىم. ونى تۇسىنەم, ارينە. ونى تۇسىنەم دەگەننىڭ ماعىناسى – جالتاقتاپ جازىپتى. س ەگو ستورونى ەتو پراۆيلنىي, نو ودنوۆرەمەننو نە پراۆيلنىي پودحود. ول ءوز الدىنا ماسەلە. مەن مۇحتار اۋەزوۆتىڭ مۇراگەرىنىڭ بۇكىلوداقتىق ادەبيەت گازەتىندە كورىنگەنىنە قاتتى كوتەرىلىپ قالدىم. تاعى جامان ماقالا ەمەس. مەن وتە ريزا بولدىم.
ءلايلا مۇحتارقىزى اۋەزوۆامەن قارىم-قاتىناسىم جوق, سىرتتاي بايقاۋىمشا ء(وزىن وتە ادەپتى ۇستايدى), ول – مۇحاڭنىڭ جاقسى ۇرپاعى. مۇرات تا وسىلاي ىزدەنىپ ەڭبەك ەتسە, اكەسىنىڭ اتىن تومەندەتپەيدى.
باۋكەڭ كرەسلو ارقالىعىنا شالقايىڭقىراي ءتۇسىپ, ءۇنسىز قالدى. الدەن سوڭ:
– ەڭبەك ەتپەي ەركەلەپ ءجۇرۋ ادامدى ءوسىرمەيدى, قايتا وشىرەدى, – دەدى تۇزۋلەنە وتىرىپ. – ادامدى ەڭبەك قانا وسىرەدى. مۇنى جالعىز مۇرات قانا ەمەس, ءار قازاقتىڭ ۇل-قىزى ءتۇسىنۋگە, ەسكەرۋگە ءتيىس. ونسىز اتا-بابالارىمىزدىڭ, اجە-انالارىمىزدىڭ ەڭبەگى ەش. مۇنى مۇرات جاقسى تۇسىنەتىن ءتارىزدى. ءسوزدىڭ قىسقاسى, جوعارىداعى بۇكىلوداقتىق ادەبيەت گازەتىندە ونىڭ ماقالاسىنىڭ جارىق كورۋى – ۇلكەن قۋانىش.
بۇل سوزدەردى باۋكەڭ اكەلىك قامقور, ماقتانىش سەزىمىمەن تولقي, تەبىرەنە وتىرىپ ايتتى. ول كىسىنىڭ سول ساتتەگى كوڭىل-كۇيى تۇلابويىمدى وت بولىپ شارپىپ, جۇرەگىمدى ەلجىرەتىپ جىبەردى...
مامىتبەك قالدىباي, جازۋشى.