بۇۇ باس اسسامبلەياسى 65-ءشى سەسسياسىنىڭ سارسەنبىدەگى وتىرىسىندا مىڭجىلدىقتىڭ دامۋ ماقساتتارىنا ارنالعان جالپىساياسي پىكىرسايىس ءارى قاراي جالعاستى. وتىرىستا قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ مەملەكەتتىك حاتشىسى – سىرتقى ىستەر ءمينيسترى قانات ساۋداباەۆ ءسوز سويلەدى.
بۇل سامميت وسىدان 10 جىل بۇرىن بۇۇ باس اسسامبلەياسى العا قويعان مىڭجىلدىقتىڭ دامۋ ماقساتتارىن جۇزەگە اسىرۋداعى ۇدەرىستەردىڭ كەسەكتەۋ بولىگى بولىپ تابىلادى. ۋاقىت وتكەن سايىن ونىڭ ماڭىزدىلىعى ارتا تۇسۋدە. ويتكەنى, مىڭجىلدىقتىڭ دامۋ ماقساتتارىندا كورىنىس تاپقان اسا وزەكتى ماسەلەلەردەن الەم جۇرتشىلىعى ناقتى شەشىمدەر مەن وڭدى ناتيجەلەر كۇتىپ وتىر. دالىرەك ايتقاندا, بەيبىتشىلىكتى, قاۋىپسىزدىكتى, دامۋ مەن وركەندەۋدى كۇتۋدە. مەملەكەتتىك حاتشى – سىرتقى ىستەر ءمينيسترى قانات ساۋداباەۆ بۇۇ باس اسسامبلەياسىنىڭ مارتەبەلى مىنبەرىنەن سويلەگەن ءسوزىن وسىدان باستادى.
قاۋىپسىزدىكتى قامتاماسىز ەتپەيىنشە, ورنىقتى دامۋعا قول جەتكىزۋ مۇمكىن ەمەس, دەدى قازاقستان سىرتقى ساياسات ۆەدومستۆوسىنىڭ باسشىسى. بۇۇ-نىڭ بەيبىتشىلىكتى قامتاماسىز ەتۋدە نەگىزگى ءرول اتقاراتىنىنا جانە قارۋسىزدانۋ, قارۋ تۇرلەرىن تاراتپاۋ, اسىرەسە, لاڭكەستىك, جانجالداردىڭ الدىن الۋ, سونداي-اق كيكىلجىڭدەردى رەتتەۋدە ناقتى شارالار قابىلدايتىنىنا سەنىمدىمىز. ال مىڭجىلدىقتىڭ دامۋ ماقساتتارىنداعى مىندەتتەمەلەرگە قول جەتكىزۋدە دامۋشى جانە دامىعان ەلدەر اراسىنداعى بايلانىستاردى جانداندىرۋ ارقىلى ولاردىڭ ەكونوميكاسىنا ىقپال ەتۋدىڭ ءمۇمكىندىگىن قاراستىرۋ قاجەت.
بۇدان كەيىن مەملەكەتتىك حاتشى – سىرتقى ىستەر ءمينيسترى قانات ساۋداباەۆ بۇگىندە الەمدىك قوعامداستىق ءۇشىن وتكىر پروبلەمالار بولىپ تۇرعان ەنەرگەتيكالىق داعدارىس پەن پلانەتامىزدا قولايسىز كليماتتىق وزگەرىستەردىڭ قاۋىپ-قاتەرى ارتىپ وتىرعاندىعىنا توقتالدى. شەشەننىڭ اتاپ وتكەنىندەي, وسىناۋ اسا وتكىر پروبلەمالارعا بايلانىستى قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ پرەزيدەنتى نۇرسۇلتان نازارباەۆ بۇۇ-نىڭ وسى مىنبەرىنەن 2012 جىلى وتەتىن ورنىقتى دامۋ ءجونىندەگى بۇكىلالەمدىك سامميتتە تالقىلاۋ ءۇشىن جاھاندىق ەنەرگيا-ەكولوگيالىق ستراتەگيا دايىنداۋ تۋرالى ۇسىنىس ءبىلدىردى. بۇل ستراتەگيا ەنەرگيا-ەكولوگيالىق پروبلەمالاردى شەشۋگە, ونى يننوۆاتسيالىق تۇرعىدان تولىقتىرۋعا ىقپال ەتەدى.
مەملەكەتتىك حاتشى بۇدان سوڭ, بۇۇ باس اسسامبلەياسىنىڭ وسى سەسسياسىندا تالقىلانىپ جاتقان مىڭجىلدىقتىڭ دامۋ ماقساتتارىنا توقتالىپ, ول تۋرالى ەلىمىزدە جۇزەگە اسىرىلعان جۇمىستاردى ورتاعا سالدى, ناقتى مالىمەتتەر كەلتىردى. پرەزيدەنت ن.ءا.نازارباەۆتىڭ جەتەكشىلىگىمەن ءبىز ۇلتتىق جانە سالالىق دامۋ ستراتەگيالارىن ءجۇزەگە اسىرۋ اياسىندا حالىقتىڭ ءال-اۋقاتىن ارتتىرۋ مىندەتتەرىن تابىستى شەشىپ كەلەمىز, دەدى قانات ساۋداباەۆ. قازاقستاننىڭ تاۋەلسىزدىك العاننان بەرگى 19 جىل ىشىندە ەلىمىز رەفورمالاردى ويداعىداي جۇزەگە اسىردى, دامۋ مەن جاڭارۋلارعا قول جەتكىزدى. مىڭجىلدىقتىڭ دامۋ ماقساتتارىن (مدم) ورىنداۋ بويىنشا ىلگەرىلەۋگە جەتىپ قانا قويماي, “مدم+” كۇن تارتىبىنە بايلانىستى وزىنە بىرقاتار باعىتتا كوتەرىڭكى ءمىندەتتەمە قابىلدادى.
قازاقستان ءۇشىن ۇلتتىق پروبلەما كوپتەن بەرى وزەكتى ەمەس, دەپ جالعاستىردى ءسوزىن مەملەكەتتىك حاتشى – سىرتقى ىستەر ءمينيسترى قانات ساۋداباەۆ. ءبىلىم بەرۋ جانە دەنساۋلىق ساقتاۋ سالالارىنا بولىنەتىن قارجى تۇراقتى تۇردە ءوسىپ كەلەدى. سوڭعى 10 جىلدا ول 8 ەسەدەن استامعا ارتتى. تۇرعىندار دەنساۋلىعىن جاقسارتۋ كورسەتكىشى ايتارلىقتاي ءوستى. ءومىر ءسۇرۋدىڭ ورتاشا ۇزاقتىعى 65-تەن 68 جاسقا ارتىپ وتىر. بەدەلدى ۇيىمنىڭ مارتەبەلى مىنبەرىنەن تالاي ەلگە ۇلگى بولاتىن وسىنداي دەرەك-مالىمەتتەر كەلتىرگەن مەملەكەتتىك حاتشى ەلىمىزدىڭ ساياسي ومىرىندە ايەلدەردىڭ ءرولىن كوتەرۋگە ەرەكشە ءمان بەرىلىپ وتىرعاندىعىنان حاباردار ەتە كەلىپ, وتانىمىزدا ەكولوگيالىق تۇراقتىلىقتى قامتاماسىز ەتۋدەگى مىندەتتەمەلەردىڭ قالاي ورىندالىپ جاتقانىنا قاتىسۋشىلار نازارىن اۋداردى.
مەملەكەتتىك حاتشى – سىرتقى ىستەر ءمينيسترى, سونداي-اق ارال مەن سەمەي وڭىرلەرىندەگى ەكولوگيالىق اپات سالدارىن ەڭسەرۋگە بۇۇ مەن حالىقارالىق قوعامداستىقتىڭ كورسەتكەن كومەكتەرىن قازاقستان جوعارى باعالايتىنىن اتاپ ءوتتى.
بۇل سامميت مىڭجىلدىق دەكلاراتسياسىن ورىنداۋعا سەرپىن بەرۋدە بىزدەردىڭ ۇجىمدىق ساياسي ەرىك-جىگەرىمىزدى سىناقتان وتكىزەدى, دەدى قانات ساۋداباەۆ ءسوزىن قورىتىندىلاي كەلىپ. مىڭجىلدىقتىڭ دامۋ مىندەتتەمەلەرىنىڭ ورىندالۋى ەلدەردىڭ وزىنە بايلانىستى. سوندىقتان دامۋ ماقساتىندا رەسمي كومەكتەردىڭ ساپاسى مەن سانىن ارتتىرۋ قاجەت. بۇرىن قازاقستان شەتەلدەردەن كومەك الاتىن. ەكونوميكالىق رەفورمالاردى تابىستى جۇرگىزۋدىڭ ءناتيجەسىندە قازاقستان بۇگىن “جاڭا دونورلار” مەملەكەتتەرى توبىنا كىرىپ وتىر. مەملەكەتتىك حاتشى بۇعان مىسال رەتىندە قازاقستاننىڭ ورتالىق ازيا وڭىرىندەگى ەلدەرگە, سونداي-اق اۋعانستانعا كومەك كورسەتىپ جاتقانىن كەلتىردى.
21 قىركۇيەك, سەيسەنبى كۇنى بۇۇ باس اسسامبلەياسى 65-ءشى سەسسياسىنىڭ اياسىندا يسلام كونفەرەنتسياسى ۇيىمى “ۇشتىگىنىڭ” كەزدەسۋى بولدى. وعان 2011 جىلدىڭ ءشىلدەسىنەن باستاپ قازاقستان رەسپۋبليكاسى توراعالىق ەتەتىندىكتەن, مەملەكەتتىك حاتشى – سىرتقى ىستەر ءمينيسترى قانات ساۋداباەۆ قاتىسىپ, ارىپتەستەرىمەن كليمات وزگەرىستەرى, كەدەيشىلىكپەن كۇرەس, ءدىنارالىق كەلىسىم جانە اۋعانستاندى اسكەري قيمىلداردان كەيىن تۇراقتاندىرۋ ماسەلەلەرىن تالقىلادى.
بۇۇ باس اسسامبلەياسى 65-ءشى سەسسياسىنداعى مىڭجىلدىق دامۋ ماقساتتارى جونىندەگى جوعارى دەڭگەيدەگى وتىرىس شەڭبەرىندە قازاقستاننىڭ مەملەكەتتىك حاتشىسى – سىرتقى ىستەر ءمينيسترى قانات ساۋداباەۆ بىرقاتار ەكىجاقتى جانە كوپجاقتى كەزدەسۋلەر وتكىزدى.
وزبەكستان پرەزيدەنتى يسلام كاريموۆ پەن قىرعىز رەسپۋبليكاسىنىڭ وتپەلى كەزەڭدەگى پرەزيدەنتى روزا وتۋنباەۆامەن اڭگىمە بارىسىندا قازاقستان سىرتقى ساياسي ۆەدومستۆوسىنىڭ باسشىسى ايماقتاعى جاعداي مەن قىرعىزستانداعى جاعدايدى رەتتەۋدە ءارى قاراي حالىقارالىق قاتىسۋدىڭ بولاشاعىن تالقىعا سالدى. ەكىجاقتى جانە كوپجاقتى دەڭگەيدەگى ىنتىماقتاستىق ماسەلەلەرى ق.ساۋداباەۆتىڭ گەرمانيا كانتسلەرى انگەلا مەركەلمەن كەزدەسۋى بارىسىندا قوزعالدى.
وسى كۇنى اقش پرەزيدەنتى باراك وباما ءسوز سويلەدى. ول يراكتان اقش اسكەرىنىڭ شىعارىلىپ جاتقانىنا, اۋعانىستاندى تۇراقتاندىرۋعا, يراننىڭ يادرولىق باعدارلاماسىنا جانە يزرايل مەن پالەستينا اراسىنداعى جانجالدى رەتتەۋ ماسەلەسىنە توقتالدى.
سارسەنبى, 22 قىركۇيەكتە قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ مەملەكەتتىك حاتشىسى – سىرتقى ىستەر مينيسترى قانات ساۋداباەۆ ليتۆا سىرتقى ىستەر ءمينيسترى ا.ادجبۋنيسپەن, گرۋزيا سىرتقى ىستەر ءمينيسترى گ.ۆاشادزەمەن, فينليانديانىڭ سىرتقى ىستەر ءمينيسترى ستۋببەن, چەحيانىڭ سىرتقى ىستەر ءمينيسترى ك.شۆارتسەنبەرگپەن جانە ۇلىبريتانيانىڭ سىرتقى ىستەر ءمينيسترى ۋليام حەيگپەن ەكىجاقتى كەزدەسۋلەر وتكىزدى.
ءاليسۇلتان قۇلانباي, “ەگەمەن قازاقستان” – نيۋ-يوركتەن.