بولاتبەك قاپان ۇلى جايلى ءبىر ۇزىك سىر
1966 جىلدىڭ جازى. ۇلان اۋدانىنىڭ شىمقورا اۋىلىنا كوشىپ كەلگەن ءجاسوسپىرىمنىڭ جان-جاعىنا جالتاقتاي قاراپ, دوس-جاراندار ىزدەيتىنى بەلگىلى. جات جەردى جەرسىنبەي جۇرگەن كەزىمدە مەنى ورتا بويلى, اشاڭ ءجۇزدى بالا جىگىت وزىنە جاقىن تارتىپ, وزىمەن بىرگە وقيتىن سىنىپتاستارىمەن تانىستىردى. ءبىر تاڭقالعانىم, جاڭا تانىسىمنىڭ ەكى بىردەي ەسىمى بار ەكەن. قۇرداستارى سوۆەت دەسە, ۇستازدارى بولاتبەك دەپ اتايدى, ونىڭ سىرىن ارتىنان بىلدىك, سويتسە, اكە-شەشەسى سوۆەت دەپ اتاپ كەتىپتى. سول كەزدەن باستاپ بولاتبەك ەكەۋمىزدىڭ دوستىعىمىز نىعايىپ, قاراپايىم, پىسىق, كەز كەلگەن ىسكە ۇقىپتى جىگىتپەن قارىم-قاتىناسامىز جالعاسا بەردى.
شىمقوراداعى جامبىل اتىنداعى مەكتەپتى بىتىرگەن بوكەڭ العاشقى ەڭبەك جولىن وسكەمەن كولىك جوندەۋ زاۋىتىندا توكار بولىپ باستايدى. كەلەر جىلى وسكەمەن پەداگوگيكالىق ينستيتۋتىنىڭ حيميا-بيولوگيا فاكۋلتەتىنە وقۋعا تۇسەدى. ينستيتۋت قابىرعاسىندا جۇرگەن كەزدىڭ وزىندە قوعامدىق جۇمىستارعا بەلسەنە ارالاسادى. 1970 جىلدىڭ جازىندا جوعارى وقۋ ورنى جانىنان قۇرىلعان “اراي” اتتى ستۋدەنتتىك قۇرىلىس وتريادىنىڭ كومانديرى بولاتبەك قاپان ۇلى باسقارعان جالىن جىگىتتەر كاتونقاراعاي اۋدانىندا مال قورالارىن, مالشىلاردىڭ تۇرعىن ءۇيىن سالىپ بەردى. تارباعاتاي اۋدانىنىڭ “قازاقستان” كەڭشارىندا دا قارقىندى ەڭبەك ەتىپ, اۋداندا ەڭبەك ەتىپ جاتقان قۇرىلىس وتريادتارى اراسىندا ءبىرىنشى ورىندى يەلەنگەن. قاتارىنان ءۇش جىل بويى بولاتبەكتىڭ جىگىتتەرى وبلىس ايماقتارىندا ونداعان عيماراتتاردىڭ سالىنۋىنا مۇرىندىق بولدى. “دوستار” اتتى قۇرىلىس وتريادى كاتونقاراعاي اۋدانىنىڭ چەرنوۆ اۋىلىندا سانداعان ۇيلەردى تۇرعىزدى. قازىر دە سول ۇيلەردىڭ ماڭدايشاسىنا جازىلعان “دوستار” دەگەن جازۋ الىستان مەنمۇندالايدى. جوعارى وقۋ ورنىن تامامداعان سوڭ بولاتبەك يمانعاليەۆ جولدامامەن وسى اۋداننىڭ چەرنوۆ اۋىلىنداعى ورتا مەكتەپتە وقۋشىلاردىڭ مەكتەپتەن تىس تاربيە جۇمىسىنىڭ ۇيىمداستىرۋشىسى بولىپ ەڭبەك جولىن باستايدى. قاشان دا تىنىم تاپپايتىن ىزدەنگىش, جاس مەكتەپتىڭ جوعارى سىنىپ وقۋشىلارىنان قۇرىلىس وتريادىن ۇيىمداستىرادى. بۋىنى بەكىپ, بۇعاناسى قاتپاعان بالالاردىڭ دەنساۋلىعىنا زيان دەپ وتريادتىڭ قۇرىلۋىنا قارسى بولعاندار دا تابىلماي قالعان جوق. الايدا, ىسكەر, جاس وي ەڭبەگى مەن دەنە ەڭبەگىنىڭ ادامنىڭ سەرگەك بولىپ, وقۋدى دا تاماشا وقيتىنىن ىسپەن دالەلدەدى. ىزدەنگىش, بىلىكتى جاس كوزگە ءتۇسىپ, ول اۋداندىق كومسومول كوميتەتىنىڭ ەكىنشى حاتشىسى قىزمەتىنە شاقىرىلدى. ارتىنشا, ءبىراز ۋاقىتتان كەيىن ءبىرىنشى حاتشى قىزمەتىنە جوعارىلاتىلدى. ول كەزدە اۋداندىق پارتيا كوميتەتى ۇيىمداستىرۋ ءبولىمىنىڭ مەڭگەرۋشىسى قىزمەتى ءىرى لاۋازىم بولاتىن. بۇكىل اۋداننىڭ كادرلارىن دايىنداۋ جانە ىرىكتەۋ وڭاي شارۋا بولماسا كەرەك. جاسى وتىزعا دا تولماعان ب. يمانعاليەۆ كاتونقاراعاي اۋدانىندا اتقارىلعان كوپتەگەن يگىلىكتى ىستەردىڭ ۇيىتقىسى بولا ءبىلدى.
پارتيا, كومسومول قىزمەتىندە ىسىلعان جاس كوزگە ءتۇسىپ, ديپلوماتيالىق اكادەميانى بىتىرگەن سوڭ, سىرتقى ىستەر مينيسترلىگىندە جاۋاپتى قىزمەتتەر اتقارادى. موڭعوليا مەن قىتاي حالىق رەسپۋبليكاسىنىڭ ەلشىلىكتەرىندە دە ىلكىمدىلىگىمەن كوزگە تۇسەدى. قىتاي, موڭعول تىلدەرىن جاپ-جاقسى ءۇيرەنىپ الادى. ءبىلىم مينيسترلىگىندە دە لاۋازىمدى قىزمەتكە يە بولادى. ال 1999 جىلدان باستاپ شىعىس قازاقستان وبلىسى اكىمىنىڭ سىرتقى ەكونوميكالىق بايلانىستار جونىندەگى كەڭەسشىسى قىزمەتىن اتقارىپ كەلەدى.
– ەلشى مەن كونسۋلدىق قىزمەتتىڭ ارا-قاتىناسىن اجىراتا الماۋىمىز مۇمكىن. ال شىن مانىندە بۇل قىزمەتتەر ۇقساس. ەلشى مەملەكەتىمىز بەن حالقىمىزدىڭ شەتەلدەردەگى ابىرويى مەن كوركى, نامىسى دەۋگە ابدەن كەلەدى. ءبىلىم مەن ادەپتىلىك, ساياسي سەزىم مەن ۇستامدىلىقتىڭ قاتار بولۋى, سىن ءساتتەردە ءوزىنىڭ جاقسى قاسيەتتەرىمەن كورىنە ءبىلۋى كەيدە ۇلكەن ماسەلەلەردىڭ شەشىمىن تابۋىنا ىقپال جاساۋى دا مۇمكىن. ادەتتە ەلشىنى ەلباسى تاعايىندايدى. ال كونسۋلعا كەلسەك, ول شەتەلدەر مەن ءوزىمىزدە جۇمىس اتقاراتىن ديپلوماتيالىق قىزمەتكەر ساناتىندا. كونسۋل شتاتتىق نەمەسە كاسىپكەرلىك جانە شتاتتان تىس, ءتىپتى قۇرمەتتى دەپ ەكى تۇرگە بولىنەدى. كەيىنگىسىنە شەتەل ازاماتتارى دا تاعايىندالۋى مۇمكىن. مىنانى ءبىلگەننىڭ ارتىقشىلىعى جوق. كونسۋلدىق دارەجەنىڭ ءتورت توبى بار (1963 جىلعى ۆەنا كونسۋلدىق قارىم-قاتىناس كونۆەنتسياسىنا ءسايكەس). ولار: باس كونسۋل, كونسۋل, ۆيتسە-كونسۋل جانە كونسۋلدىق اگەنتتەر. كونسۋل شەت مەملەكەتتەردە انىقتالعان كونسۋلدىق ايماق كولەمىندە عانا جۇمىسىن اتقارا الماق, – دەيدى بولاتبەك قاپان ۇلى.
كەلەر جىلدىڭ قازانىندا سىرتقى ىستەر مينيسترلىگى كونسۋلدىق دەپارتامەنتى قىزمەتىنىڭ وسكەمەن قالاسىنداعى كونسۋلدىق بولىمشەسىنىڭ قۇرىلعانىنا ون جىل تولماق. شىرايلى شىعىستا اتالمىش قىزمەت ءتۇرىنىڭ قۇرىلۋىندا كوپ ماعىنا جاتىر. بىرىنشىدەن, بۇل شەكارالىق ولكە, ءتۇستى مەتاللۋرگيا مەن يندۋسترياسى دامىعان جەردە الىس-جاقىن ەلدەرمەن ساۋدا-ساتتىق جانە ديپلوماتيالىق قارىم-قاتىناس جاساۋ يگىلىكتى ءىس. سوندىقتان بولار, وبلىس اكىمدىگى كونسۋلدىقتى كۇرۋعا اسا قىزىعۋشىلىق تانىتقان. سوندىقتان بولار, قىزمەت كابينەتىن جوندەپ, قاجەتتى قۇرال-جابدىقتاردى, كولىك تە بەرگەن.
ەلباسى ن. نازارباەۆتىڭ ەلىمىزدىڭ سىرتقى ساياساتىن ەكونوميكالاندىرۋ تۋرالى نۇسقاۋىن ورىنداۋ ماقساتىندا سىم ەلىمىزدىڭ ايماقتارىمەن بىرىگىپ, جۇمىس ىستەۋگە كوڭىل ءبولۋى جەمىسىن بەرۋدە. وسكەمەندەگى كونسۋلدىق وتكەن جىلى ءبىر جارىم مىڭ ادامعا ۆيزا اشقان. جىلىنا وسىدان عانا ءتورت ميلليون تەڭگەدەي قارجى قۇيادى ەكەن. بيىل جىل باسىنان 610 ۆيزالىق قولداۋ بەرىلىپتى. كونسۋلدىقتىڭ وسكەمەن اۋەجايىندا دا كونسۋلدىق قوسىنى قىزمەت كورسەتۋدە. ونىڭ جۇمىسىن دا ءۇيلەستىرىپ وتىرعان بولاتبەك قاپان ۇلى. ەكىنشى سىنىپتى كەڭەسشى, ديپلوماتيالىق لاۋازىمى بار ب. يمانعاليەۆ وسى سالاداعى ىزدەنىسىن جەتىلدىرە بەرمەك.
“كەدەندىك وداقتىڭ بىرىگىپ جۇمىس ىستەۋىنە بايلانىستى, ءبىزدىڭ ءمىندەتىمىز اۋىرلاي تۇسپەك. ونىڭ ۇستىنە, كەندى التاي ورتالىعى تۋريزم ولكەسىنە اينالاتىن ءتۇرى بار, دەمەك, شەتەلدەن كەلەتىندەر سانى ارتا تۇسپەك”, – دەيدى بولاتبەك قاپان ۇلى.
الپىستىڭ اسقارىنا شىعىپ وتىرعان بولتابەكتىڭ جازۋ, سىزۋعا دەگەن قۇشتارلىعى دا قۇپتارلىق. ءوز ولكەسىن جىرلاۋدان تىنباي كەلگەن ازامات بىردە بىزگە بىلاي دەپ سىر شەرتكەن ەدى:
“ارقالى جىگىتتەر قيالشىل بولادى, ءارى ءتۇستى ءجيى كورەدى. ءالى ەسىمدە. 1958 جىلى اكەم قاپان ماعان ەكى ءتىرى قوياندى سىيلادى. مەن ونى ءوسىرۋگە ۇمتىلدىم. قوس قوياندى ءوسىرىپ, سانىن قىرىققا جەتكىزىپ مەكتەپكە سىيلادىم. ارتىنان مەكتەپ جانىنان قويان فەرماسىن ۇيىمداستىردىق. شاعىن عانا 20 ءۇيلى مىرزات اۋلىنىڭ ۇستازى شىنجى جۇماقانوۆ اعامىز وسى جايلى اۋداندىق “سوتسياليستىك مايدان” گازەتىنە ماقالا جازىپ جىبەرىپتى. تۇسىمدە سول ماقالانى قولىما ۇستاپ الىپ, ءار ءۇيدىڭ تەرەزەسىن قاعىپ: “شىنجى اعامنىڭ ءبىز تۋرالى جازعان دۇنيەسىن وقىدىڭدار ما؟”, – دەپ ءسۇيىنشى سۇراپ جۇرگەندە ۇيقىدان ويانىپ كەتىپپىن. بۇدان كەيىن جازۋعا دەگەن قۇشتارلىق وياندى”.
كىندىك قانى تامعان ۇلان اۋدانىنىڭ 80 جىلدىق مەرەيتويى قارساڭىندا بولاتبەك قاپان ۇلىنىڭ ۇزاق جىلعى كوزدىڭ مايىن تاۋىسىپ, تاريح قويناۋىنا سۇڭگىپ, مۇراعات شاڭىنا كومىلە وتىرىپ, تاپقان تىڭ جاڭالىقتارى مەن سارعايعان گازەت قيىندىلارىن الدىمىزعا الىپ كەلگەن ەڭبەگى شىن مانىندە زور ەڭبەك بولسا كەرەك.
ء“نارىن, دارىن, ءبارىن بەرگەن – تۋعان جەر” دەگەن تاريحي-تانىمدىق, دەرەكتى رومان جۇگىن ارقالاپ تۇرعان كەڭ ولشەمدى 700 بەتتىك قۇندى ەڭبەك كوپشىلىكتىڭ جوعارى باعاسىنا يە بولدى. نەگىزىنەن العاندا بۇل ەڭبەك ەگىنسۋ اۋىلدىق وكرۋگىندە دۇنيەگە كەلگەن اتاقتى ادامدار, ەگەمەندى ەلىمىزدىڭ وركەندەۋىنە كوپ ەڭبەك سىڭىرگەن قاراپايىم ەڭبەك ادامدارى, زامانداستارىمىزدىڭ جارقىن بەينەسى, اتا-بابامىزدىڭ سالت-ءداستۇرىن قاستەرلەيتىن پاراساتتى, يماندى اۋىل ازاماتتارىنىڭ بەينەسىن سومداۋعا تىرىسقان. كىتاپتىڭ ءبىرىنشى ءبولىمىندە ەل بيلەگەن بولىس-بيلەر, باتاگوي بابالار, ۇلاعاتتى ۇستازدار, عالىمدار مەن اقىن-جازۋشىلار جايلى قالام تەربەتىلگەن. كەزىندە ۇلان كەڭشارىنىڭ اتاعى شىققان. ونى باسقارعان ازاماتتار تۋرالى دا كىتاپتار كەڭىنەن جازىلعان. 1937 جىلدارى قۇربان بولعان بوزداقتار, كەلەشەگى سۇراپىل سوعىستان تۋعان جەرگە ورالماعان اعالار, تىڭ يگەرۋدەگى ەرلىك جاساعان ازاماتتار ءجونىندە دە ماعلۇمات بار. اكادەميك زاكي احمەتوۆ, سارسەن امانجولوۆ, گەنەرال شاكەن جۇماعۇلوۆ, شەرييازدان ەلەۋكەنوۆ, كۇلاش قۇنانتاەۆا, التاي امانجولوۆ, اقىن-جازۋشىلار تۇرعازى نۇقاي, ءمۇسىلىم قۇماربەكوۆ, سەرىك عابدوللا ۇلى, تاعى باسقالار جايلى دەرەكتەر كىتاپتىڭ اجارىن اشىپ تۇر. شىمقورا اۋىلىندا اتالمىش كىتاپتىڭ تۇساۋكەسەرى بولعان كەزدە جەرلەستەرى بولاتبەك قاپان ۇلىنىڭ ۇزاق جىلعى ەڭبەگىنە رازى بولىپ, اق باتاسىن بەردى.
– ۇلى جەڭىستىڭ 65 جىلدىعىنا ب.يمانعاليەۆ لايىقتى تارتۋ جاسادى. كەڭەس وداعىنىڭ باتىرى تولەگەن توقتاروۆ تۋرالى ەستەلىك كىتابىن ۇستازى سيەزحان قۇداباەۆ ەكەۋى شىعارىپ, وقىرماندارىنا ۇسىندى. “انامداي الپەشتەگەن اسقار التاي” اتتى جيناعى باسۋعا ءازىر تۇر. بۇل كىتاپتىڭ جازىلۋىنىڭ وزىندىك سىرى بار. “ەۋرازيانىڭ كىندىگى, كوك تۇرىكتەردىڭ التىن مەكەنى, قاسيەتتى ءور التايدىڭ تورىندە ەڭبەك ەتكەن جىلدار مەنىڭ قاناتىمدى قاتايتتى, سول وڭىردەگى اسىل ازاماتتار الپەشتەپ, ءومىردىڭ وتكەلدەرىنەن ابىرويىمەن وتۋىمە بارلىق جاعدايدى جاسادى. كاتونقاراعايدان شىققان قازاقتىڭ مارقاسقا جازۋشىلارى قاليحان ىسقاقوۆ, ورالحان بوكەي, الىبەك اسقاروۆ, ديداحمەت ءاشىمحان, تاعى باسقالاردىڭ تۋعان مەكەنى جايلى جازعان شىعارمالارى قانداي ءومىرشەڭ دەسەڭىزشى, – دەپ اعىنان جارىلادى بولاتبەك قاپان ۇلى.
جاقىندا كونسۋل بولاتبەك قاپان ۇلى كاتونقاراعاي اۋدانىنىڭ اكىمى ارمان بەكبوسىنوۆ پەن اۋداندىق ءماسليحات حاتشىسى ءدۇيسەن برالينوۆتان جەدەلحات الدى. وندا ب.يمانعاليەۆتىڭ اۋداندا اتقارعان كوپ جىلعى ەڭبەگىنە لايىقتى باعا بەرىلىپ, مەرەيتويى قارساڭىندا كاتونقاراعاي اۋدانىنىڭ قۇرمەتتى ازاماتى اتاعى بەرىلۋىمەن قۇتتىقتاپتى. نەسى بار, العىس ارقالاعان ازاماتتىڭ ەڭبەگى ەسكەرىلىپ جاتسا, ول قۇرمەتكە لايىق بولعانى دا.
وڭداسىن ەلۋباي.
وسكەمەن.