گازەتتىڭ كەشەگى نومىرىندە حابارلاعانىمىزداي, 20 قىركۇيەك, دۇيسەنبى كۇنى بۇۇ باس اسسامبلەياسىنىڭ 65-ءشى سەسسياسى ءوز جۇمىسىن باستادى. وعان 140-قا جۋىق ەلدىڭ مەملەكەت جانە ۇكىمەت باسشىلارى, حالىقارالىق ۇيىمداردىڭ جەتەكشىلەرى, سونداي-اق بىرقاتار مەملەكەتتىڭ سىرتقى ىستەر مينيسترلەرى قاتىسۋدا. ال قازاقستاندىق دەلەگاتسيانى مەملەكەتتىك حاتشى – سىرتقى ىستەر ءمينيسترى قانات ساۋداباەۆ باستاپ ءجۇر.
بۇۇ باس اسسامبلەياسىنىڭ 65-ءشى سەسسياسى اشىق دەپ جاريالانعان سوڭ, سەسسيا وتىرىسىنا توراعالىق ەتۋشى شۆەيتساريالىق يوزەف دايستىڭ حابارلاماسىنان بۇل سەسسيادا وسىدان ون جىل بۇرىن بۇۇ باس اسسامبلەياسىنىڭ جوعارى دەڭگەيدەگى مىڭجىلدىق سامميتىندە قابىلدانعان قۇجات – مىڭجىلدىقتىڭ دامۋ ماقساتتارى نەگىزگى تاقىرىپ بولاتىنى بىردەن اڭعارىلدى.
كوپ كەشىكپەي ءسوز بۇۇ باس حاتشىسى پان گي مۋنعا بەرىلدى. تاجىريبەلى ساياساتكەر رەگلامەنتتەن اسپاي, ءوزىنىڭ وي-تۇجىرىمىن سالماقتىلىقپەن ورتاعا سالدى. باس حاتشىنىڭ اتاپ وتۋىنشە, وسى ەڭسەلى عيماراتتا وسىدان 10 جىل بۇرىن بۇۇ باس اسسامبلەياسىنىڭ جوعارى دەڭگەيدەگى ءسامميتى ءوتتى. وندا ۇيىمعا مۇشە مەملەكەتتەردىڭ باسشىلارى مىڭجىلدىقتىڭ دامۋ ماقساتتارىن ناقتىلاپ, مەملەكەتتەر وزدەرىنە مىندەتتەمەلەر قابىلدادى. سودان بەرگى ۋاقىت ءىشىندە كەدەيشىلىكپەن كۇرەس, بالالاردى مەكتەپكە تارتۋ, انا مەن بالانىڭ ءولىمىن قىسقارتۋ باعىتىندا ءبىرشاما جۇمىستار اتقارىلدى.
شەشەن سونداي-اق شەشىمىن كۇتكەن ماسەلەلەردىڭ بار ەكەنىنە دە توقتالدى. باس حاتشىنىڭ سوزىنە قاراعاندا, كەيبىر مەملەكەتتەردىڭ حالقى اشتىقتان ءالى ارىلا قويعان جوق. جاس بالالار مەن قىزدار اۋىر جۇمىستارعا جەگىلەدى. وسىعان بايلانىستى پان گي مۋن وسى جىلى افريكاداعى ونشاقتى ەلدە ساپارمەن بولعانىن, ونداعى جاعدايدىڭ قيىن ەكەنىن, ولار كومەكتى قاجەت ەتەتىنىن العا تارتا كەلىپ, وسى جانە باسقا پروبلەمالاردى كوپ بولىپ قولعا العاندا عانا شەشۋگە بولاتىنىن اتاپ ءوتتى.
بۇۇ باس حاتشىسى اتاپ وتكەن ماسەلەلەر قارجى-قاراجاتسىز شەشىلمەيدى. سوندىقتان بولار, بىرقاتار حالىقارالىق قارجى ۇيىمدارىنىڭ باسشىلارىنا ءسوز بەرىلدى. مىسالى, بۇكىلالەمدىك بانك توراعاسىنىڭ كەلتىرگەن ءمالىمەتىنە قاراعاندا, بۇگىندە بانك 180-گە جۋىق مەملەكەتپەن جۇمىس ىستەيدى. بۇدان 30 جىلداي بۇرىن دامۋشى ەلدەردىڭ 20-25 پايىزىنىڭ ەكونوميكاسى قيىن جاعدايدا بولاتىن. سوڭعى جىلدارى ولاردىڭ سانى ەكى ەسەگە ازايدى. دامۋشى ەلدەرگە بانك پايىزدىق ءوسىمسىز نەسيە بەرىپ كەلەدى. افريكا قۇرلىعىنداعى مەملەكەتتەردىڭ ەكونوميكاسىندا ءوسىم بايقالادى. سوڭعى ءۇش جىلدا افريكالىقتار ەكونوميكاسىنىڭ ءوسىمى 5 پايىزدى قۇرادى. دەگەنمەن, ونداعى حالىقتىڭ كوپشىلىگى كەدەيشىلىك جاعدايدا ءومىر ءسۇرىپ جاتىر. سوندىقتان ولارعا شاعىن بيزنەسپەن اينالىسۋعا جاعداي جاساۋ كەرەك.
ال حالىقارالىق ۆاليۋتا قورىنىڭ ديرەكتورى دومينيكو كاننىڭ حاباردار ەتۋىنشە, كەدەيلىكتىڭ نەگىزى جۇمىسسىزدىقتا جاتىر. الەمدىك قارجى-ەكونوميكالىق داعدارىس جاعدايدى ءتىپتى قيىنداتىپ جىبەردى. دۇنيە جۇزىندە 33 ميلليوننان استام ادام جوقشىلىقتىڭ زاردابىن تارتۋدا.
حالىقارالىق قارجى ۇيىمدارى باسشىلارىنىڭ سوزدەرىنەن سوڭ, بۇۇ باس اسسامبلەياسى سەسسياسىنىڭ پلەنارلىق وتىرىسى باستالدى. وتىرىستا فرانتسيا پرەزيدەنتى نيكوليا ساركوزي, ءوزبەكستان پرەزيدەنتى يسلام كاريموۆ, بوليۆيا پرەزيدەنتى ەۆا مورالەس, تاعى باسقا دا مەملەكەتتەردىڭ باسشىلارى ءسوز الدى. فرانتسيا پرەزيدەنتى مىڭجىلدىقتىڭ دامۋ ماقساتتارى ايقىندالعالى بەرى بىرقاتار ماسەلەلەردە ىلگەرى باسۋشىلىقتىڭ بار ەكەندىگىنە, سونداي-اق جاھاندىق قارجى داعدارىسىنىڭ ەكىنشى رەت قايتالانۋىنا جول بەرۋگە بولمايتىندىعىنا, ەگەر قايتالانسا, ول بۇگىنگىدەن دە جامان قيىندىقتارعا سوقتىراتىنىنا توقتالدى.
وزبەكتان پرەزيدەنتى يسلام كاريموۆ ءوز سوزىنە نەگىزىنەن اۋعانستان مەن قىرعىزستانداعى جاعدايدى ارقاۋ ەتتى. وزبەكستان باسشىسىنىڭ سوزىنە قاراعاندا, بۇگىندە دىنارالىق, ەتنوسارالىق جانجال ءجيى كورىنىس بەرۋدە. ءاسىرەسە, اۋعانستانداعى جاعداي كۇردەلى. ونى تۇراقتاندىرۋدىڭ بالاما جولىن قاراستىرۋ قاجەت. بۇعان يسلام كاريموۆ وزبەكستاننىڭ “6+3” اتتى ۇسىنىسىن قولعا الۋ كەرەكتىگىن ايتتى. بۇدان كەيىن وزبەكستان پرەزيدەنتى قىرعىزستانداعى وقيعالار جونىندەگى ءوز ويىن ورتاعا سالدى. پرەزيدەنتتىڭ پىكىرىنشە, قىرعىزستانداعى ءتوڭكەرىستەن كەيىن ەتنوسارالىق قاقتىعىس ورىن الدى. جۇزدەگەن ادام وپات بولدى, بوسقىن اتاندى. وعان قىرعىزستان بيلىگى كىنالى.
“وزبەكستان سول كۇندەرى 100 مىڭعا جۋىق بوسقىندى قابىلدادى, – دەدى ول وسى جايىندا. – شەكارامىزدا ءبىز تۇراقتىلىقتى ساقتادىق. سونىڭ ارقاسىندا ەتنوسارالىق جانجالعا جول بەرىلمەدى. قازىرگى كەزدە قىرعىزستان كورشىلەرىمىزدەن, حالىقارالىق ۇيىمداردان گۋمانيتارلىق كومەك الىپ جاتىر”. وسىلاي دەي كەلىپ يسلام كاريموۆ بۇۇ-دان قىرعىزستانداعى جانجالعا بايلانىستى تاۋەلسىز ساراپشىلار جىبەرۋدى ءوتىندى.
ال قازاقستاننىڭ كەدەيشىلىككە, اشتىققا جانە گەندەرلىك تەڭسىزدىككە قارسى كۇرەستە قولعا الىپ جاتقان ءىس-شارالارى جەتكىلىكتى. ەلىمىز بۇۇ-مەن ىنتىماقتاستىق اياسىندا الەمدىك ەكونوميكانى باسقارۋدىڭ جاھاندىق مەحانيزمىن قالىپتاستىرىپ, كەدەيشىلىكتى ازايتۋ ىسىندە ەلدەر اراسىندا ينتەگراتسيانى دامىتۋ ەسەبىنەن الەۋمەتتىك ادىلەتتىلىكتى قامتاماسىز ەتۋدى جاقتاپ كەلەدى. دەموكراتيالىق, اشىقتىق جانە زاڭدىلىق قاعيداتتارى نەگىزىندە حالىقارالىق قارجى ينستيتۋتتارىن باسقارۋدى رەفورمالاۋ, حالىقارالىق قارجى ۇيىمدارى شەشىم قابىلداۋ كەزىندە دامۋشى ەلدەردىڭ دە داۋىس بەرۋىن جۇزەگە اسىرۋ قاجەت دەپ ەسەپتەيدى. سونىمەن قاتار, جاڭا گەندەرلىك ارحيتەكتۋرانى ۇلتتىق نەگىزدە جانە حالىقارالىق دەڭگەيدە دامىتۋعا كۇش جۇمىلدىرۋدا.
قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ مەملەكەتتىك حاتشىسى – سىرتقى ىستەر ءمينيسترى قانات ساۋداباەۆ بۇۇ باس اسسامبلەياسى سەسسياسىنىڭ اياسىندا دۇيسەنبى جانە سەيسەنبى كۇندەرى سەسسياعا كەلگەن ءبىرقاتار شەتەلدىك جاۋاپتى تۇلعالارمەن ەكىجاقتى كەزدەسۋلەر وتكىزدى.
مەملەكەتتىك حاتشىنىڭ ءارىپتەسى, قىتاي سىرتقى ىستەر مينيسترى يان تسزەچيمەن بولعان كەزدەسۋىندە ەكى ەلدىڭ ىنتىماقتاستىعىن ءارى قاراي تەرەڭدەتۋ ماسەلەلەرى تالقىلاندى. قىتاي ديپلوماتى قازاقتىڭ “الىستان اربالاعانشا, جاقىننان دوربالا” دەگەن ماقالىن كەلتىرە وتىرىپ, قازاقستان – قىتاي گاز قۇبىرى قۇرىلىسىنىڭ ەكىنشى كەزەڭى باستالعانىن, بۇل ەكى ەلدىڭ ستراتەگيالىق ارىپتەستىگىنىڭ ناقتى كورىنىسى ەكەندىگىن اتاپ ءوتتى. تاراپتار سونداي-اق قىرعىزستانعا كومەك بەرۋ جونىندە دە پىكىر الماستى. بۇل ەلگە شىۇ-عا مۇشە مەملەكەتتەر دە كومەك قولىن سوزاتىن بولادى. سونىمەن بىرگە, ديپلوماتتار كەلەسى جىلى شىۇ-نىڭ قۇرىلعانىنا 10 جىل تولاتىنىن دا اتاپ ءوتتى.
ءاليسۇلتان قۇلانباي, “ەگەمەن قازاقستان” – نيۋ-يوركتەن.