“ماحاببات, قىزىق مول جىلدار”
اعانىڭ ايتقانى
مەن 67 جىلدان بەرى “ەگەمەن قازاقستاننىڭ” اۆتورىمىن. ونىڭ ىشىندە 17 جىل تىكەلەي رەداكتسيادا قىزمەت ىستەدىم. وسى گازەتتە تاربيەلەنىپ, جازۋشىلىق دارەجەسىنە جەتتىم. بىرنەشە دەرەكتى كوركەم كىتاپتاردىڭ اۆتورى بولدىم. سول شىعارمالارىمنىڭ ءبىرەۋى “ماحاببات, قىزىق مول جىلدار” رومانى.
بۇل رومانىمنىڭ جارىققا شىققانىنا بيىل 40 جىل تولدى. كەزىندە ول كىتاپ تۋرالى وقىرمانداردان ون مىڭنان اسا حات الدىم. ولاردىڭ ءبارى اۆتورعا شىن جۇرەكتەن العىس ايتتى.
“ماحاببات, قىزىق مول جىلدار” رومانى بويىنشا قازاق راديوسى راديوسپەكتاكل (رەجيسسەرى ساپارعالي ءشارىپوۆ) جاساپ, ميلليونداعان تىڭدارماندى ءتانتى ەتتى. “قازاقفيلم” ستۋدياسى ول رومان بويىنشا دەرەكتى فيلم شىعاردى (رەجيسسەرى حاليلا وماروۆ). قىتاي حالىق رەسپۋبليكاسىنىڭ شىڭجان-ۇيعىر اۆتونوميالى رايونىندا اراب ارپىمەن باسىلىپ شىعىپ, ول روماندى ءۇرىمشى راديوسى ءبىر اي بويى ەفيردەن وقىپ, ءوز تىڭدارماندارىن قۋانتتى. رومان كەزىندە قازاق كسر مەملەكەتتىك سىيلىعىنا ۇسىنىلدى. ءبىرسىپىرا وقىرماندار جاڭا تۋعان جاس سابيلەرىنە روماننىڭ باس كەيىپكەرلەرى مەڭتاي مەن ەربولدىڭ اتتارىن قويدى. ول كەزدەگى كوپتەگەن جاس جىگىتتەر ءوز مەڭتايلارىن ىزدەپ تاۋىپ, قوسىلىپ, باقىتتى اتا-انا دارەجەسىنە جەتتى. قازىر سۇيىكتى اتا, اجە بولىپ وتىر.
“ماحاببات, قىزىق مول جىلدار” رومانىنىڭ وقىرمانعا اسەرى ءالى كۇنگە دەيىن السىرەگەن جوق, 40 جىل ىشىندە 12 رەت قايتا باسىلىپ شىقسا دا, الماتىدان الىس وبلىستاردىڭ وقىرماندارى ماعان تەلەفون سوعىپ, سول كىتابىمدى سۇرايدى. ورىسشاسىن نەگە قايتا باسىپ شىعارمايسىز دەپ رەنجيدى.
رومان باسپادان شىققانىنا 39 جىل وتكەننەن كەيىن, بىلتىر سەمەي قالاسىنداعى اباي اتىنداعى قازاق مۋزىكالىق-دراما تەاترى (ديرەكتورى اداي ازاماتوۆ) “ماحاببات, قىزىق مول جىلدار” دەگەن جاڭا سپەكتاكل شىعاردى. بۇل سپەكتاكلدى سەمەي جۇرتشىلىعى زور ىنتامەن كوردى. ودان كەيىن سپەكتاكلدى تەاتر ۇجىمى تالدىقورعان, الماتى كالالارىنا اكەلىپ كورسەتتى. الماتىدا ع.مۇسىرەپوۆ اتىنداعى جاستار تەاترىندا ساحنالاندى. ودان كەيىن ءال-فارابي اتىنداعى قازاق ۇلتتىق ۋنيۆەرسيتەتىنىڭ ستۋدەنتتەر سارايىندا قاتارىنان ەكى كۇن قويىلىپ, ونى 10 مىڭنان اسا ستۋدەنت كوردى. وسى ۋنيۆەرسيتەتتىڭ فيلولوگيا فاكۋلتەتىنىڭ ومىرىنەن الىپ جازىلعان رومان بويىنشا قويىلعان بۇل سپەكتاكلدى كورگەن فيلولوگيا فاكۋلتەتىنىڭ قازىرگى دەكانى, پروفەسسور قانسەيىت ءابدەز ۇلى سەمەي تەاترىنىڭ ۇجىمىنا العىس ايتتى.
– ءبىزدىڭ سوعىستان كەيىنگى ستۋدەنت كەزىمىزدى ويداعىداي ەتىپ كورسەتكەندەرىڭىز ءۇشىن فيلولوگيا فاكۋلتەتى اتىنان جانە ۋنيۆەرسيتەت اتىنان ۇلكەن راحمەت. تولقىن-تولقىن جاستارىمىز ءۇشىن تاربيەلىك ماڭىزى زور بۇل رومان ەشقاشاندا ەسكىرمەيدى, – دەدى ول.
وسىلاردىڭ ءبارىن ويلانا كەلىپ, بيىل قۇرمەتتى پرەمەر-ءمينيسترىمىز كارىم ماسىموۆكە حات جازدىم. رومانىمنىڭ جاعدايىن ايتتىم. سونىڭ 40 جىلدىعىنا بايلانىستى روماندى ورىس تىلىندە شىعارىپ بەرۋىنە كومەكتەسۋىن ءوتىندىم.
جاقىندا مادەنيەت ءمينيسترى مۇحتار قۇل-مۇحاممەد مىرزادان حات الدىم. ول بىلاي دەپ جازىپتى:
“قازاقستان رەسپۋبليكاسى مادەنيەت مينيسترلىگى ءسىزدىڭ قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ پرەمەر-ءمينيسترى ك.ءماسىموۆتىڭ اتىنا جازعان حاتىڭىزدى قاراپ, تومەندەگىنى حابارلايدى.
راسىندا, “ماحاببات, قىزىق مول جىلدار” رومانىڭىزدىڭ شىققانىنا 40 جىل تولسا دا, ونىڭ وزەكتىلىگى جانە جاس ۇرپاقتى پاتريوتتىق رۋحتا تاربيەلەۋ ماڭىزدىلىعى وتە زور.
وسىعان وراي, بيىل كۇز ايلارىندا ءبىلىم جانە عىلىم مينيسترلىگى اتالعان روماننىڭ اياسىندا كەلەسى شارالاردى وتكىزۋدى جوسپارلاپ وتىر;
“ماحابباتسىز دۇنيە بوس...” اتتى شىعارمالار سايىسى (قازاق مەملەكەتتىك قىزدار پەداگوگيكالىق ۋنيۆەرسيتەتى);
“ەستەن كەتپەس ەرلىك ساباقتارى” اتتى دوڭگەلەك ۇستەل (اباي اتىنداعى قازاق ۇلتتىق پەداگوگيكالىق ۋنيۆەرسيتەتى);
“جالىن اتقان جاستىق شاق” اتتى مادەني-تانىمدىق كەش ء(ال-فارابي اتىنداعى قازاق ۇلتتىق ۋنيۆەرسيتەتى);
“ادامشىلىقتىڭ الدى – ماحاببات, ادىلەت, سەزىم” اتتى دوڭگەلەك ۇستەل ء(ى. جانسۇگىروۆ اتىنداعى جەتىسۋ مەملەكەتتىك ۋنيۆەرسيتەتى)”.
مىنە, وسىنداي حات الىپ, قۋانىپ وتىرمىن, قۇرمەتتى جۇرتشىلىق. ەندى سىزدەردەن وسى جاعدايدى قالىڭ وقىرمانىما حابارلاپ, گازەتتەن سول رومانعا ارنالعان ءبىر ماقالا بەرۋلەرىڭىزدى سۇرايمىن. بۇل وقيعاعا مەنىمەن بىرگە وقىرماندارىم دا قۋانسا ەكەن دەيمىن.
سونىمەن بىرگە, مەنىڭ رومانىمنىڭ ءتاربيەلىك ماڭىزىن ەسكەرىپ, ول تۋرالى جوعارى وقۋ ورىندارىنا ارناۋلى كونفەرەنتسيالار ءوتكىزۋدى ۇيعارعاندارى جانە ول رومان بويىنشا فيلم جاساۋدى ويلاستىرماق بولعاندارى ءۇشىن قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ پرەمەر-ءمينيسترى كارىم ءماسىموۆ مىرزاعا, مينيسترلەر مۇحتار قۇل-مۇحاممەد, جانسەيىت تۇيمەباەۆ, اسقار جۇماعاليەۆ مىرزالارعا شىن جۇرەكتەن العىس ايتامىن.
قۇرمەتپەن, ءازىلحان نۇرشايىقوۆ, قازاقستاننىڭ حالىق جازۋشىسى, اباي اتىنداعى مەملەكەتتىك سىيلىقتىڭ جانە ا.ا.فادەەۆ اتىنداعى حالىقارالىق سىيلىقتىڭ لاۋرەاتى
15.09.2010 جىل.
* * *
ءىنىنىڭ ءىلتيپاتى
قادىرلى ازاعا! سىزبەن العاش رەت جۇزدەسكەنىمنەن بەرى اتتاي 37 جىل ۋاقىت وتە شىعىپتى. 1973 جىلى ماۋسىم ايىندا كازگۋ-ءدىڭ جۋرناليستيكا فاكۋلتەتىن ءتامامداپ, ديپلوم الىپ, ول قۋانىشىمدى سىزبەن بولىسكەنىم, شاڭىراعىڭىزدان, ياعني حاليما جەڭەشەمنىڭ ءوز قولىنان ءدام تاتقانىم, سوندا بەس اي بويى جازعان ديپلوم جۇمىسىمدى ءوزىڭىزدىڭ قولىڭىزعا يمەنە ۇسىنعانىم ءالى كوز الدىمدا.
ءار وقيعانىڭ ءوز ءۋاجدى سەبەپتەرى بولادى. مەن سوندا نەگە ءسىزدىڭ جۋرناليستىك شەبەرلىگىڭىزدى ديپلوم جۇمىسىما ارقاۋ ەتىپ الدىم؟ ءتىپتى, مەنى بۇل نيەتتەن ءسىزدىڭ: “مەنى قايتەسىڭ. سەن ديپلومدى مۇقان يمانجانوۆتان قورعا. ول – قازاق جۋرناليستيكاسىنىڭ ءبىر بەلدى تۇلعاسى”, دەگەن ءۇزىرلى سوزدەرىڭىز دە قايتارا المادى...
...1970 جىلدىڭ قىسى مەن ءۇشىن اسا اۋىر بولدى. جەلتوقساننىڭ قاقاعان ايازىندا اسقار تاۋداي مايدانگەر اكەم 65-كە قاراعان شاعىندا اۋىر ناۋقاستان كوز جۇمدى. سۇرەڭسىز ءوتىپ جاتقان كۇندەردىڭ بىرىندە كوشەدە كەزدەسكەن كىتاپ دۇكەنىنىڭ ساتۋشىسى:
– جاڭا كىتاپتار ءتۇستى, سولاردى كورسەڭشى, – دەدى. قازاق كىتاپتارىنىڭ اراسىنان قولىما ەڭ الدىمەن ىلىككەنى “ماحاببات, قىزىق مول جىلدار” رومانى بولدى. ونىڭ العاشقى بەتىندەگى:
قۇداي-اۋ, قايدا سول جىلدار,
ماحاببات, قىزىق مول جىلدار؟
اقىرىن-اقىرىن شەگىنىپ,
الىستاپ كەتتى قۇرعىرلار, – دەپ ۇلى ابايدىڭ ەپيگرافقا الىنعان ولەڭ جولدارى كوزىمە وتتاي باسىلدى.
اۆتورى مەنىڭ اكەم سياقتى مايدانگەر ەكەن. ىشتەي جاقىن تارتىپ قالدىم. جاي بايانداۋ تۇرىندە باستالاتىن كىتاپ مازمۇنى بارعان سايىن شيراپ, قىزىقتىرا تۇسكەندەي. باس الماي ءارى قاراي وقي بەردىم.
انام كىتاپتىڭ ەپيلوگىنداعى “...اناعا ءسۇيىسپەنشىلىك, جارعا قۇشتارلىق, وتانعا پەرزەنتتىلىك, تۋعان توپىراققا بورىشتىلىق سەزىمدەردىڭ ءبارى ماحابباتقا بايلانىستى. ادام بويىنداعى ەڭ اسىل قاسيەت ادامگەرشىلىك سەزىمى دە ماحابباتپەن ساباقتاس. ويتكەنى, ماحاببات قادىرىن بىلمەيتىن ادامدا ادامگەرشىلىك سەزىمى بولمايدى, ال ادامگەرشىلىگى جوق كىسىنىڭ جۇرەگىن ماحاببات مەكەندەمەيدى”, دەگەن جەرىن قايتا وقىتتى دا:
– بالام, وسى سوزدەر ءار ۋاقىت ەستە ۇستايتىن, جاقسى ادام بولۋعا باستايتىن عيبراتتى سوزدەر ەكەن. سەن دە ولاردى جادىڭا تۇت, ۇمىتپا, جۇرەگىڭنىڭ تۇكپىرىندە ساقتا, – دەدى مەيىرلەنىپ.
حالىق جازۋشىسى ءازىلحان نۇرشايىقوۆپەن سىرتتاي ەتەنە تانىستىعىم وسىلاي باستالىپ ەدى.
فاكۋلتەتتىڭ بارلىق كۋرستارى ءتامامدالىپ, ەندى ديپلوم جازاتىن ۋاقىت تاياندى.
كافەدرا مەڭگەرۋشىسى, جانى ىزگى پروفەسسور تاۋمان اماندوسوۆ اعايعا باردىم. “نۇرشايىقوۆ ساعان ويىنشىق ەمەس, ويلان”, دەدى ۇستازىم.
ويلانا كەلىپ, ء“ازىلحان نۇرشايىقوۆتىڭ جۋرناليستىك شەبەرلىگى” دەگەن تاقىرىپقا توقتادىم دا بەل شەشىپ كىرىستىم.
... قولجازبامدى تۇزەپ, ديپلوم جۇمىسىن دايىن قىلىپ, ماشينكاعا ءۇش دانا ەتىپ باستىرىپ, ءبىرىنشى داناسىن كافەدراعا قورعاۋعا تاپسىرعانىمدا الماتىدا مامىراجاي جاز دا ورناعان ەدى. ماعان ساراپشى بولۋ بەلگىلى قيالگەر-جازۋشى, عالىم ابدۋل-حاميت مارحاباەۆقا جۇكتەلدى. ول ديپلوم جۇمىسىمدى وقىپ شىعىپ, قورعاۋعا جارايدى دەگەن باعا بەردى.
ءسويتىپ, ء“ازىلحان نۇرشايىقوۆتىڭ جۋرناليستىك شەبەرلىگى” تاقىرىبىنا جازىلعان ديپلوم جۇمىسىم مەملەكەتتىك كوميسسيانىڭ ءبىراۋىزدان ۇيعارۋىمەن “بەس” دەپ باعالاندى.
– ءاي, شايكەنوۆ, سەن ازىراق بوگەل, – دەگەن تەمىربەك (قوجاكەەۆ) اعامىزدىڭ ساڭق ەتكەن داۋىسىن ەستىدىم.
دەكاننىڭ قاسىنا باردىم. بارلىق ادامدار شىعىپ, ەكەۋمىز عانا قالعاندا:
– سەنىڭ ديپلوم جۇمىسىڭ ءالى دە بولسا ءبىر قايناۋى ىشىندە, جەتىلدىرۋدى قاجەت ەتەدى. نۇرشايىقوۆ – ءار سوزىنە ءمان بەرىپ, سالماق ارتىپ, شىعارمانىڭ سىرتقى ءپىشىنىن دە, ىشكى مازمۇنىن دا بىردەي ۇستايتىن قالامگەر. بەس الدىم دەپ كەۋدەڭە نان پىسپەسىن. ول – سەنىڭ ەمەس, نۇرشايىقوۆتىڭ بەسى, – دەدى.
قازاق جۋرناليستيكاسى مەن ادەبيەتىنىڭ ءبىر ءبىلىكتى تۇلعاسى, عالىم اعانىڭ ءسوزىن شىندىقتىڭ ءوزى دەپ قابىلدادىم.
ديپلوم الۋ جولىنداعى العاشقى جەتىستىگىمدى ايتىپ ءوزىڭىزدى قۋانتايىن دەپ تەلەفون شالعانىمدا ءسىز:
– جاقسى, بىراق سەن مەملەكەتتىك ەمتيحاندى تاپسىرعاننان كەيىن عانا ماقتان, – دەپ تەلەفون تۇتقاسىن قويا سالدىڭىز.
ورەكپىپ تۇرعان كوڭىلىم سۋ سەپكەندەي باسىلدى.
قازىر ويلاپ وتىرسام, ءسىز سوندا ول سوزدەردى سول كەزدەگى جاستاردىڭ بويىنداعى ءبىر كىنارات مىنەزدى جاقسى بىلەتىندىكتەن ماعان جاناشىر كوڭىلدەن ايتقان ەكەنسىز. ول كىنارات – ءبىزدىڭ ساۋىقشىلدىعىمىز, ءبىر جەتىستىك بولسا, سونى تويلاپ كەتەتىندىگىمىز بولسا كەرەك...
...مىنە, “ماحاببات, قىزىق مول جىلداردى” قولىما تاعى الىپ وتىرمىن. العاش جارىق كورگەنىنە اتتاي 40 جىل ءوتىپتى. سان پاراقتالىپ, سان وقىلىپ, سان قولدان ءوتىپ, بەتتەرى سارعايىپ, كونەرە باستاعان. بىراق ونداعى جازۋلاردى ۋاقىت توزدىرا المادى, ولار سول جايناعان, تازا قالپى سانانى جاڭعىرتىپ, كوڭىلدى تولقىتادى, ءومىردى قالتقىسىز سۇيۋگە شاقىرادى, ادامگەرشىلىككە ۇندەيدى. بۇل كىتاپ مەنىڭ الاڭسىز جاستىق شاعىمنىڭ, تولىسىپ, ەسەيۋىمنىڭ, جار قۇشىپ, ۇل-قىز ءوسىرىپ, نەمەرە ءسۇيۋىمنىڭ, اقار-شاقار ءبىر شاڭىراقتىڭ باسى بولۋىمنىڭ كۋاگەرى, قولىمنان تاستاماس سەرىگىم. ول جالعىز مەن عانا ەمەس, قالىڭ وقىرمان قاۋىمنىڭ ىزدەپ ءجۇرىپ وقيتىن سۇيىكتى شىعارماسى. كىتاپقا دەگەن وقىرمان ىقىلاسى بۇدان 40 جىل بۇرىن قانداي بولسا, بۇگىن دە ءدال سونداي.
وتكەن جىلى جازدا ءسىز تالدىقورعان قالاسىندا جەتىسۋ ۋنيۆەرسيتەتى ستۋدەنتتەرىنىڭ شاقىرۋىمەن كەزدەسۋ وتكىزدىڭىز. زالدا ينە شانشار ورىن بولمادى. سوندا قازىرگى ستۋدەنت قاۋىمنىڭ رومانعا, ونىڭ اۆتورىنا دەگەن ىستىق ءىلتيپاتىن تاعى كوردىم. جاستار سول وتكەن عاسىردىڭ 70-ءشى جىلدارداعى تاپ ءبىز سياقتى كورىندى. سىزگە البىرت تا اڭعال, پاك تە تازا سەزىممەن ءوز ساۋالدارىن قويىپ, پىكىرلەرىن, ويلارىن, اسىل ارماندارىن ايتىپ جاتتى. بۇدان مەن “ماحاببات, قىزىق مول جىلداردىڭ” ءومىرشەڭدىگىن, جىل وتكەن سايىن ونىڭ جاسارىپ, جاڭعىرا بەرەتىنىن انىق بايقادىم. “جاقسىنىڭ اتى ماڭگى, اقىننىڭ حاتى ماڭگى” دەگەن وسى بولسا كەرەك.
ورىنباي شايكەنوۆ, جۋرناليست.