قازاقستان جازۋشىلار وداعىنىڭ قۇرىلعانىنا 75 جىل تولۋىنا ارنالعان سالتاناتتى جيىن بولىپ ءوتتى
كەشە قازاقتىڭ جاڭا ادەبيەتىنىڭ زاڭدى اتاسى, كوركەم ويىمىزدىڭ باس حاكىمى ءھام “قازاقتىڭ باس اقىنى” اباي ارۋاعى ءبىر اۋناپ تۇسكەن كۇن بولدى دەسەك, ارتىق ايتقاندىق ەمەس. كوركەم ءسوزدىڭ قاسيەتتى ورداسىنىڭ مەرەيتويىنا جيىلعان ۇلى اقىننىڭ بۇگىنگى ءىزباسار ۇرپاقتارى – قازاق جازۋشىلارى تاڭەرتەڭنەن الماتىنىڭ قاق تورىندەگى اباي ەسكەرتكىشىنە ءتاۋ ەتىپ, گۇل شوقتارىن قويدى. ەلدىڭ بەلگىلى-بەلدى زيالى قاۋىم وكىلدەرى مەن الىس-جاقىن شەت ەلدەردەن – رەسەيدەن, ءتۇركيادان, ءازىربايجاننان, ۋكراينادان, بەلورۋسسيادان, قىرعىزستاننان, مولدوۆادان, تاجىكستاننان, تاتارستان مەن باشقۇرتستاننان كەلگەن قوناقتار دا وسى ۇلى ۇستاز رۋحىنا العىسكەر اعىننىڭ, ءسوز كيەسىن ۇستاعان سەرەك توپتىڭ ىشىندە.
بۇدان سوڭ حالىق قىزمەتىندەگى قاۋىم وسىناۋ مەرەكەگە وراي ۇلتتىق كىتاپحانا ۇيىمداستىرىپ ۇسىنعان “قازاقستان جازۋشىلار وداعىنا – 75 جىل” اتتى كەڭ اۋقىمدى, شەجىرەلى سىر تەربەگەن مازمۇندى كىتاپ كورمەسىن تاماشالادى. ون بولىمگە سارالانعان كورمەدە وداقتىڭ كۇردەلى دە قيىن كەزەڭدەرى, تۋعان ادەبيەتىمىزدىڭ ءوسۋ جولدارى ادەمى ءارى بەينەلى كورىنىس تاۋىپتى.
تۇستەن كەيىن اباي اتىنداعى وپەرا جانە بالەت تەاترىندا قازاق كوركەم ءسوزى التىن ءتورىنىڭ مەرەيتويىنا ارنالعان سالتاناتتى جيىن, ياعني كەڭەيتىلگەن مەرەكەلىك پلەنۋم باستالدى. تۋعان ادەبيەتىمىزدىڭ ءار كەزەڭدەرى, وداقتى باسقارعان ارداگەر ارىس تۇلعالار بەينەلەرى كينو كادرلارىنان ءتىزىلىپ ءوتىپ جاتتى. الماتى قالاسىنىڭ اكىمى احمەتجان ەسىموۆ ەلباسى نۇرسۇلتان نازارباەۆتىڭ جازۋشىلار وداعىنىڭ مەرەيتويىنا جولداعان قۇتتىقتاۋىن جاريا ەتتى. جيىلعان قاۋىمعا قانات بىتىرگەندەي بولعان قۇتتىقتاۋدا 75 جىلدىق مەرەيتوي ادەبيەتتىڭ عانا ەمەس, جالپى ۇلتتىق مادەنيەتتىڭ دە تويى ەكەندىگى اتاپ ءوتىلىپ, جازۋشىلار ءار ۋاقىت حالىقتىڭ ءسوزىن سويلەپ, جوعىن جوقتاعانى, رۋحىن شىڭداعانى, ەندى ولاردىڭ تاۋەلسىزدىكتى باياندى ەتۋگە كۇش-جىگەر سالىپ جاتقاندىعى باسا ايتىلدى. جازۋشىلار تويىنا پرەمەر-مينيستر كارىم ماسىموۆتەن, پارلامەنت سە-ناتىنىڭ توراعاسى قاسىم-جومارت توقاەۆتان, پارلامەنت ءماجىلىسىنىڭ توراعاسى ورال مۇحامەدجانوۆتان, استانا قالاسىنىڭ اكىمى يمانعالي تاسماعامبەتوۆتەن جانە باسقا لاۋازىمدى ادامداردان قۇتتىقتاۋلار كەلگەنى ءمالىم بولدى.
تۋعان ادەبيەتىمىزدىڭ 75 جىلدىق تۇتاس ءداۋىرى حاقىندا قازاقستان جازۋشىلار وداعى باسقارماسىنىڭ توراعاسى, مەملەكەتتىك سىيلىقتىڭ لاۋرەاتى نۇرلان ورازالين تەبىرەنىستى دە تەرەڭ ماعىنالى ءسوز تولعاپ, بايانداما جاسادى.
ءيا, نۇرلان مىرقاسىم ۇلى ايتسا ايتقانداي, بيىلعى جىل – قازاق كوركەم ءسوزى مەن رۋحانياتى ءۇشىن ايتۋلى جىل. ال ونىڭ وتكەن تاريحىنا ۇڭىلەر بولساق, قازاقستان جازۋشىلار وداعى 1934 جىلى 12-18 ماۋسىم ارالىعىندا الماتى قالاسىندا ۇيىمداستىرۋ قۇرىلتايىن وتكىزگەن. ساكەن سەيفۋلليننىڭ باسقارۋىمەن اشىلعان قازاق قالامگەرلەرىنىڭ تۇڭعىش قۇرىلتايىندا ءىلياس جانسۇگىروۆ توراعا بولىپ سايلانعان.
م.گوركي باسشىلىق جاساعان ماسكەۋدىڭ ورتالىق ۇيىمى مەن وداقتاس رەسپۋبليكالار قاتارىنداعى قازاقستان جازۋشىلار وداعىنىڭ قاتار ومىرگە كەلۋى كەزدەيسوقتىق ەمەس. بۇل تاريحي وقيعانىڭ استارىندا ەكى ءتۇرلى ماقسات, ەكى ءتۇرلى مۇددە بولدى. ءبىرىنشىسى, جۇمىر جەرگە ءوز بيلىگىن ورناتا باستاعان الىپ يمپەريانىڭ تەگەۋرىنىن كۇشەيتە ءتۇسىپ, ءوز يدەولوگياسىن تۇپكىلىكتى بەكىتۋ بولسا, ەكىنشىسى, شىن مانىندە قاتال ۋاقىتتىڭ قىسپاعىنا ىلىككەن ادەبيەت دەيتىن كيەلى دۇنيەنى وركەنيەت ايدىنىنا امان الىپ شىعۋ ەدى.
قىزىل يمپەريانىڭ يدەولوگيالىق قارۋى رەتىندە قۇرىلعانىمەن, ساكەن, ءىلياس, بەيىمبەت باستاعان ارىستارىمىز ۇيىم جۇمىسىن ۇلت ادەبيەتىنە, تۇتاس حالىقتىڭ مۇددەسىنە قاراي باعىتتاي ءبىلدى. ەل تاعدىرى مەن جەر تاعدىرى قىل ۇستىندە تۇرعان كەزەڭدە ومىرگە كەلگەن جازۋشىلار وداعىنىڭ ۇلكەن مىندەتتەرىنىڭ ءبىرى – اۋىز ادەبيەتىنەن تامىر تارتقان, اباي پوەزياسىنان باستاۋ العان جازبا ادەبيەتىمىزدىڭ باي مۇراسىن جيناۋ مەن ەكشەۋ, دامىتۋ مەن قورعاۋ جانە ونى كەڭىنەن ناسيحاتتاۋ بولاتىن. ەكىنشىدەن, ەل باسىنا قاتەر تونگەن ۋاقىتتا قازاق حالقى ءوز جەرىندە ۇلت رەتىندە جويىلىپ كەتۋدىڭ از-اق الدىندا تۇرعاندا ۇلتتىڭ ءسوزىن سويلەپ, سەرمەسە سەمسەر, قورعانسا قالقان بولعان.
قازاقستان جازۋشىلار وداعى وسىدان 75 جىل بۇرىن قانداي تاريحي قاجەتتىلىكتەن دۇنيەگە كەلسە, بۇگىن دە سول قاجەتتىلىكپەن ءومىر ءسۇرىپ كەلەدى. س.سەيفۋللين, ءى.جانسۇگىروۆ, ب.مايلين, م.اۋەزوۆ, س.مۇقانوۆ, ع.مۇسىرەپوۆ, ع.مۇستافين باستاعان كوركەم ادەبيەتىمىزدىڭ ارىستارى مەن الىپتارى ۋىعىن قاداپ, شاڭىراعىن كوتەرگەن قازاقستان جازۋشىلار وداعىنىڭ العاش قۇرىلعانداعى ماقسات-مۇراتى ءالى دە ماڭىزىن جويعان جوق. الاشتىڭ قايراتكەر ۇلدارى سالعان جولدان قياس كەتىپ, قيا باسقان كەزى جوق.
ادەبيەت كوشىنىڭ امان بولۋىن قامتاماسىز ەتۋدى, جازۋشىنىڭ ەكى دۇنيەدەگى تورقالى تويى مەن توپىراقتى ءولىمى اراسىنداعى جوقشىسى, ناسيحاتشىسى بولۋدى, جازعانىنىڭ جارىققا شىعۋىن, تارالۋىن جۇزەگە اسىرۋدى, ءتۇرلى تاقىرىپتاعى كونفەرەنتسيالار مەن دوڭگەلەك ۇستەلدەردى, سونداي-اق ءارتۇرلى ادەبي كەشتەردى وتكىزۋدى, ءتيىستى مەكەمەلەر مەن ءارالۋان حالىقارالىق, رەسپۋبليكالىق ۇيىمدارمەن جان-جاقتى بايلانىس ورناتىپ, جازۋشىنىڭ بارى مەن جوعىن تۇگەندەۋدى مىندەتى مەن پارىزى ساناعان جازۋشىلار وداعىنىڭ بۇل كۇندە دە ەل, جەر, ۇلت, ءتىل, ءدىل تاعدىرى تالقىعا تۇسكەن كەزدەردە سىرت قالعان كەزى جوق.
جازۋشىلار وداعىن ءار جىلداردا س.مۇقانوۆ, م.قاراتاەۆ, د.ابىلەۆ, ءا.تاجىباەۆ, ع.مۇستافين, ع.مۇسىرەپوۆ, ءا.ءالىمجانوۆ, ج.مولداعاليەۆ, و.سۇلەيمەنوۆ, ق.نايمانباەۆ سىندى قالامگەرلەر باسقارعان.
1996 جىلدان بەرى ن.ورازالين باسشىلىق جاساپ كەلەجاتقان قازاقستان جازۋشىلار وداعى بۇگىندە 755 قالامگەردىڭ باسىن قوسىپ وتىرعان وردالى دا قوردالى شىعارماشىلىق ۇيىم. سوڭعى جىلدارى بۇرىنعى ۇلىلارىمىزدىڭ كوزىندەي, قيماس قارا شاڭىراقتىڭ عيماراتى كۇردەلى جوندەۋدەن ءوتىپ, جاڭارىپ, جارقىراپ, كىرسە شىققىسىز تۇرگە ەنگەنى دە قۋاندىرادى. بۇل ەلباسىمىزدىڭ ۇلتتىق ادەبيەتكە, انا ءتىلىمىزدىڭ كوركەمدىك ءورىسى كەڭەيە تۇسۋىنە, رۋحانياتقا جاساپ وتىرعان قامقورلىعىنىڭ ءبىر كورىنىسى دەپ باعالاعانىمىز ابزال. ەلدىكپەن استاسقان وسىنداي قامقور ءتۇسىنىستىكتىڭ ارقاسىندا وداق اياسىنا قايتارىلعان كوزايىم ادەبي باسىلىمدار – “قازاق ادەبيەتى” گازەتى, “جۇلدىز” بەن “پروستور” جۋرنالدارى, سونداي-اق “سىن” الماناعى مەن “ان ارىس” باسپاسىنىڭ “قالامگەر-مەديا” ورتالىعىنىڭ ۇيلەستىرۋىمەن ۇدەدەن شىعىپ جاتۋى دا ءبىر عانيبەت.
وداق باسشىسى كوڭىلدە جۇرگەن كەيبىر جايلاردى قوزعاپ ءوتتى. جۇزگە جۋىق جازۋشىلار ۇيىمىنىڭ مۇشەلەرى تۇراتىن استانادا قالامگەر قاۋىمى باس قوساتىن ءبىر ءۇي-جاي كەرەك-اق. كوركەم ويدىڭ العى بولاشاققا جالعاستىعىن ساباقتايتىن كەشەندى ادەبيەت مۇراجايى سالىنسا, ءبىر يگىلىكتى ءىس سول بولار ەدى. كوركەم اۋدارماعا مەملەكەت تاراپىنان كوڭىل ءبولىنىپ, قازاق ادەبيەتىنىڭ ۇزدىك ۇلگىلەرى الەم تىلدەرىنە ءتارجىمالانسا, قۇبا-قۇپ. كىتاپ تارالىمى مەن قالاماقى ازىرگە كوپ تۇيتكىلدەردىڭ قاتارىندا تۇر. ادەبيەتىمىزگە تاۋەلسىزدىك جىلدارىندا كەلىپ قوسىلعان جاس تالانتتاردى قولداۋ دا وزەكتى ماسەلەلەردىڭ ءبىرى. ءسويتىپ ناقتى ءىس جايى مەرەكە ۇستىندە دە ۇمىت قالمادى.
جيىندا الەمگە بەلگىلى اقيىق اقىن, قازاقستاننىڭ يۋنەسكو جانىنداعى تۇراقتى وكىلى ولجاس سۇلەيمەنوۆ, قازاق جۇرتى حان كوتەرەتىن تارلان قالامگەر شەرحان مۇرتازا, ابىز اكادەميك سالىق زيمانوۆ ءجۇرەكجاردى لەبىزدەرىن ءبىلدىردى. جازۋشى ءارىپتەستەرىن ۇلتتىق عىلىم اكادەمياسىنىڭ پرەزيدەنتى مۇرات جۇرىنوۆ, اباي اتىنداعى قازاق پەداگوگيكالىق ۋنيۆەرسيتەتىنىڭ رەكتورى سەرىك پىراليەۆ, د.قوناەۆ اتىنداعى ۋنيۆەرسيتەتتىڭ رەكتورى ءومىرالى قوپاباەۆتار قۇتتىقتادى.
بۇدان سوڭ قازاق جازۋشىلارىنا تۇركيانىڭ تانىمال قالامگەرى, حالىقارالىق “ديالوگ ەۋرازيا” پلاتفورماسىنىڭ تەڭ توراعاسى حارون توقاق, رەسەي-ماسكەۋ دەلەگاتسياسىنىڭ اتىنان حالىقارالىق ادەبي قور توراعاسىنىڭ ورىنباسارى يۆان سابيللو مەن ادەبيەت سىنشىسى اننا بولشاكوۆا, ءازىربايجان جازۋشىلار وداعىنىڭ توراعاسى انار ىرزا, ۋكراينانىڭ حالىق جازۋشىسى بوريس ولەينيك, بەلارۋس جازۋشىلار وداعىنىڭ توراعاسى ز.چەگرينەتس جانە باسقا قۇرمەتتى مەيماندار ءوز ەلدەرى قالامگەرلەرىنىڭ ءىلتيپاتتى سالەمدەرىن جەتكىزدى.
نۇرجامال ۇسەنباەۆا, شاحماردان ابىلەۆ, نۇرعالي ءنۇسىپجانوۆ سياقتى تانىمال ونەر شەبەرلەرى, قۇرمانعازى اتىنداعى مەملەكەتتىك ۇلت اسپاپتار وركەسترى جازۋشىلار تويىنا ءان مەن كۇيدەن شاشۋ شاشتى. جيىننان كەيىن جازۋشىلار وداعىنىڭ باسقارما ءمۇشەلەرىن الماتى قالاسىنىڭ اكىمى احمەتجان ەسىموۆ قابىلدادى.
قورعانبەك امانجول. الماتى.
______________________________
سۋرەتتەردى تۇسىرگەن بەرسىنبەك سارسەنوۆ.