يكەمگە يىلگىش ينفلياتسيا

ساراپتاما ستاتيستيكا جونىندەگى اگەنتتىكتىڭ ۇستىمىزدەگى جىلعى 1 قىركۇيەكتە ۇسىنعان رەسمي مالىمەتتەرى تامىزداعى تۇتىنىم تاۋارلارى مەن قىزمەت كورسەتۋ تۇرلەرىنىڭ باعالارى وسىنىڭ الدىنداعى ايدىڭ دەڭگەيىندە ساقتالىپ قالعانىن كورسەتتى. دالىرەك ايتقاندا, ينفلياتسيانىڭ ءوسىمى نولدىك دەڭگەيدە. ەندى تۇتىنىم باعالارى يندەكسى جونىندەگى مالىمەتتەرگە كوز جۇگىرت­سەك, تامىزدا وسىنىڭ الدىنداعى ايعا قاراعاندا, ازىق-ت ۇلىك تاۋار­لا­رى باعاسىنىڭ 0,1 پايىزعا تومەن­دەپ, ازىق-ت ۇلىك ەمەس تاۋارلار قۇنى­نىڭ 0,4 پايىزعا كوتەرىلگەنىن باي­قايمىز. ازىق-ت ۇلىك تاۋارلارىنىڭ ارزانداۋى كوكونىس (4,6%), جەمىس-جيدەك (1,5%), كار­توپ (6,6%), جۇ­مىرتقا (2,2%) جانە شيكى ءسۇت (0,2%) باعالارىنىڭ تۇسۋىمەن بايلانىستى بولدى. سونى­مەن ءبىر مەزگىلدە ەلدە كونسەرۆىلەنگەن ءسۇت (0,3%), مال مايى (0,4%), كوفە مەن كاكاو (0,7%), ۇن (0,8%), ەت پەن قۇس (0,9%) جانە قاراقۇمىق جارماسى (2,9%) باعالارى وسكەن. ال قىزمەت كورسەتۋ سالاسىندا تۇرعىن ءۇي-كوم­مۋنالدىق قىزمەت تاريفتەرى (1,3%) تومەندەپ, ءبىلىم بەرۋ (0,5%), مەي­رامحانا مەن قوناقۇي (0,6%), تەمىر جول جو­لاۋشىلار كولىگى (2,4%) باعا­لارى قىمباتتاعان. ازىق-ت ۇلىك ەمەس تاۋارلار اراسىندا كەڭسە زاتتارى (3,6%), تەمەكى بۇيىمدارى (3,5%) باعا­لارىنىڭ ارتقانى اتاپ ءوتىلدى. بۇدان باسقا, كىتاپتار مەن گازەتتەر (0,6%), جەكە گيگيەنا زاتتارى, كيىم مەن اياقكيىم (0,3%), بەنزين (0,2%) جانە ديزەل وتىنى (0,3%) باعا­لارىنا ۇستەمە قوسىلعان. ينفلياتسيانىڭ وتكەن سەگىز ايدا جينالعان دەڭگەيى وسىنىڭ الدىن­دا­عى ايدىڭ دەڭگەيىندە قالىپ, 2009 جىلدىڭ قاڭتار-تامىز ارالىعىندا­عى 4,3 پايىزدان 4,6 پايىزعا كوتە­رىل­گەن. سەگىز اي مۇعدارىنداعى ينف­ليا­تسيا قارقىنىنىڭ تەز جىلجۋى ازىق-ت ۇلىك تاۋارلارى مەن اقىلى قىزمەت باعالارىنىڭ تيىسىنشە 5,5 جانە 4,7 پايىز مولشەرىندە وسۋىنە بايلانىستى بولدى. جىلدىق ءول­شەم­مەن العانداعى (سوڭعى 12 ايدا­عى) ينفلياتسيا وسىنىڭ الدىنداعى ايمەن سالىستىرعاندا, 0,2 پايىزعا تومەن­دەپ, 6,5 پايىز دەڭگەيىن قۇرادى. وسىلايشا ينفلياتسيانىڭ جىلدىق ولشەمى بيىلعى جىلعا جاسالعان رەسمي بولجام ءدالىزىنىڭ شەڭبەرىنەن (6,0-8,0%) تابىلدى. تامىز ايىنداعى تۇتىنىم ينف­لياتسياسىنىڭ باعا سالاسىنداعى ناق­تىلى ديناميكاعا اسەرى بولا ما نە­مەسە بۇل تۇرعىندارعا ينفلياتسيانىڭ دەڭگەيى تومەن كۇيىندە قالعانىن ءدا­لەلدەپ كورسەتۋدىڭ كەزەكتى امالى بو­لىپ قالا ما, ءبىز ول جاعىن ناقتى ايتا المايمىز. بىراق ماقالانىڭ باس تاقىرىبىندا بىزدەگى ينفليا­تسيانىڭ يكەمگە يىلگىش ەكەنىن بەكەر­دەن-بە­كەرگە كەلتىرىپ وتىرعان جوق­پىز. ءويت­كەنى, وبلىستاردا تۇتاستاي العانداعى ماكروەكونوميكا مەن ونىڭ قۇ­رامىن­داعى ينفلياتسيانى قۇرايتىن ءاربىر تسيفر ءۇشىن جەر­گىلىكتى بيلىك پەن ستاتيستيكا باس­قارمالارى ارا­سىندا قانشالىقتى تەكەتىرەس ءجۇرىپ جاتاتىنىن, بۇل ۇدايى تايتالاستا كوبىنە ءسوزى وكتەم بيلىك جاعىنىڭ باسىمىراق ءتۇسىپ تۇراتىنىن جاقسى ءبى­لەتىن بول­عاندىقتان, سوڭىنان رەس­پۋبليكا بويىنشا جيناقتالىپ قولعا تيەتىن وسى رەسمي مالىمەتتەردىڭ وزىنە كەيدە كۇمانمەن قارايتىنى­مىز راس. ونىڭ ۇستىنە الدا قانشا ءبۇر­كەمەلەگەنمەن, ازىق-ت ۇلىك تاۋار­لارى باعاسىنىڭ كۇرت قىمباتتا­عا­نىن جاسىرۋعا ەش لاج قالمايتىن قوڭىر كۇز بەن قىس ايلارى كەلە جا­تىر. ال بيىلعى قىمباتتاۋ­شى­لىققا جازدىڭ اسا قۇرعاق ءوتىپ, قۋاڭشى­لىقتىڭ قاتتى قىسقانى بەلگىلى ءبىر ولشەمدە قوسىمشا اسەر ەتۋى مۇمكىن. داعدارىس داعدىسى بيىل باعالاردىڭ ءوسۋىن ەداۋىر باياۋلاتقانىمەن, ين­فليا­تسيامەن قاتارلاسا جۇرەتىن رىنوكتار مونوپولياسى, تۇتىنىم تاۋارلارىنىڭ يمپورتقا جوعارى تاۋەلدىلىگى, ەكونوميكانىڭ باسەكەگە قابىلەتىنىڭ تومەندىگى سەكىلدى شەشۋشى فاكتورلار ەشقايدا كەتە قويعان جوق. ەلىمىزدەگى ينفلياتسيا دەڭگەيىنەن تولىق حاباردار بولۋ ءۇشىن, البەتتە, ونىڭ قازىرگى مولشەرىن سونىڭ الدىنداعى ايمەن سالىستىرىپ قويا سالۋ جەتكىلىكسىز. مۇنى ناقتى كور­سە­تەتىن بىرنەشە ولشەم بار. سونىڭ ىشىندە ەڭ قۇرىعىندا بىلتىرعى جىل­دىڭ وسى مەزگىلىندەگى كورسەت­كىش­كە ءبىر ۇڭىلگەن ءلازىم. بۇل ءۇشىن ال­دىمەن نەگىزگى ازىق-ت ۇلىك تاعامدارى تۇتىنىم نورمالارىنىڭ ەڭ تومەنگى ەسەبىنەن شىعارىلعان جان باسىنا شاققانداعى ورتاشا كۇنكورىس ميني­مۋمىن سالىستىرىپ كورەيىك. ونىڭ ولشەمى بيىلعى تامىز ايىندا 14 581 تەڭگەنى قۇرادى. ول وسىنىڭ الدىن­داعى ايمەن سالىستىرعاندا, 6,1 پايىزعا جوعارى بولسا, 2009 جىلدىڭ تامىزىنداعى دەڭگەيدەن 7,5 پايىزعا ارتىق. ونىڭ قۇرىلى­مىنداعى ەت پەن بالىق ساتىپ الۋعا كەتكەن شى­عىن ۇلەسى – 18,5, ءسۇت پەن ماي ءونىم­دەرى, جۇمىرتقا – 14,2, جەمىس پەن كوكونىس – 16,8, نان ونىمدەرى مەن جارماق بۇيىمدارى – 7,9, قانت, شاي جانە ءتۇرلى قوسپالار 2,6 پايىزدى قۇرايدى. وسىنىڭ قاباتىندا وتكەن جىلدىڭ تامى­زىمەن سالىستىرعاندا, بيىل قانت­تىڭ باعاسى – 23,3, كوفە, كاكاو جانە شاي – 13,0, كونديتەر بۇي­ىم­دارى – 8,5, ماي مەن ماي ءونىم­دەرى – 8,3, ءسۇت ءونىم­دەرى – 7,2, ال­كوگولدى ءىشىم­دىكتەر – 5,3, بولكە جانە ۇن ونىمدەرى – 4,5, جەمىس جانە كوك­ونىس – 1,1 پايىز­عا قىم­باتتاعا­نى بەل­گىلى بولدى. اتال­عان كەزەڭدە ەت پەن ەت ءونىم­دەرى باعاسىندا 10,3 پايىز­دىق ءوسىم ورىن الدى. ءوز كەزەگىندە بۇل شۇجىق ونىمدەرىندە – 7,9, قوي ەتىندە – 7,5, قۇس ەتىندە – 5,2, جىل­قى ەتىندە 3,8 پايىزدىق مولشەرمەن كورىنىس تاپتى. ەندى بيىلعى تامىز ايىنداعى بىرقاتار نەگىزگى ازىق-ت ۇلىك تاۋار­لارى­نىڭ ورتاشا باعالارىن وتكەن جىلدىڭ وسى كەزەڭىندەگى مولشەرمەن سالىستىرىپ كورەيىك. سونىڭ ىشىندە اگەنتتىك ەكشەلەپ كورسەتكەن 16 كور­سەتكىش تىزىمىندەگى كيلولىق ولشەم­مەن الىنعان قاراقۇمىق جارماسى­نىڭ (بىلتىرعى 133 تەڭگەدەن – بيىل­عى 139 تەڭگەگە), سيىر ەتىنىڭ (629-721), سارى مايدىڭ (671-809), كۇنباعىس مايىنىڭ (ليترمەن: 216-233), شيكى ءسۇتتىڭ (ليترمەن: 86-91), المانىڭ (201-204), قىرىققاباتتىڭ (47-72), قۇمشەكەردىڭ (146-181), قارا شايدىڭ (1 105-1 282) ورتاشا باعا­لا­رى قىمباتتاعانى بايقالادى. بۇعان قاراما-قارسى ءبىرىنشى سورتتى بيداي ۇنى (بىلتىرعى 80 تەڭگەدەن بيىل 65 تەڭگەگە), ءبىرىنشى سورتتى بيداي نانى (76-75), ۆەرميشەل (153-150), كۇرىش (227-217), جۇمىرت­قا (10 داناسى: 157-155), كارتوپ (76-70) وسى كەزەڭدە ارزانداعان. وسى 16 كورسەتكىش ىشىندەگى 4 پوزيتسيا بوي­ىنشا كوكشەتاۋدا ەڭ ارزان, 11 پو­زيتسيا بويىنشا اقتاۋدا ەڭ قىمبات باعالار تىركەلگەن. ايتالىق, باعاسى ەڭ تومەنگى سيىر ەتى (569), سارى ماي (580), كۇنباعىس مايى (205), شيكى ءسۇت (66) اقمولا وبلىسىنىڭ ورتالى­عىن­دا. ال قاراعاندى وبلىسىندا 3 پو­زي­تسيا بويىنشا باعا ەلىمىزدەگى ورتا­شا كورسەتكىشتەن ءپاس. ولاردى ۆەر­ميشەل (122), جارماق (94), قۇمشە­كەر (165) سەكىلدى تاۋارلار قۇرايدى. سول سياقتى تارازدا ءبىرىنشى سورتتى بيداي نانى (57) مەن كارتوپ (55), پاۆلوداردا ءبىرىنشى سورتتى بيداي ۇنى (41), قىزىلوردادا كۇرىش (150), اقتوبەدە قاراقۇمىق جارماسى (113), قوستانايدا جۇمىرتقا (10 داناسى 106), تالدىقورعاندا الما (164), شىمكەنتتە قىرىققابات (45), ورال­دا قارا شاي (1 050) رەسپۋبليكانىڭ ورتاشا باعاسىنان ارزان قالىپ تانىتىپ تۇر. وسى رەتپەن وڭىرگە شولۋ جاساۋدى جالعاستىرىپ, بيىلعى تامىزداعى ينفلياتسيا دەڭگەيىن وتكەن جىلدىڭ وسى مەزگىلىندەگى احۋالمەن سالىستى­رىپ كورسەك, تومەندەگىشە كورىنىس ال­دى­مىزدان شىعار ەدى. وسى كەزەڭ­دەردە استانا جانە الماتى قالالارى (تيىسىنشە 7,1 % جانە 8,0%) مەن اقمولا وبلىسىندا (7,7%) ينفليا­تسيا­نىڭ ەڭ جوعارى دەڭگەيى ورىن الدى. بۇدان كەيىنگى كەزەكتى اقتوبە, جامبىل, وڭتۇستىك قازاقستان (6,6%), باتىس قازاقستان (6,5%), قىزىلوردا, قاراعاندى جانە پاۆلودار (6,4%) وبلىستارى الادى. ال قوستاناي (4,1%), اتىراۋ (4,9%) جانە ماڭ­عىس­تاۋ (5,2%) وبلىستارىندا بىل­تىر­عى جىلدىڭ وسى مەرزىمىمەن سا­لىستىرعاندا ەڭ تومەنگى ءوسۋ مولشەرى تىركەلگەن. 2010 جىلدىڭ قاڭتار-تامىزىن­داعى كورسەتكىشتەردى 2009 جىلدىڭ وسى ايلارى ارالىعىمەن سالىستىرا قارا­ساق, ازىق-ت ۇلىك تاۋارلارىنىڭ قىم­باتشىلىعىنا باسقالاردان گورى وڭتۇستىك قازاقستان (105,9%), جام­بىل, قوستاناي (105,6%), سولتۇستىك قازاقستان (105,5%), اتىراۋ, ماڭ­عىستاۋ (105,4%), قىزىلوردا جانە باتىس قازاقستان (105,3%) وبلىس­تارى­نىڭ كوبىرەك ۇرىنعانى كورىنەدى. ازىق-ت ۇلىك ەمەس تاۋارلار بويىنشا ەڭ قىمباتشىلىق وڭ­تۇستىك قازاق­ستان (108,5%) وبلىسىن جايلاسا, ودان كەيىنگى ورىندارعا شىعىس قا­زاقستان جانە جامبىل وبلىستارى (107,9%) جايعاسقان. بۇل ساپتان اقتوبە (106,9%), قىزىلوردا جانە باتىس قازاقستان وبلىستارى (106,8%) دا ونشالىقتى كوپ قالا قوي­ماپتى. اقىلى قىزمەت كورسەتۋ باعالارىنا كەلسەك, وندا 122,7 پايىزدىق كورسەتكىشپەن اقمولا وبلىسى جەكە-دارا كوش باستاپ كەلەدى. ودان كەيىنگى لەكتە الماتى قالاسى (111,9%), پاۆلودار (111,8%) جانە باتىس قازاقستان (111,5%) وبلىستارى تۇر. ال وسى كورسە­ت­كىشتەر بويىنشا كوشباستاۋشىلار توبىن اقتوبە (110,9%), الماتى (110,5%), قا­راعاندى (109,9%) جانە قىزىل­ور­دا (109,5%) وبلىستارى تياناقتايدى. قاي كەزدە دە, قاي جەردە دە با­عانىڭ وسۋىنە قاتتى اسەر ەتەتىن ءبىر فاكتور بار. ول – ەلەكتر ەنەرگيا­سىنىڭ باعاسى. ەگەر ەلەكتر قۋاتى­نىڭ باعاسى قىمباتتاسا, ول ءوز كە­زەگىندە تىزبەكتى قايتارىم جولىمەن حالىق شارۋاشىلىعىنىڭ بارلىق سالاسىندا الىناتىن ءونىمنىڭ وزىندىك قۇندارى ارتۋىنا تىكەلەي ىقپال ەتىپ, تۇتىنىم تاۋارلارىنىڭ قىمبات­تاۋى­نا جول اشىپ بەرەدى. وسى رەتتە ەلەكتر ەنەرگياسىنىڭ بيىلعى تا­مىز­داعى باعاسىنىڭ 2009 جىلعى جەلتوقسانمەن سالىستىر­عانداعى ءوسى­مىنە كوز سالا وتىرىپ, مىنا ءجايت­تەرگە قانىقتىق. بۇل ءوسىم رەسپۋب­لي­كادا ورتاشا 112,2 پايىز مولشە­رىندە. ال قىمبات­تاۋشىلىقتىڭ كوشىن 118,2 پايىز­دىق كورسەتكىشپەن قىزىلوردا وب­لىسى باستاپ تۇر. ودان كەيىنگى ورىن­دار الماتى (117,2%), قوس­تاناي (116,5%) جانە پاۆلودار (116,0%) وبلىستارىنىڭ ەنشىسىندە. ال اتىراۋ جانە باتىس قازاقستان وبلىستارى بىلتىرعى دەڭگەيدە (100,0%) قالسا, ماڭعىستاۋ وبلى­سىندا ەلەكتر قۋاتى از عانا مولشەردە (102,3%) قىمباتتاپتى. مىنە, وسىنداي كورىنىستەر كوز ال­دىندا كولبەپ تۇر. جىلدىڭ سو­ڭىنا دەيىن تاعى قانداي وزگەرىستەر بولا­تىنىن ۋاقىت كورسەتسە كەرەك. سەرىك ءپىرنازار. استانا.